حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ - عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْهِجْرَةِ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكَ إِنَّ شَأْنَ الْهِجْرَةِ شَدِيدٌ فَهَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تُؤَدِّي صَدَقَتَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاعْمَلْ مِنْ وَرَاءِ الْبِحَارِ فَإِنَّ اللَّهَ لَنْ يَتِرَكَ مِنْ عَمَلِكَ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir aʼrobiy (sahroyi) Paygʻambar ﷺdan hijrat haqida soʻradi. Shunda u zot: «Voy senga! Albatta, hijratning ishi ogʻirdir. Tuyalaring bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ularning zakotini ado etasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, dengizlar ortida (qaerda boʻlsang ham) amal qilaver, chunki Alloh sening amalingdan hech narsani kamaytirmaydi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аъробий (саҳройи) Пайғамбар ﷺдан ҳижрат ҳақида сўради. Шунда у зот: «Вой сенга! Албатта, ҳижратнинг иши оғирдир. Туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Уларнинг закотини адо этасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Ундай бўлса, денгизлар ортида (қаэрда бўлсанг ҳам) амал қилавер, чунки Аллоҳ сенинг амалингдан ҳеч нарсани камайтирмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، وَعُثْمَانُ، ابْنَا أَبِي شَيْبَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - عَنِ الْبَدَاوَةِ، فَقَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَبْدُو إِلَى هَذِهِ التِّلاَعِ وَإِنَّهُ أَرَادَ الْبَدَاوَةَ مَرَّةً فَأَرْسَلَ إِلَىَّ نَاقَةً مُحَرَّمَةً مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا عَائِشَةُ ارْفُقِي فَإِنَّ الرِّفْقَ لَمْ يَكُنْ فِي شَىْءٍ قَطُّ إِلاَّ زَانَهُ وَلاَ نُزِعَ مِنْ شَىْءٍ قَطُّ إِلاَّ شَانَهُ ‏"‏ ‏.‏

Miqdom ibn Shurayh (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi. U aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)dan sahroda yashash (badaviylik) haqida soʻradim. Shunda u: «Rasululloh ﷺ ushbu soylarga (sahro tomon) chiqib turar edilar. Bir marta u zot sahroga chiqmoqchi boʻldilar va menga zakot tuyalaridan minilmagan bir tuyani yubordilar va menga: ‹Ey Oisha, yumshoq boʻl, chunki yumshoqlik qaysi narsada boʻlsa, albatta uni bezaydi, qaysi narsadan olib tashlansa, albatta uni xunuk qiladi›, dedilar», dedi.Миқдом ибн Шурайҳ (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади. У айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан саҳрода яшаш (бадавийлик) ҳақида сўрадим. Шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ ушбу сойларга (саҳро томон) чиқиб турар эдилар. Бир марта у зот саҳрога чиқмоқчи бўлдилар ва менга закот туяларидан минилмаган бир туяни юбордилар ва менга: ‹Эй Оиша, юмшоқ бўл, чунки юмшоқлик қайси нарсада бўлса, албатта уни безайди, қайси нарсадан олиб ташланса, албатта уни хунук қилади›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، عَنْ حَرِيزِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَوْفٍ، عَنْ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَنْقَطِعُ الْهِجْرَةُ حَتَّى تَنْقَطِعَ التَّوْبَةُ وَلاَ تَنْقَطِعُ التَّوْبَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا ‏"‏ ‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Tavba uzilmaguncha hijrat uzilmaydi, kun magʻribidan chiqmaguncha tavba uzilmaydi», deb aytayotganlarini eshitdim.Муовия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Тавба узилмагунча ҳижрат узилмайди, кун мағрибидан чиқмагунча тавба узилмайди», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ فَتْحِ مَكَّةَ ‏"‏ لاَ هِجْرَةَ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ Makka fathi kuni: «(Makka fathidan keyin) hijrat yoʻq, lekin jihod va niyat bor. Qachon (jihodga) chaqirilsangiz, yoʻlga chiqing», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Макка фатҳи куни: «(Макка фатҳидан кейин) ҳижрат йўқ, лекин жиҳод ва ният бор. Қачон (жиҳодга) чақирилсангиз, йўлга чиқинг», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ، قَالَ أَتَى رَجُلٌ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو وَعِنْدَهُ الْقَوْمُ حَتَّى جَلَسَ عِنْدَهُ فَقَالَ أَخْبِرْنِي بِشَىْءٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Omir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Bir kishi Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)ning oldiga keldi, oldida esa odamlar bor edi. U uning yoniga oʻtirdi va: «Menga Rasululloh ﷺdan eshitgan biror narsangizni aytib bering», dedi. U: Men Rasululloh ﷺning: «Musulmon — musulmonlar tilidan va qoʻlidan salomat boʻlgan kishidir, muhojir esa Alloh man qilgan narsalarni tark etgan kishidir», deb aytayotganlarini eshitdim, dedi.Омир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Бир киши Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келди, олдида эса одамлар бор эди. У унинг ёнига ўтирди ва: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бирор нарсангизни айтиб беринг», деди. У: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Мусулмон — мусулмонлар тилидан ва қўлидан саломат бўлган кишидир, муҳожир эса Аллоҳ ман қилган нарсаларни тарк этган кишидир», деб айтаётганларини эшитдим, деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ سَتَكُونُ هِجْرَةٌ بَعْدَ هِجْرَةٍ فَخِيَارُ أَهْلِ الأَرْضِ أَلْزَمُهُمْ مُهَاجَرَ إِبْرَاهِيمَ وَيَبْقَى فِي الأَرْضِ شِرَارُ أَهْلِهَا تَلْفِظُهُمْ أَرَضُوهُمْ تَقْذَرُهُمْ نَفْسُ اللَّهِ وَتَحْشُرُهُمُ النَّارُ مَعَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Hijratdan keyin yana hijrat boʻladi. Yer ahlining eng yaxshilari Ibrohimning hijrat qilgan joyiga eng yaqin turganlaridir. Yer yuzida esa uning ahlining eng yomonlari qoladi. Ularni yerlari otib tashlaydi, Allohning Zoti ulardan jirkanadi va olov ularni maymunlar hamda choʻchqalar bilan birga toʻplaydi», deb aytayotganlarini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ҳижратдан кейин яна ҳижрат бўлади. Ер аҳлининг энг яхшилари Иброҳимнинг ҳижрат қилган жойига энг яқин турганларидир. Ер юзида эса унинг аҳлининг энг ёмонлари қолади. Уларни ерлари отиб ташлайди, Аллоҳнинг Зоти улардан жирканади ва олов уларни маймунлар ҳамда чўчқалар билан бирга тўплайди», деб айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنِي بَحِيرٌ، عَنْ خَالِدٍ، - يَعْنِي ابْنَ مَعْدَانَ - عَنْ أَبِي قُتَيْلَةَ، عَنِ ابْنِ حَوَالَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَيَصِيرُ الأَمْرُ إِلَى أَنْ تَكُونُوا جُنُودًا مُجَنَّدَةً جُنْدٌ بِالشَّامِ وَجُنْدٌ بِالْيَمَنِ وَجُنْدٌ بِالْعِرَاقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ حَوَالَةَ خِرْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَدْرَكْتُ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ عَلَيْكَ بِالشَّامِ فَإِنَّهَا خِيَرَةُ اللَّهِ مِنْ أَرْضِهِ يَجْتَبِي إِلَيْهَا خِيَرَتَهُ مِنْ عِبَادِهِ فَأَمَّا إِنْ أَبَيْتُمْ فَعَلَيْكُمْ بِيَمَنِكُمْ وَاسْقُوا مِنْ غُدُرِكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَوَكَّلَ لِي بِالشَّامِ وَأَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Havola (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ish shunga keladiki, sizlar (har biri) jam boʻlgan qoʻshinlar boʻlasizlar — bir qoʻshin Shomda, bir qoʻshin Yamanda va bir qoʻshin Iroqda boʻladi», dedilar. Ibn Havola: «Ey Allohning Rasuli, agar men oʻsha (zamon)ga yetsam, men uchun (eng yaxshisini) tanlab bering», dedi. Shunda u zot: «Shomni (ixtiyor) qilgin, chunki u Allohning Oʻz yeridan tanlagan joyidir; U oʻsha yerga bandalaridan tanlaganlarini jam qiladi. Agar koʻnmasangiz, Yamaningizni (ixtiyor) qiling va hovuzlaringizdan suv iching, chunki Alloh men uchun Shom va uning ahlini zimmasiga oldi», dedilar.Ибн Ҳавола (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Иш шунга келадики, сизлар (ҳар бири) жам бўлган қўшинлар бўласизлар — бир қўшин Шомда, бир қўшин Яманда ва бир қўшин Ироқда бўлади», дедилар. Ибн Ҳавола: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар мен ўша (замон)га етсам, мен учун (энг яхшисини) танлаб беринг», деди. Шунда у зот: «Шомни (ихтиёр) қилгин, чунки у Аллоҳнинг Ўз еридан танлаган жойидир; У ўша ерга бандаларидан танлаганларини жам қилади. Агар кўнмасангиз, Яманингизни (ихтиёр) қилинг ва ҳовузларингиздан сув ичинг, чунки Аллоҳ мен учун Шом ва унинг аҳлини зиммасига олди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي يُقَاتِلُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ نَاوَأَهُمْ حَتَّى يُقَاتِلَ آخِرُهُمُ الْمَسِيحَ الدَّجَّالَ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimdan bir toifa haq uchun jang qilishda davom etadi, ularga qarshi chiqqanlar ustidan gʻolib boʻlib turadilar, toki ularning oxirgisi Masih Dajjol bilan jang qilguncha», dedilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимдан бир тоифа ҳақ учун жанг қилишда давом этади, уларга қарши чиққанлар устидан ғолиб бўлиб турадилар, токи уларнинг охиргиси Масиҳ Дажжол билан жанг қилгунча», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ أَىُّ الْمُؤْمِنِينَ أَكْمَلُ إِيمَانًا قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ وَرَجُلٌ يَعْبُدُ اللَّهَ فِي شِعْبٍ مِنَ الشِّعَابِ قَدْ كُفِيَ النَّاسُ شَرَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladiki, u zotdan: «Moʻminlarning qaysi biri imoni jihatidan eng komilroq?» deb soʻraldi. U zot: «Joni va moli bilan Alloh yoʻlida jihod qiladigan kishi hamda togʻ darasidan birida odamlarni oʻzining yomonligidan saqlagan holda Allohga ibodat qiladigan kishi», dedilar.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладики, у зотдан: «Мўминларнинг қайси бири имони жиҳатидан энг комилроқ?» деб сўралди. У зот: «Жони ва моли билан Аллоҳ йўлида жиҳод қиладиган киши ҳамда тоғ дарасидан бирида одамларни ўзининг ёмонлигидан сақлаган ҳолда Аллоҳга ибодат қиладиган киши», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ التَّنُوخِيُّ أَبُو الْجَمَاهِرِ، حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي الْعَلاَءُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِي السِّيَاحَةِ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, menga sayohat (siyohat) qilishga ruxsat bering», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Albatta, ummatimning sayohati Alloh taolo yoʻlida jihod qilishdir», dedilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга саёҳат (сиёҳат) қилишга рухсат беринг», деди. Пайғамбар ﷺ: «Албатта, умматимнинг саёҳати Аллоҳ таоло йўлида жиҳод қилишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُصَفَّى، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، عَنِ ابْنِ شُفَىٍّ، عَنْ شُفَىِّ بْنِ مَاتِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، - هُوَ ابْنُ عَمْرٍو - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَفْلَةٌ كَغَزْوَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «(Gʻazotdan) qaytish gʻazot kabidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади. У зот: «(Ғазотдан) қайтиш ғазот кабидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَلاَّمٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ فَرَجِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنْ عَبْدِ الْخَبِيرِ بْنِ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُقَالُ لَهَا أُمُّ خَلاَّدٍ وَهِيَ مُنْتَقِبَةٌ تَسْأَلُ عَنِ ابْنِهَا وَهُوَ مَقْتُولٌ فَقَالَ لَهَا بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم جِئْتِ تَسْأَلِينَ عَنِ ابْنِكِ وَأَنْتِ مُنْتَقِبَةٌ فَقَالَتْ إِنْ أُرْزَإِ ابْنِي فَلَنْ أُرْزَأَ حَيَائِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْنُكِ لَهُ أَجْرُ شَهِيدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَلِمَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لأَنَّهُ قَتَلَهُ أَهْلُ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏

Sobit ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Paygʻambar ﷺning oldilariga Ummu Xallod deb ataladigan bir ayol yuzini niqoblagan holda kelib, oʻgʻli haqida soʻradi. Oʻgʻli esa (jangda) oʻldirilgan edi. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari unga: «Sen oʻgʻling haqida soʻragani kelibsan-u, oʻzing yuzingni niqoblagansan?» dedilar. U: «Agar oʻgʻlimdan judo boʻlgan boʻlsam ham, hayoyimdan judo boʻlmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Oʻgʻlingga ikkita shahidning ajri bordir», dedilar. U: «Bu nima uchun, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Chunki uni kitob ahli oʻldirdi», dedilar.Собит ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Пайғамбар ﷺнинг олдиларига Умму Халлод деб аталадиган бир аёл юзини ниқоблаган ҳолда келиб, ўғли ҳақида сўради. Ўғли эса (жангда) ўлдирилган эди. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари унга: «Сен ўғлинг ҳақида сўрагани келибсан-у, ўзинг юзингни ниқоблагансан?» дедилар. У: «Агар ўғлимдан жудо бўлган бўлсам ҳам, ҳаёйимдан жудо бўлмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ўғлингга иккита шаҳиднинг ажри бордир», дедилар. У: «Бу нима учун, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Чунки уни китоб аҳли ўлдирди», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ بِشْرٍ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَرْكَبُ الْبَحْرَ إِلاَّ حَاجٌّ أَوْ مُعْتَمِرٌ أَوْ غَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّ تَحْتَ الْبَحْرِ نَارًا وَتَحْتَ النَّارِ بَحْرًا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Dengizga faqat haj qiluvchi, yoki umra qiluvchi, yoxud Alloh yoʻlida jang qiluvchi gʻoziygina chiqsin, chunki dengiz ostida olov bor va olov ostida dengiz bor», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Денгизга фақат ҳаж қилувчи, ёки умра қилувчи, ёхуд Аллоҳ йўлида жанг қилувчи ғозийгина чиқсин, чунки денгиз остида олов бор ва олов остида денгиз бор», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ - عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ حَرَامٍ بِنْتُ مِلْحَانَ، أُخْتُ أُمِّ سُلَيْمٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ عِنْدَهُمْ فَاسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَضْحَكَكَ قَالَ ‏"‏ رَأَيْتُ قَوْمًا مِمَّنْ يَرْكَبُ ظَهْرَ هَذَا الْبَحْرِ كَالْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ نَامَ فَاسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَضْحَكَكَ فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ مِنَ الأَوَّلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَزَوَّجَهَا عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ فَغَزَا فِي الْبَحْرِ فَحَمَلَهَا مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعَ قُرِّبَتْ لَهَا بَغْلَةٌ لِتَرْكَبَهَا فَصَرَعَتْهَا فَانْدَقَّتْ عُنُقُهَا فَمَاتَتْ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Menga Ummu Sulaymning singlisi Ummu Harom binti Milhon (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ ularnikida (peshin uyqusiga) yotdilar va kulayotgan holda uygʻondilar. U (ayol): «Men: ‹Ey Allohning Rasuli, sizni nima kuldirdi?› dedim. U zot: ‹Men ummatimdan shu dengiz ustida taxtlardagi podshohlar kabi suzib ketayotgan bir qavmni koʻrdim›, dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qiling, meni ham ulardan qilsin›, dedim. U zot: ‹Sen ulardansan›, dedilar. Soʻng u zot uxlab, yana kulayotgan holda uygʻondilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, sizni nima kuldirdi?› dedim. U zot avvalgi soʻzlariga oʻxshash javob qaytardilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qiling, meni ham ulardan qilsin›, dedim. U zot: ‹Sen avvalgilardansan›, dedilar», dedi. (Rovi) aytdi: Soʻng unga Uboda ibn Somit uylandi va dengizda gʻazot qildi hamda uni oʻzi bilan birga olib ketdi. Qaytib kelganida, minishi uchun unga bir xachir yaqinlashtirildi, u (xachir) uni yiqitib yubordi va boʻyni sinib, vafot etdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Менга Умму Сулаймнинг синглиси Умму Ҳаром бинти Милҳон (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ уларникида (пешин уйқусига) ётдилар ва кулаётган ҳолда уйғондилар. У (аёл): «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, сизни нима кулдирди?› дедим. У зот: ‹Мен умматимдан шу денгиз устида тахтлардаги подшоҳлар каби сузиб кетаётган бир қавмни кўрдим›, дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қилинг, мени ҳам улардан қилсин›, дедим. У зот: ‹Сен улардансан›, дедилар. Сўнг у зот ухлаб, яна кулаётган ҳолда уйғондилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, сизни нима кулдирди?› дедим. У зот аввалги сўзларига ўхшаш жавоб қайтардилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қилинг, мени ҳам улардан қилсин›, дедим. У зот: ‹Сен аввалгилардансан›, дедилар», деди. (Рови) айтди: Сўнг унга Убода ибн Сомит уйланди ва денгизда ғазот қилди ҳамда уни ўзи билан бирга олиб кетди. Қайтиб келганида, миниши учун унга бир хачир яқинлаштирилди, у (хачир) уни йиқитиб юборди ва бўйни синиб, вафот этди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا ذَهَبَ إِلَى قُبَاءٍ يَدْخُلُ عَلَى أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ - وَكَانَتْ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ - فَدَخَلَ عَلَيْهَا يَوْمًا فَأَطْعَمَتْهُ وَجَلَسَتْ تَفْلِي رَأْسَهُ ‏.‏ وَسَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَمَاتَتْ بِنْتُ مِلْحَانَ بِقُبْرُصَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Qubo tomonga borganlarida, Mulhonning qizi Ummu Harom huzuriga kirar edilar — u (Ummu Harom) Uboda ibn Somitning nikohida edi. Bir kuni u (Paygʻambar ﷺ) uning huzuriga kirdilar, u u zotni taomlantirdi va boshlaridagi bitlarni qarab oʻtirdi. Va u (roviy) bu hadisni (toʻliq) keltirdi. Abu Dovud aytdi: Mulhonning qizi Qiprosda vafot etgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Қубо томонга борганларида, Мулҳоннинг қизи Умму Ҳаром ҳузурига кирар эдилар — у (Умму Ҳаром) Убода ибн Сомитнинг никоҳида эди. Бир куни у (Пайғамбар ﷺ) унинг ҳузурига кирдилар, у у зотни таомлантирди ва бошларидаги битларни қараб ўтирди. Ва у (ровий) бу ҳадисни (тўлиқ) келтирди. Абу Довуд айтди: Мулҳоннинг қизи Қипросда вафот этган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُخْتِ أُمِّ سُلَيْمٍ الرُّمَيْصَاءِ، قَالَتْ نَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَيْقَظَ وَكَانَتْ تَغْسِلُ رَأْسَهَا فَاسْتَيْقَظَ وَهُوَ يَضْحَكُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَضْحَكُ مِنْ رَأْسِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ هَذَا الْخَبَرَ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ ‏.‏

Rumayso (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ uxlab yotgan edilar. Men boshimni yuvayotgan edim. U zot kulib uygʻondilar. Men: «Yo Rasululloh, mening boshimdan kulayapsizmi?» dedim. U zot: «Yoʻq», dedilar. Va bu xabarni Yazid baʼzan ortiqcha, baʼzan kamroq qilib keltirdi. Abu Dovud aytdi: Rumayso Ummu Sulaymning emakdosh (sutdosh) singlisi edi.Румайсо (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ухлаб ётган эдилар. Мен бошимни юваётган эдим. У зот кулиб уйғондилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, менинг бошимдан кулаяпсизми?» дедим. У зот: «Йўқ», дедилар. Ва бу хабарни Язид баъзан ортиқча, баъзан камроқ қилиб келтирди. Абу Довуд айтди: Румайсо Умму Сулаймнинг эмакдош (сутдош) синглиси эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارٍ الْعَيْشِيُّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، ح حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْجَوْبَرِيُّ الدِّمَشْقِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، أَخْبَرَنَا هِلاَلُ بْنُ مَيْمُونٍ الرَّمْلِيُّ، عَنْ يَعْلَى بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ أُمِّ حَرَامٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْمَائِدُ فِي الْبَحْرِ الَّذِي يُصِيبُهُ الْقَىْءُ لَهُ أَجْرُ شَهِيدٍ وَالْغَرِقُ لَهُ أَجْرُ شَهِيدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Harom (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U zot: «Dengizda (toʻlqindan) qusgan kishiga shahid ajri bordir, gʻarq boʻlgan kishiga esa ikki shahid ajri bordir», dedilar.Умму Ҳаром (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У зот: «Денгизда (тўлқиндан) қусган кишига шаҳид ажри бордир, ғарқ бўлган кишига эса икки шаҳид ажри бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ عَتِيقٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُسْهِرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ سَمَاعَةَ - حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ كُلُّهُمْ ضَامِنٌ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ رَجُلٌ خَرَجَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ ضَامِنٌ عَلَى اللَّهِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُ فَيُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ أَوْ يَرُدَّهُ بِمَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ وَغَنِيمَةٍ وَرَجُلٌ رَاحَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَهُوَ ضَامِنٌ عَلَى اللَّهِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُ فَيُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ أَوْ يَرُدَّهُ بِمَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ وَغَنِيمَةٍ وَرَجُلٌ دَخَلَ بَيْتَهُ بِسَلاَمٍ فَهُوَ ضَامِنٌ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U zot dedilar: «Uch (kishi) borki, ularning hammasi Allohu azza va jallaning zimmasidadir: Alloh yoʻlida gʻoziy boʻlib chiqqan kishi — u Allohning zimmasidadir, toki uni vafot ettirib jannatga kiritguncha, yoki erishgan ajru gʻanimat bilan qaytarguncha; masjid tomon yoʻlga chiqqan kishi — u Allohning zimmasidadir, toki uni vafot ettirib jannatga kiritguncha, yoki erishgan ajru gʻanimat bilan qaytarguncha; va uyiga salom (aytib) kirgan kishi — u Allohu azza va jallaning zimmasidadir.»Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У зот дедилар: «Уч (киши) борки, уларнинг ҳаммаси Аллоҳу азза ва жалланинг зиммасидадир: Аллоҳ йўлида ғозий бўлиб чиққан киши — у Аллоҳнинг зиммасидадир, токи уни вафот эттириб жаннатга киритгунча, ёки эришган ажру ғанимат билан қайтаргунча; масжид томон йўлга чиққан киши — у Аллоҳнинг зиммасидадир, токи уни вафот эттириб жаннатга киритгунча, ёки эришган ажру ғанимат билан қайтаргунча; ва уйига салом (айтиб) кирган киши — у Аллоҳу азза ва жалланинг зиммасидадир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - عَنِ الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَجْتَمِعُ فِي النَّارِ كَافِرٌ وَقَاتِلُهُ أَبَدًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Kofir bilan uni oʻldirgan kishi doʻzaxda hech qachon jam boʻlmaydi.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Кофир билан уни ўлдирган киши дўзахда ҳеч қачон жам бўлмайди.»

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ قَعْنَبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حُرْمَةُ نِسَاءِ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ كَحُرْمَةِ أُمَّهَاتِهِمْ وَمَا مِنْ رَجُلٍ مِنَ الْقَاعِدِينَ يَخْلُفُ رَجُلاً مِنَ الْمُجَاهِدِينَ فِي أَهْلِهِ إِلاَّ نُصِبَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقِيلَ لَهُ هَذَا قَدْ خَلَفَكَ فِي أَهْلِكَ فَخُذْ مِنْ حَسَنَاتِهِ مَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا ظَنُّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ قَعْنَبٌ رَجُلاً صَالِحًا وَكَانَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى أَرَادَ قَعْنَبًا عَلَى الْقَضَاءِ فَأَبَى عَلَيْهِ وَقَالَ أَنَا أُرِيدُ الْحَاجَةَ بِدِرْهَمٍ فَأَسْتَعِينُ عَلَيْهَا بِرَجُلٍ ‏.‏ قَالَ وَأَيُّنَا لاَ يَسْتَعِينُ فِي حَاجَتِهِ قَالَ أَخْرِجُونِي حَتَّى أَنْظُرَ فَأُخْرِجَ فَتَوَارَى ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ بَيْنَمَا هُوَ مُتَوَارٍ إِذْ وَقَعَ عَلَيْهِ الْبَيْتُ فَمَاتَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Mujohidlarning ayollari (jihodga chiqmay) oʻtirib qolganlarga onalari kabi hurmatlidir. Oʻtirib qolganlardan biron kishi mujohidlardan birining ahli (oilasi) ishida unga oʻrinbosar boʻlib (xiyonat qilsa), qiyomat kuni u (mujohid) uchun (haligi kishi) toʻxtatib qoʻyiladi va unga: ‹Mana bu kishi sening ahling ishida senga oʻrinbosar boʻlgan edi, bas, uning yaxshiliklaridan xohlaganingni ol›, deyiladi.» Soʻng Rasululloh ﷺ bizga yuzlanib: «Nima deb oʻylaysizlar?» dedilar. Abu Dovud aytdi: Qaʼnab solih kishi edi. Ibn Abu Laylo Qaʼnabni qozilikka tayinlamoqchi boʻlganida, u (Qaʼnab) bosh tortib: «Men bir dirhamlik hojatga muhtoj boʻlsam, uni ado etishda bir kishidan yordam soʻrayman», dedi. U (ibn Abu Laylo): «Qaysi birimiz hojatimizda yordam soʻramaymiz?» dedi. U (Qaʼnab): «Meni chiqaringlar, qarab kelay», dedi va chiqarildi-da, gʻoyib boʻldi. Sufyon aytdi: U yashirinib turganida, ustiga uy (tomi) qulab tushdi va vafot etdi.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Мужоҳидларнинг аёллари (жиҳодга чиқмай) ўтириб қолганларга оналари каби ҳурматлидир. Ўтириб қолганлардан бирон киши мужоҳидлардан бирининг аҳли (оиласи) ишида унга ўринбосар бўлиб (хиёнат қилса), қиёмат куни у (мужоҳид) учун (ҳалиги киши) тўхтатиб қўйилади ва унга: ‹Мана бу киши сенинг аҳлинг ишида сенга ўринбосар бўлган эди, бас, унинг яхшиликларидан хоҳлаганингни ол›, дейилади.» Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бизга юзланиб: «Нима деб ўйлайсизлар?» дедилар. Абу Довуд айтди: Қаънаб солиҳ киши эди. Ибн Абу Лайло Қаънабни қозиликка тайинламоқчи бўлганида, у (Қаънаб) бош тортиб: «Мен бир дирҳамлик ҳожатга муҳтож бўлсам, уни адо этишда бир кишидан ёрдам сўрайман», деди. У (ибн Абу Лайло): «Қайси биримиз ҳожатимизда ёрдам сўрамаймиз?» деди. У (Қаънаб): «Мени чиқаринглар, қараб келай», деди ва чиқарилди-да, ғойиб бўлди. Суфён айтди: У яшириниб турганида, устига уй (томи) қулаб тушди ва вафот этди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، وَابْنُ، لَهِيعَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ غَازِيَةٍ تَغْزُو فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُصِيبُونَ غَنِيمَةً إِلاَّ تَعَجَّلُوا ثُلُثَىْ أَجْرِهِمْ مِنَ الآخِرَةِ وَيَبْقَى لَهُمُ الثُّلُثُ فَإِنْ لَمْ يُصِيبُوا غَنِيمَةً تَمَّ لَهُمْ أَجْرُهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Alloh yoʻlida jang qiluvchi biron qoʻshin gʻanimat olsalar, oxiratdagi ajrlarining uchdan ikkisini (shu dunyoda) shoshilinch olib boʻladilar va ularga uchdan biri qoladi. Agar gʻanimat olmasalar, ularga ajrlari toʻla (saqlanib) boʻladi.»Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Аллоҳ йўлида жанг қилувчи бирон қўшин ғанимат олсалар, охиратдаги ажрларининг учдан иккисини (шу дунёда) шошилинч олиб бўладилар ва уларга учдан бири қолади. Агар ғанимат олмасалар, уларга ажрлари тўла (сақланиб) бўлади.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ، وَسَعِيدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ زَبَّانَ بْنِ فَائِدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الصَّلاَةَ وَالصِّيَامَ وَالذِّكْرَ تُضَاعَفُ عَلَى النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِسَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ ‏"‏ ‏.‏

Muʼoz ibn Anas al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Albatta, namoz, roʻza va zikr Alloh yoʻlida (qilingan) nafaqaga (xarajatga) nisbatan yetti yuz baravar koʻpaytiriladi.»Муъоз ибн Анас ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Албатта, намоз, рўза ва зикр Аллоҳ йўлида (қилинган) нафақага (харажатга) нисбатан етти юз баравар кўпайтирилади.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِيهِ، يَرُدُّ إِلَى مَكْحُولٍ إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غُنْمٍ الأَشْعَرِيِّ أَنَّ أَبَا مَالِكٍ الأَشْعَرِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ فَصَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمَاتَ أَوْ قُتِلَ فَهُوَ شَهِيدٌ أَوْ وَقَصَهُ فَرَسُهُ أَوْ بَعِيرُهُ أَوْ لَدَغَتْهُ هَامَّةٌ أَوْ مَاتَ عَلَى فِرَاشِهِ أَوْ بِأَىِّ حَتْفٍ شَاءَ اللَّهُ فَإِنَّهُ شَهِيدٌ وَإِنَّ لَهُ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Molik al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni shunday deganlarini eshitdim: «Kim Alloh yoʻlida (yurtidan) ajralib chiqib, soʻng vafot etsa yoki oʻldirilsa, u shahiddir; yoki oti yo tuyasi (yiqitib) boʻynini sindirsa, yoki zaharli hashorat chaqsa, yoki toʻshagida vafot etsa, yoxud Alloh xohlagan qaysidir oʻlim bilan oʻlsa — u shahiddir va albatta unga jannat bordir.»Абу Молик ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай деганларини эшитдим: «Ким Аллоҳ йўлида (юртидан) ажралиб чиқиб, сўнг вафот этса ёки ўлдирилса, у шаҳиддир; ёки оти ё туяси (йиқитиб) бўйнини синдирса, ёки заҳарли ҳашорат чақса, ёки тўшагида вафот этса, ёхуд Аллоҳ хоҳлаган қайсидир ўлим билан ўлса — у шаҳиддир ва албатта унга жаннат бордир.»

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي أَبُو هَانِئٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ كُلُّ الْمَيِّتِ يُخْتَمُ عَلَى عَمَلِهِ، إِلاَّ الْمُرَابِطَ فَإِنَّهُ يَنْمُو لَهُ عَمَلُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَيُؤَمَّنُ مِنْ فَتَّانِ الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏

Fazola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Har bir oʻlgan kishining ameli (vafoti bilan) muhrlanadi (yopiladi), faqat murobit (chegarani qoʻriqlovchi) bundan mustasno; chunki uning ameli qiyomat kunigacha oʻsib (koʻpayib) boradi va u qabr fitnachisidan (sinov mlaikasidan) omon qilinadi.»Фазола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Ҳар бир ўлган кишининг амели (вафоти билан) муҳрланади (ёпилади), фақат муробит (чегарани қўриқловчи) бундан мустасно; чунки унинг амели қиёмат кунигача ўсиб (кўпайиб) боради ва у қабр фитначисидан (синов млаикасидан) омон қилинади.»

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ زَيْدٍ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي السَّلُولِيُّ أَبُو كَبْشَةَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ سَهْلُ ابْنُ الْحَنْظَلِيَّةِ، أَنَّهُمْ سَارُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ فَأَطْنَبُوا السَّيْرَ حَتَّى كَانَتْ عَشِيَّةً، فَحَضَرْتُ الصَّلاَةَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَجُلٌ فَارِسٌ فَقَالَ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي انْطَلَقْتُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ حَتَّى طَلَعْتُ جَبَلَ كَذَا وَكَذَا فَإِذَا أَنَا بِهَوَازِنَ عَلَى بَكْرَةِ آبَائِهِمْ بِظُعُنِهِمْ وَنَعَمِهِمْ وَشَائِهِمُ اجْتَمَعُوا إِلَى حُنَيْنٍ ‏.‏ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ تِلْكَ غَنِيمَةُ الْمُسْلِمِينَ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ يَحْرُسُنَا اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَسُ بْنُ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيُّ ‏:‏ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَارْكَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَرَكِبَ فَرَسًا لَهُ فَجَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ اسْتَقْبِلْ هَذَا الشِّعْبَ حَتَّى تَكُونَ فِي أَعْلاَهُ وَلاَ نُغَرَّنَّ مِنْ قِبَلِكَ اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى مُصَلاَّهُ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ هَلْ أَحْسَسْتُمْ فَارِسَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَحْسَسْنَاهُ ‏.‏ فَثُوِّبَ بِالصَّلاَةِ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَهُوَ يَلْتَفِتُ إِلَى الشِّعْبِ حَتَّى إِذَا قَضَى صَلاَتَهُ وَسَلَّمَ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ أَبْشِرُوا فَقَدْ جَاءَكُمْ فَارِسُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلْنَا نَنْظُرُ إِلَى خِلاَلِ الشَّجَرِ فِي الشِّعْبِ فَإِذَا هُوَ قَدْ جَاءَ حَتَّى وَقَفَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ فَقَالَ ‏:‏ إِنِّي انْطَلَقْتُ حَتَّى كُنْتُ فِي أَعْلَى هَذَا الشِّعْبِ حَيْثُ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا أَصْبَحْتُ اطَّلَعْتُ الشِّعْبَيْنِ كِلَيْهِمَا فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَ أَحَدًا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ هَلْ نَزَلْتَ اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ لاَ إِلاَّ مُصَلِّيًا أَوْ قَاضِيًا حَاجَةً ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ قَدْ أَوْجَبْتَ فَلاَ عَلَيْكَ أَنْ لاَ تَعْمَلَ بَعْدَهَا ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn al-Hanzaliyya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ular Hunayn kuni Rasululloh ﷺ bilan yurib bordilar va yoʻlni uzaytirib, kech kirgunicha yurdilar. Men Rasululloh ﷺ huzurlarida namozga hozir boʻldim. Bir otliq kishi kelib: «Yo Rasululloh, men sizning oldingizda ketib, falon-falon togʻga chiqqan edim, qarasam, Havozin (qabilasi) butun bori bilan — ayollari, chorvalari va qoʻylari bilan Hunaynda toʻplangan ekan», dedi. Rasululloh ﷺ tabassum qilib: «Inshaalloh, ertaga ular musulmonlarning gʻanimati boʻladi», dedilar. Soʻng: «Bu kecha bizni kim qoʻriqlaydi?» dedilar. Anas ibn Abu Marsad al-Gʻanaviy: «Men, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Bas, min», dedilar. U oʻzining bir otiga minib, Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi. Rasululloh ﷺ unga: «Mana bu darani qarshilab, uning eng baland joyiga chiqqin, bu kecha sening tomoningdan biz aldanib (gʻaflatda) qolmaylik», dedilar. Tonggimiz otganida, Rasululloh ﷺ namozgohlariga chiqib, ikki rakat (namoz) oʻqidilar, soʻng: «Otliq kishingizdan biron darak sezdingizlarmi?» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, undan darak sezganimiz yoʻq», dedilar. Namozga iqomat aytildi. Rasululloh ﷺ namoz oʻqiy boshladilar va daraga (qarab) oʻgirilib turardilar, toki namozlarini tugatib salom berganlarida: «Suyunchi sizlarga, otliq kishingiz kelib qoldi», dedilar. Biz daradagi daraxtlar oʻrtasiga qaray boshladik, qarasak, u kelib, Rasululloh ﷺ huzurlarida toʻxtadi va salom berib: «Men Rasululloh ﷺ buyurganlaridek shu daraning eng baland joyiga chiqdim. Tong otganida, har ikki darani ham koʻzdan kechirdim, qaradim, hech kimni koʻrmadim», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Bu kecha (otdan) tushdingmi?» dedilar. U: «Yoʻq, faqat namoz oʻqish yoki hojat chiqarish uchun (tushdim)», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Endi (jannatni) oʻzingga vojib qilibsan, bundan keyin (boshqa amal) qilmasang ham senga (ziyon) yoʻq», dedilar.Саҳл ибн ал-Ҳанзалийя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Улар Ҳунайн куни Расулуллоҳ ﷺ билан юриб бордилар ва йўлни узайтириб, кеч киргунича юрдилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида намозга ҳозир бўлдим. Бир отлиқ киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен сизнинг олдингизда кетиб, фалон-фалон тоғга чиққан эдим, қарасам, Ҳавозин (қабиласи) бутун бори билан — аёллари, чорвалари ва қўйлари билан Ҳунайнда тўпланган экан», деди. Расулуллоҳ ﷺ табассум қилиб: «Иншааллоҳ, эртага улар мусулмонларнинг ғанимати бўлади», дедилар. Сўнг: «Бу кеча бизни ким қўриқлайди?» дедилар. Анас ибн Абу Марсад ал-Ғанавий: «Мен, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Бас, мин», дедилар. У ўзининг бир отига миниб, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Мана бу дарани қаршилаб, унинг энг баланд жойига чиққин, бу кеча сенинг томонингдан биз алданиб (ғафлатда) қолмайлик», дедилар. Тонггимиз отганида, Расулуллоҳ ﷺ намозгоҳларига чиқиб, икки ракат (намоз) ўқидилар, сўнг: «Отлиқ кишингиздан бирон дарак сездингизларми?» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ундан дарак сезганимиз йўқ», дедилар. Намозга иқомат айтилди. Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқий бошладилар ва дарага (қараб) ўгирилиб турардилар, токи намозларини тугатиб салом берганларида: «Суюнчи сизларга, отлиқ кишингиз келиб қолди», дедилар. Биз дарадаги дарахтлар ўртасига қарай бошладик, қарасак, у келиб, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида тўхтади ва салом бериб: «Мен Расулуллоҳ ﷺ буюрганларидек шу даранинг энг баланд жойига чиқдим. Тонг отганида, ҳар икки дарани ҳам кўздан кечирдим, қарадим, ҳеч кимни кўрмадим», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бу кеча (отдан) тушдингми?» дедилар. У: «Йўқ, фақат намоз ўқиш ёки ҳожат чиқариш учун (тушдим)», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Энди (жаннатни) ўзингга вожиб қилибсан, бундан кейин (бошқа амал) қилмасанг ҳам сенга (зиён) йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا وُهَيْبٌ، - قَالَ عَبْدَةُ ‏:‏ يَعْنِي ابْنَ الْوَرْدِ - أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَغْزُ وَلَمْ يُحَدِّثْ نَفْسَهُ بِالْغَزْوِ مَاتَ عَلَى شُعْبَةٍ مِنْ نِفَاقٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Kim jang qilmay va koʻnglida jangni (niyat) qilmay vafot etsa, nifoqning bir koʻrinishi (shoxobchasi) ustida oʻlibdi.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Ким жанг қилмай ва кўнглида жангни (ният) қилмай вафот этса, нифоқнинг бир кўриниши (шохобчаси) устида ўлибди.»

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، وَقَرَأْتُهُ، عَلَى يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ الْجُرْجُسِيِّ قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَغْزُ أَوْ يُجَهِّزْ غَازِيًا أَوْ يَخْلُفْ غَازِيًا فِي أَهْلِهِ بِخَيْرٍ أَصَابَهُ اللَّهُ بِقَارِعَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فِي حَدِيثِهِ ‏:‏ ‏"‏ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Kim jang qilmasa yoki bir gʻoziyni jihozlamasa yoxud bir gʻoziyning ahli (oilasi) ishida unga yaxshilik bilan oʻrinbosar boʻlmasa, Alloh uni bir falokat bilan duchor qiladi.» Yazid ibn Abdu Rabbihi oʻz hadisida: «Qiyomat kunidan oldin», dedi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Ким жанг қилмаса ёки бир ғозийни жиҳозламаса ёхуд бир ғозийнинг аҳли (оиласи) ишида унга яхшилик билан ўринбосар бўлмаса, Аллоҳ уни бир фалокат билан дучор қилади.» Язид ибн Абду Раббиҳи ўз ҳадисида: «Қиёмат кунидан олдин», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ جَاهِدُوا الْمُشْرِكِينَ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَأَلْسِنَتِكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Mushriklarga qarshi mol-mulkingiz, jonlaringiz va tillaringiz bilan jihod qilinglar.»Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Мушрикларга қарши мол-мулкингиз, жонларингиз ва тилларингиз билан жиҳод қилинглар.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ‏{‏ إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ‏}‏ وَ ‏{‏ مَا كَانَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ يَعْمَلُونَ ‏}‏ نَسَخَتْهَا الآيَةُ الَّتِي تَلِيهَا ‏{‏ وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً ‏}‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday dedi: {Agar (jangga) chiqmasangiz, U sizlarni alamli azob bilan azoblaydi} (Tavba 39) hamda {Madina ahliga... } degandan to {amal qilmasdilar} (Tavba 120) gacha boʻlgan oyatni undan keyin kelgan ushbu oyat nasx qildi: {Moʻminlarning hammasi (jangga) chiqishlari joiz emas} (Tavba 122).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай деди: {Агар (жангга) чиқмасангиз, У сизларни аламли азоб билан азоблайди} (Тавба 39) ҳамда {Мадина аҳлига... } дегандан то {амал қилмасдилар} (Тавба 120) гача бўлган оятни ундан кейин келган ушбу оят насх қилди: {Мўминларнинг ҳаммаси (жангга) чиқишлари жоиз эмас} (Тавба 122).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، عَنْ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ بْنِ خَالِدٍ الْحَنَفِيِّ، حَدَّثَنِي نَجْدَةُ بْنُ نُفَيْعٍ، قَالَ ‏:‏ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏{‏ إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ‏}‏ قَالَ ‏:‏ فَأُمْسِكَ عَنْهُمُ الْمَطَرُ وَكَانَ عَذَابَهُمْ ‏.‏

Najda ibn Nufayʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan ushbu oyat: {Agar (jangga) chiqmasangiz, U sizlarni alamli azob bilan azoblaydi} (Tavba 39) haqida soʻradim. U: «Ulardan yomgʻir toʻxtatildi, bu ularning azobi boʻldi», dedi.Нажда ибн Нуфайъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ушбу оят: {Агар (жангга) чиқмасангиз, У сизларни аламли азоб билан азоблайди} (Тавба 39) ҳақида сўрадим. У: «Улардан ёмғир тўхтатилди, бу уларнинг азоби бўлди», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ ‏:‏ كُنْتُ إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَغَشِيَتْهُ السَّكِينَةُ فَوَقَعَتْ فَخِذُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي، فَمَا وَجَدْتُ ثِقَلَ شَىْءٍ أَثْقَلَ مِنْ فَخِذِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ اكْتُبْ ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبْتُ فِي كَتِفٍ ‏:‏ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ، فَقَامَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ - وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى - لَمَّا سَمِعَ فَضِيلَةَ الْمُجَاهِدِينَ فَقَالَ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ بِمَنْ لاَ يَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمَّا قَضَى كَلاَمَهُ غَشِيَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم السَّكِينَةُ فَوَقَعَتْ فَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي وَوَجَدْتُ مِنْ ثِقَلِهَا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ كَمَا وَجَدْتُ فِي الْمَرَّةِ الأُولَى ثُمَّ سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ اقْرَأْ يَا زَيْدُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ ‏{‏ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏}‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏}‏ الآيَةَ كُلَّهَا ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ ‏:‏ فَأَنْزَلَهَا اللَّهُ وَحْدَهَا فَأَلْحَقْتُهَا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُلْحَقِهَا عِنْدَ صَدْعٍ فِي كَتِفٍ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning yonlarida edim. U zotni vahy (sakinasi) qopladi va Rasululloh ﷺning sonlari mening sonimning ustiga tushdi. Men Rasululloh ﷺning sonlaridan ogʻirroq biron narsaning ogʻirligini sezmaganman. Soʻng u zotdan (vahy holati) koʻtarildi-da: «Yozgin», dedilar. Men kurak suyagiga: {Moʻminlardan (uzrli boʻlmay) oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jihod qiluvchilar barobar emas} oyatining oxirigacha yozdim. Mujohidlarning fazlini eshitgan Ibn Ummi Maktum — u koʻzi ojiz kishi edi — oʻrnidan turib: «Ey Allohning Rasuli, moʻminlardan jihodga qodir boʻlmaganlarning holi nima boʻladi?» dedi. U gapini tugatishi bilan Rasululloh ﷺni (yana vahy sakinasi) qopladi va sonlari mening sonimning ustiga tushdi. Men ikkinchi martada ham uning ogʻirligini xuddi birinchi martadagidek sezdim. Soʻng Rasululloh ﷺdan (vahy holati) koʻtarildi-da: «Oʻqigin, ey Zayd», dedilar. Men: {Moʻminlardan (uzrli boʻlmay) oʻtirib qoluvchilar barobar emas} deb oʻqidim. Shunda Rasululloh ﷺ: {uzrlilardan boshqa} (Niso 95) — deya oyatni toʻliq (aytdilar). Zayd dedi: «Alloh uni (mana shu jumlani) yolgʻiz oʻzini nozil qildi, men esa uni (oyatga) qoʻshdim. Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan ont ichamanki, men uni qoʻshgan joyini — kurak suyagidagi yoriqning oldida — hamon koʻrib turgandekman».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ёнларида эдим. У зотни ваҳй (сакинаси) қоплади ва Расулуллоҳ ﷺнинг сонлари менинг сонимнинг устига тушди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг сонларидан оғирроқ бирон нарсанинг оғирлигини сезмаганман. Сўнг у зотдан (ваҳй ҳолати) кўтарилди-да: «Ёзгин», дедилар. Мен курак суягига: {Мўминлардан (узрли бўлмай) ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчилар баробар эмас} оятининг охиригача ёздим. Мужоҳидларнинг фазлини эшитган Ибн Умми Мактум — у кўзи ожиз киши эди — ўрнидан туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мўминлардан жиҳодга қодир бўлмаганларнинг ҳоли нима бўлади?» деди. У гапини тугатиши билан Расулуллоҳ ﷺни (яна ваҳй сакинаси) қоплади ва сонлари менинг сонимнинг устига тушди. Мен иккинчи мартада ҳам унинг оғирлигини худди биринчи мартадагидек сездим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺдан (ваҳй ҳолати) кўтарилди-да: «Ўқигин, эй Зайд», дедилар. Мен: {Мўминлардан (узрли бўлмай) ўтириб қолувчилар баробар эмас} деб ўқидим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: {узрлилардан бошқа} (Нисо 95) — дея оятни тўлиқ (айтдилар). Зайд деди: «Аллоҳ уни (мана шу жумлани) ёлғиз ўзини нозил қилди, мен эса уни (оятга) қўшдим. Жоним қўлида бўлган Зот билан онт ичаманки, мен уни қўшган жойини — курак суягидаги ёриқнинг олдида — ҳамон кўриб тургандекман».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ لَقَدْ تَرَكْتُمْ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلاَ أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَلاَ قَطَعْتُمْ مِنْ وَادٍ إِلاَّ وَهُمْ مَعَكُمْ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ يَكُونُونَ مَعَنَا وَهُمْ بِالْمَدِينَةِ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sizlar Madinada shunday qavmlarni qoldirib keldingizki, qaysi yoʻlni bosib oʻtsangiz, qancha nafaqa sarflasangiz va qaysi vodiyni kesib oʻtsangiz, ular shubhasiz shu (savobda) sizlar bilan birga boʻladilar». Sahobalar: «Ey Allohning Rasuli, ular Madinada turgan boʻlsalar, qanday qilib biz bilan birga boʻladilar?» dedilar. U zot: «Ularni uzr ushlab qoldi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Сизлар Мадинада шундай қавмларни қолдириб келдингизки, қайси йўлни босиб ўтсангиз, қанча нафақа сарфласангиз ва қайси водийни кесиб ўтсангиз, улар шубҳасиз шу (савобда) сизлар билан бирга бўладилар». Саҳобалар: «Эй Аллоҳнинг Расули, улар Мадинада турган бўлсалар, қандай қилиб биз билан бирга бўладилар?» дедилар. У зот: «Уларни узр ушлаб қолди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ، حَدَّثَنِي يَحْيَى، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي بُسْرُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ خَالِدٍ الْجُهَنِيُّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ جَهَّزَ غَاَزِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدْ غَزَا، وَمَنْ خَلَفَهُ فِي أَهْلِهِ بِخَيْرٍ فَقَدْ غَزَا ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim Alloh yoʻlida bir gʻoziyni jihozlasa, batahqiq u (oʻzi) gʻazot qilibdi. Kim (gʻoziyning) ortidan uning ahlini yaxshilik bilan asrasa, batahqiq u (oʻzi) gʻazot qilibdi».Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким Аллоҳ йўлида бир ғозийни жиҳозласа, батаҳқиқ у (ўзи) ғазот қилибди. Ким (ғозийнинг) ортидан унинг аҳлини яхшилик билан асраса, батаҳқиқ у (ўзи) ғазот қилибди».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، مَوْلَى الْمَهْرِيِّ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، ‏:‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ إِلَى بَنِي لِحْيَانَ وَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ لِيَخْرُجْ مِنْ كُلِّ رَجُلَيْنِ رَجُلٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِلْقَاعِدِينَ ‏:‏ ‏"‏ أَيُّكُمْ خَلَفَ الْخَارِجَ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ بِخَيْرٍ كَانَ لَهُ مِثْلُ نِصْفِ أَجْرِ الْخَارِجِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Banu Lihyon (qabilasi)ga (lashkar) yubordilar va: «Har ikki kishidan bittasi (jangga) chiqsin», dedilar. Soʻng (uyda) qoluvchilarga: «Sizlardan kim (jangga) chiquvchining ahlini va molini yaxshilik bilan asrasa, unga chiquvchining ajrining yarmidek (ajr) boʻladi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бану Лиҳён (қабиласи)га (лашкар) юбордилар ва: «Ҳар икки кишидан биттаси (жангга) чиқсин», дедилар. Сўнг (уйда) қолувчиларга: «Сизлардан ким (жангга) чиқувчининг аҳлини ва молини яхшилик билан асраса, унга чиқувчининг ажрининг ярмидек (ажр) бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مَرْوَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ شَرُّ مَا فِي رَجُلٍ شُحٌّ هَالِعٌ وَجُبْنٌ خَالِعٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) shunday dedi: Men Rasululloh ﷺning: «Kishidagi eng yomon narsa — (insonni) saraktatib qoʻyadigan baxillik va (yuragini) oʻyib oladigan qoʻrqoqlikdir», deganlarini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Кишидаги энг ёмон нарса — (инсонни) сарактатиб қўядиган бахиллик ва (юрагини) ўйиб оладиган қўрқоқликдир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، وَابْنِ، لَهِيعَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَسْلَمَ أَبِي عِمْرَانَ، قَالَ ‏:‏ غَزَوْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ نُرِيدُ الْقُسْطَنْطِينِيَّةَ، وَعَلَى الْجَمَاعَةِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَالرُّومُ مُلْصِقُو ظُهُورِهِمْ بِحَائِطِ الْمَدِينَةِ، فَحَمَلَ رَجُلٌ عَلَى الْعَدُوِّ فَقَالَ النَّاسُ ‏:‏ مَهْ، مَهْ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، يُلْقِي بِيَدَيْهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ ‏:‏ إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِينَا مَعْشَرَ الأَنْصَارِ لَمَّا نَصَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ وَأَظْهَرَ الإِسْلاَمَ، قُلْنَا ‏:‏ هَلُمَّ نُقِيمُ فِي أَمْوَالِنَا وَنُصْلِحُهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ‏}‏ فَالإِلْقَاءُ بِالأَيْدِي إِلَى التَّهْلُكَةِ أَنْ نُقِيمَ فِي أَمْوَالِنَا وَنُصْلِحَهَا وَنَدَعَ الْجِهَادَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِمْرَانَ ‏:‏ فَلَمْ يَزَلْ أَبُو أَيُّوبَ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى دُفِنَ بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ ‏.‏

Aslam Abu Imron (rahimahulloh) shunday dedi: Biz Madinadan Qustantiniyya (Konstantinopol)ni (qasd qilib) gʻazotga chiqdik. Lashkarga Abdurrahmon ibn Xolid ibn al-Valid boshliq edi. Rumliklar esa orqalarini shahar devoriga tirab turishardi. Bir kishi dushmanga (yolgʻiz oʻzi) tashlandi. Shunda odamlar: «Toʻxta, toʻxta! Lo ilaha illalloh! U oʻz qoʻli bilan oʻzini halokatga tashlamoqda», dedilar. Abu Ayyub (roziyallohu anhu) esa: «Bu oyat biz ansorlar jamoasi haqida nozil boʻlgan. Alloh Oʻz Paygʻambariga ﷺ nusrat berib, Islomni gʻolib qilganda, biz: ‹Endi mol-mulkimiz boshida turib, ularni obod qilaylik›, dedik. Shunda Alloh taolo: {Alloh yoʻlida (mol) sarflangiz va oʻz qoʻlingiz bilan oʻzingizni halokatga tashlamangiz} (Baqara 195) oyatini nozil qildi. Demak, oʻz qoʻli bilan oʻzini halokatga tashlash — mol-mulkimiz boshida turib, ularni obod qilish bilan mashgʻul boʻlib, jihodni tark etishimizdir», dedi. Abu Imron dedi: «Abu Ayyub (roziyallohu anhu) Qustantiniyyada dafn etilgunicha Alloh yoʻlida jihod qilishdan toʻxtamadi».Аслам Абу Имрон (раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: Биз Мадинадан Қустантинийя (Константинопол)ни (қасд қилиб) ғазотга чиқдик. Лашкарга Абдурраҳмон ибн Холид ибн ал-Валид бошлиқ эди. Румликлар эса орқаларини шаҳар деворига тираб туришарди. Бир киши душманга (ёлғиз ўзи) ташланди. Шунда одамлар: «Тўхта, тўхта! Ло илаҳа иллаллоҳ! У ўз қўли билан ўзини ҳалокатга ташламоқда», дедилар. Абу Айюб (розияллоҳу анҳу) эса: «Бу оят биз ансорлар жамоаси ҳақида нозил бўлган. Аллоҳ Ўз Пайғамбарига ﷺ нусрат бериб, Исломни ғолиб қилганда, биз: ‹Энди мол-мулкимиз бошида туриб, уларни обод қилайлик›, дедик. Шунда Аллоҳ таоло: {Аллоҳ йўлида (мол) сарфлангиз ва ўз қўлингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламангиз} (Бақара 195) оятини нозил қилди. Демак, ўз қўли билан ўзини ҳалокатга ташлаш — мол-мулкимиз бошида туриб, уларни обод қилиш билан машғул бўлиб, жиҳодни тарк этишимиздир», деди. Абу Имрон деди: «Абу Айюб (розияллоҳу анҳу) Қустантинийяда дафн этилгунича Аллоҳ йўлида жиҳод қилишдан тўхтамади».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلاَّمٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يُدْخِلُ بِالسَّهْمِ الْوَاحِدِ ثَلاَثَةَ نَفَرٍ الْجَنَّةَ ‏:‏ صَانِعَهُ يَحْتَسِبُ فِي صَنْعَتِهِ الْخَيْرَ، وَالرَّامِيَ بِهِ، وَمُنْبِلَهُ، وَارْمُوا وَارْكَبُوا، وَأَنْ تَرْمُوا أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ تَرْكَبُوا، لَيْسَ مِنَ اللَّهْوِ إِلاَّ ثَلاَثٌ ‏:‏ تَأْدِيبُ الرَّجُلِ فَرَسَهُ وَمُلاَعَبَتُهُ أَهْلَهُ وَرَمْيُهُ بِقَوْسِهِ وَنَبْلِهِ، وَمَنْ تَرَكَ الرَّمْىَ بَعْدَ مَا عَلِمَهُ رَغْبَةً عَنْهُ فَإِنَّهَا نِعْمَةٌ تَرَكَهَا ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ كَفَرَهَا ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) shunday dedi: Men Rasululloh ﷺning bunday deganlarini eshitdim: «Albatta, Alloh azza va jalla bitta oʻq sababli uch kishini jannatga kiritadi: uni yasashda yaxshilikni niyat qilgan yasovchisini, uni otuvchini va uni uzatib turuvchisini. (Oʻq) otinglar va (otga) mininglar; oʻq otishingiz men uchun mining (uloving)izdan koʻra suyukliroqdir. (Foydasiz) oʻyin-kulgudan faqat uch narsa (bundan mustasno)dir: kishining otini (jangga) oʻrgatishi, ahli (xotini) bilan oʻ ynashishi va yoyu oʻqi bilan otishi. Kim oʻq otishni oʻrganganidan keyin undan voz kechib, uni tark etsa, u albatta oʻzi tark etgan bir neʼmatdir». Yoki u zot: «Uning shukrini ado etmagandir», dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бундай деганларини эшитдим: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла битта ўқ сабабли уч кишини жаннатга киритади: уни ясашда яхшиликни ният қилган ясовчисини, уни отувчини ва уни узатиб турувчисини. (Ўқ) отинглар ва (отга) мининглар; ўқ отишингиз мен учун мининг (уловинг)издан кўра суюклироқдир. (Фойдасиз) ўйин-кулгудан фақат уч нарса (бундан мустасно)дир: кишининг отини (жангга) ўргатиши, аҳли (хотини) билан ў йнашиши ва ёю ўқи билан отиши. Ким ўқ отишни ўрганганидан кейин ундан воз кечиб, уни тарк этса, у албатта ўзи тарк этган бир неъматдир». Ёки у зот: «Унинг шукрини адо этмагандир», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ، ‏:‏ ثُمَامَةَ بْنِ شُفَىٍّ الْهَمْدَانِيِّ أَنَّهُ سَمِعَ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ الْجُهَنِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ ‏{‏ وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ‏}‏ أَلاَ إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْىُ، أَلاَ إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْىُ، أَلاَ إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْىُ ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu) shunday dedi: Men Rasululloh ﷺning minbar ustida turib: {Ular uchun qoʻlingizdan kelgancha kuch tayyorlangiz} (Anfol 60) (oyatini oʻqib), «Ogoh boʻlinglar, kuch — oʻq otishdir! Ogoh boʻlinglar, kuch — oʻq otishdir! Ogoh boʻlinglar, kuch — oʻq otishdir!» deganlarini eshitdim.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг минбар устида туриб: {Улар учун қўлингиздан келганча куч тайёрлангиз} (Анфол 60) (оятини ўқиб), «Огоҳ бўлинглар, куч — ўқ отишдир! Огоҳ бўлинглар, куч — ўқ отишдир! Огоҳ бўлинглар, куч — ўқ отишдир!» деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنِي بَحِيرٌ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ أَبِي بَحْرِيَّةَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ الْغَزْوُ غَزْوَانِ فَأَمَّا مَنِ ابْتَغَى وَجْهَ اللَّهِ، وَأَطَاعَ الإِمَامَ، وَأَنْفَقَ الْكَرِيمَةَ، وَيَاسَرَ الشَّرِيكَ، وَاجْتَنَبَ الْفَسَادَ، فَإِنَّ نَوْمَهُ وَنَبْهَهُ أَجْرٌ كُلُّهُ وَأَمَّا مَنْ غَزَا فَخْرًا وَرِيَاءً وَسُمْعَةً، وَعَصَى الإِمَامَ، وَأَفْسَدَ فِي الأَرْضِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَرْجِعْ بِالْكَفَافِ ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Gʻazot ikki xildir. Kim Allohning yuzini (rizosini) istab, imomga itoat qilib, eng qadrli (molini) sarflab, sherigiga yengillik qilib, buzgʻunchilikdan saqlansa, uning uxlashi ham, uygʻoqligi ham — barchasi ajrdir. Kim esa maqtanish, riyo va ovoza uchun gʻazot qilib, imomga osiylik qilib, yer yuzida buzgʻunchilik qilsa, u (savob-gunohda) barobar boʻlib qaytmaydi (balki gunohkor boʻladi)».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ғазот икки хилдир. Ким Аллоҳнинг юзини (ризосини) истаб, имомга итоат қилиб, энг қадрли (молини) сарфлаб, шеригига енгиллик қилиб, бузғунчиликдан сақланса, унинг ухлаши ҳам, уйғоқлиги ҳам — барчаси ажрдир. Ким эса мақтаниш, риё ва овоза учун ғазот қилиб, имомга осийлик қилиб, ер юзида бузғунчилик қилса, у (савоб-гуноҳда) баробар бўлиб қайтмайди (балки гуноҳкор бўлади)».

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ، ‏:‏ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنِ ابْنِ مِكْرَزٍ، - رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، ‏:‏ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَجُلٌ يُرِيدُ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ يَبْتَغِي عَرَضًا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ لاَ أَجْرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَعْظَمَ ذَلِكَ النَّاسُ، وَقَالُوا لِلرَّجُلِ ‏:‏ عُدْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَعَلَّكَ لَمْ تُفَهِّمْهُ ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَجُلٌ يُرِيدُ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ يَبْتَغِي عَرَضًا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ لاَ أَجْرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا لِلرَّجُلِ ‏:‏ عُدْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الثَّالِثَةَ، فَقَالَ لَهُ ‏:‏ ‏"‏ لاَ أَجْرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, bir kishi Alloh yoʻlida jihod qilmoqchi, ammo u dunyo matosidan biror narsani ham koʻzlamoqda (bunga nima deysiz)?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Unga ajr yoʻq», dedilar. Bu odamlarga ogʻir botdi va ular u kishiga: «Rasululloh ﷺning oldilariga qayt, ehtimol sen savolingni u zotga yaxshi tushuntirmagandirsan», dedilar. Shunda u: «Ey Allohning Rasuli, bir kishi Alloh yoʻlida jihod qilmoqchi, ammo u dunyo matosidan biror narsani ham koʻzlamoqda», dedi. U zot: «Unga ajr yoʻq», dedilar. Ular yana u kishiga: «Rasululloh ﷺning oldilariga qayt», dedilar. Shunda u (savolni) uchinchi marta aytdi. U zot unga: «Unga ajr yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, бир киши Аллоҳ йўлида жиҳод қилмоқчи, аммо у дунё матосидан бирор нарсани ҳам кўзламоқда (бунга нима дейсиз)?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унга ажр йўқ», дедилар. Бу одамларга оғир ботди ва улар у кишига: «Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига қайт, эҳтимол сен саволингни у зотга яхши тушунтирмагандирсан», дедилар. Шунда у: «Эй Аллоҳнинг Расули, бир киши Аллоҳ йўлида жиҳод қилмоқчи, аммо у дунё матосидан бирор нарсани ҳам кўзламоқда», деди. У зот: «Унга ажр йўқ», дедилар. Улар яна у кишига: «Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига қайт», дедилар. Шунда у (саволни) учинчи марта айтди. У зот унга: «Унга ажр йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، ‏:‏ أَنَّ أَعْرَابِيًّا، جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏:‏ إِنَّ الرَّجُلَ يُقَاتِلُ لِلذِّكْرِ، وَيُقَاتِلُ لِيُحْمَدَ، وَيُقَاتِلُ لِيَغْنَمَ، وَيُقَاتِلُ لِيُرَى مَكَانُهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ مَنْ قَاتَلَ حَتَّى تَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ أَعْلَى فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir aʼrobiy (badaviy) Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Bir kishi shuhrat uchun jang qiladi, bir kishi maqtalish uchun jang qiladi, bir kishi gʻanimat olish uchun jang qiladi va bir kishi oʻz mavqei koʻrinishi uchun jang qiladi. (Qaysi biri Alloh yoʻlidadir?)» dedi. Rasululloh ﷺ: «Kim Allohning kalimasi eng oliy boʻlishi uchun jang qilsa, oʻsha kishi Alloh azza va jallaning yoʻlidadir», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аъробий (бадавий) Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Бир киши шуҳрат учун жанг қилади, бир киши мақталиш учун жанг қилади, бир киши ғанимат олиш учун жанг қилади ва бир киши ўз мавқеи кўриниши учун жанг қилади. (Қайси бири Аллоҳ йўлидадир?)» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳнинг калимаси энг олий бўлиши учун жанг қилса, ўша киши Аллоҳ азза ва жалланинг йўлидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرٍو، قَالَ ‏:‏ سَمِعْتُ مِنْ أَبِي وَائِلٍ، حَدِيثًا أَعْجَبَنِي ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Amr (rahimahulloh) shunday dedi: «Men Abu Voildan meni hayratga solgan bir hadisni eshitdim», deb uning maʼnosini (yuqoridagidek) zikr qildi.Амр (раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: «Мен Абу Воилдан мени ҳайратга солган бир ҳадисни эшитдим», деб унинг маъносини (юқоридагидек) зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْوَضَّاحِ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ حَنَانِ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَنِ الْجِهَادِ، وَالْغَزْوِفَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، إِنْ قَاتَلْتَ صَابِرًا مُحْتَسِبًا بَعَثَكَ اللَّهُ صَابِرًا مُحْتَسِبًا، وَإِنْ قَاتَلْتَ مُرَائِيًا مُكَاثِرًا بَعَثَكَ اللَّهُ مُرَائِيًا مُكَاثِرًا، يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، عَلَى أَىِّ حَالٍ قَاتَلْتَ أَوْ قُتِلْتَ بَعَثَكَ اللَّهُ عَلَى تِيكَ الْحَالِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Amr: «Yo Rasululloh, menga jihod va gʻazot haqida xabar bering», dedi. Shunda u zot ﷺ: «Ey Abdulloh ibn Amr, agar sen sabr qilib, (ajrini) Allohdan umid qilgan holda jang qilsang, Alloh seni sabr qiluvchi va (ajrini) umid qiluvchi holda tiriltiradi. Agar sen riyo qilib, (oʻzgalardan) koʻp boʻlishni istab jang qilsang, Alloh seni riyokor va koʻplikni istovchi holda tiriltiradi. Ey Abdulloh ibn Amr, qaysi holatda jang qilsang yoki oʻldirilsang, Alloh seni oʻsha holatda tiriltiradi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Амр: «Ё Расулуллоҳ, менга жиҳод ва ғазот ҳақида хабар беринг», деди. Шунда у зот ﷺ: «Эй Абдуллоҳ ибн Амр, агар сен сабр қилиб, (ажрини) Аллоҳдан умид қилган ҳолда жанг қилсанг, Аллоҳ сени сабр қилувчи ва (ажрини) умид қилувчи ҳолда тирилтиради. Агар сен риё қилиб, (ўзгалардан) кўп бўлишни истаб жанг қилсанг, Аллоҳ сени риёкор ва кўпликни истовчи ҳолда тирилтиради. Эй Абдуллоҳ ибн Амр, қайси ҳолатда жанг қилсанг ёки ўлдирилсанг, Аллоҳ сени ўша ҳолатда тирилтиради», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ لَمَّا أُصِيبَ إِخْوَانُكُمْ بِأُحُدٍ جَعَلَ اللَّهُ أَرْوَاحَهُمْ فِي جَوْفِ طَيْرٍ خُضْرٍ تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ، تَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا، وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقَةٍ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ، فَلَمَّا وَجَدُوا طِيبَ مَأْكَلِهِمْ وَمَشْرَبِهِمْ وَمَقِيلِهِمْ قَالُوا ‏:‏ مَنْ يُبَلِّغُ إِخْوَانَنَا عَنَّا أَنَّا أَحْيَاءٌ فِي الْجَنَّةِ نُرْزَقُ لِئَلاَّ يَزْهَدُوا فِي الْجِهَادِ وَلاَ يَنْكُلُوا عِنْدَ الْحَرْبِ فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ‏:‏ أَنَا أُبَلِّغُهُمْ عَنْكُمْ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏ وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Birodarlaringiz Uhudda (shahid) boʻlishganida, Alloh ularning ruhlarini yashil qushlarning ichiga joyladi. Ular jannat daryolaridan suv ichib, uning mevalaridan yeydilar va Arsh soyasida osilib turgan oltindan boʻlgan qandillarga (qoʻnib) joylashadilar. Ular yeb-ichganlari va istirohatlarining lazzatini totganlarida: ‹Jihoddan zohid boʻlib qolmasinlar va urush paytida orqaga chekinmasinlar, deb biz jannatda tirik holda rizqlanayotganimizni birodarlarimizga kim yetkazadi?› dedilar. Shunda Alloh subhonahu: ‹Men sizlardan ularga yetkazaman›, dedi». U zot dedilarki: «Shunda Alloh: {Alloh yoʻlida oʻldirilganlarni oʻliklar deb hisoblamang} ‒ degan ushbu oyatni nozil qildi» (Oli Imron 169) ‒ oyatning oxirigacha.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Биродарларингиз Уҳудда (шаҳид) бўлишганида, Аллоҳ уларнинг руҳларини яшил қушларнинг ичига жойлади. Улар жаннат дарёларидан сув ичиб, унинг меваларидан ейдилар ва Арш соясида осилиб турган олтиндан бўлган қандилларга (қўниб) жойлашадилар. Улар еб-ичганлари ва истироҳатларининг лаззатини тотганларида: ‹Жиҳоддан зоҳид бўлиб қолмасинлар ва уруш пайтида орқага чекинмасинлар, деб биз жаннатда тирик ҳолда ризқланаётганимизни биродарларимизга ким етказади?› дедилар. Шунда Аллоҳ субҳонаҳу: ‹Мен сизлардан уларга етказаман›, деди». У зот дедиларки: «Шунда Аллоҳ: {Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўликлар деб ҳисобламанг} ‒ деган ушбу оятни нозил қилди» (Оли Имрон 169) ‒ оятнинг охиригача.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، حَدَّثَتْنَا حَسْنَاءُ بِنْتُ مُعَاوِيَةَ الصَّرِيمِيَّةُ، قَالَتْ حَدَّثَنَا عَمِّي، قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ مَنْ فِي الْجَنَّةِ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ النَّبِيُّ فِي الْجَنَّةِ، وَالشَّهِيدُ فِي الْجَنَّةِ، وَالْمَوْلُودُ فِي الْجَنَّةِ، وَالْوَئِيدُ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Hasnoʼ binti Muoviya as-Sariymiyya (roziyallohu anho) aytadi: Bizga amakim soʻzlab berib, dediki: Men Nabiy ﷺdan: «Kimlar jannatda boʻladi?» deb soʻradim. U zot: «Nabiy jannatda, shahid jannatda, (chaqaloq) bola jannatda va tiriklayin koʻmilgan (qiz) jannatda», dedilar.Ҳаснў бинти Муовия ас-Сариймийя (розияллоҳу анҳо) айтади: Бизга амаким сўзлаб бериб, дедики: Мен Набий ﷺдан: «Кимлар жаннатда бўлади?» деб сўрадим. У зот: «Набий жаннатда, шаҳид жаннатда, (чақалоқ) бола жаннатда ва тириклайин кўмилган (қиз) жаннатда», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ رَبَاحٍ الذِّمَارِيُّ، حَدَّثَنِي عَمِّي، ‏:‏ نِمْرَانُ بْنُ عُتْبَةَ الذِّمَارِيُّ قَالَ ‏:‏ دَخَلْنَا عَلَى أُمِّ الدَّرْدَاءِ وَنَحْنُ أَيْتَامٌ فَقَالَتْ ‏:‏ أَبْشِرُوا فَإِنِّي سَمِعْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ يُشَفَّعُ الشَّهِيدُ فِي سَبْعِينَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ صَوَابُهُ رَبَاحُ بْنُ الْوَلِيدِ ‏.‏

Nimron ibn Utba az-Zimoriy aytadi: Biz yetimlar holida Ummud-Dardoʼ (roziyallohu anho)ning oldiga kirdik. Shunda u: «Suyunchi boʻlsin! Men Abud-Dardoʼ (roziyallohu anhu)ning shunday deyayotganini eshitganman: Rasululloh ﷺ: ‹Shahidning oʻz ahli baytidan yetmish kishi haqida shafoati qabul qilinadi›, dedilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Toʻgʻrisi Raboh ibn al-Validdir.Нимрон ибн Утба аз-Зиморий айтади: Биз етимлар ҳолида Уммуд-Дардў (розияллоҳу анҳо)нинг олдига кирдик. Шунда у: «Суюнчи бўлсин! Мен Абуд-Дардў (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитганман: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Шаҳиднинг ўз аҳли байтидан етмиш киши ҳақида шафоати қабул қилинади›, дедилар», деди. Абу Довуд айтди: Тўғриси Рабоҳ ибн ал-Валиддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ ‏:‏ لَمَّا مَاتَ النَّجَاشِيُّ كُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّهُ لاَ يَزَالُ يُرَى عَلَى قَبْرِهِ نُورٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: Najoshiy vafot etganida, biz uning qabrida doimo nur koʻrinib turadi, deb gaplashar edik.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Нажоший вафот этганида, биз унинг қабрида доимо нур кўриниб туради, деб гаплашар эдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رُبَيِّعَةَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ خَالِدٍ السُّلَمِيِّ، قَالَ ‏:‏ آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ رَجُلَيْنِ فَقُتِلَ أَحَدُهُمَا وَمَاتَ الآخَرُ بَعْدَهُ بِجُمُعَةٍ أَوْ نَحْوِهَا، فَصَلَّيْنَا عَلَيْهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ مَا قُلْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا ‏:‏ دَعَوْنَا لَهُ، وَقُلْنَا ‏:‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَأَلْحِقْهُ بِصَاحِبِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ فَأَيْنَ صَلاَتُهُ بَعْدَ صَلاَتِهِ وَصَوْمُهُ بَعْدَ صَوْمِهِ ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ شُعْبَةُ فِي صَوْمِهِ ‏:‏ ‏"‏ وَعَمَلُهُ بَعْدَ عَمَلِهِ إِنَّ بَيْنَهُمَا كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏

Ubayd ibn Xolid as-Sulamiy (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ ikki kishini birodar qildilar. Soʻng ulardan biri (Alloh yoʻlida) oʻldirildi, ikkinchisi esa undan bir hafta yoki shunga yaqin vaqtdan keyin vafot etdi. Biz unga (janoza) namozini oʻqidik. Shunda Rasululloh ﷺ: «Nima dedingiz?» dedilar. Biz: «Unga duo qildik va: ‹Ey Alloh, uni magʻfirat qilgin va uni oʻrtogʻiga qoʻshgin›, dedik», dedik. Rasululloh ﷺ: «Bas, uning (oʻrtogʻi vafotidan keyin oʻqigan) namozidan keyingi namozi qani, roʻzasidan keyingi roʻzasi qani» ‒ Shuʼba roʻzasi (degan soʻzda) shubha qildi ‒ «va amalidan keyingi amali qani? Albatta, ular ikkovining orasi xuddi osmon bilan yer orasidek (uzoq)dir», dedilar.Убайд ибн Холид ас-Суламий (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ икки кишини биродар қилдилар. Сўнг улардан бири (Аллоҳ йўлида) ўлдирилди, иккинчиси эса ундан бир ҳафта ёки шунга яқин вақтдан кейин вафот этди. Биз унга (жаноза) намозини ўқидик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Нима дедингиз?» дедилар. Биз: «Унга дуо қилдик ва: ‹Эй Аллоҳ, уни мағфират қилгин ва уни ўртоғига қўшгин›, дедик», дедик. Расулуллоҳ ﷺ: «Бас, унинг (ўртоғи вафотидан кейин ўқиган) намозидан кейинги намози қани, рўзасидан кейинги рўзаси қани» ‒ Шуъба рўзаси (деган сўзда) шубҳа қилди ‒ «ва амалидан кейинги амали қани? Албатта, улар икковининг ораси худди осмон билан ер орасидек (узоқ)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا ح، وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، - الْمَعْنَى وَأَنَا لِحَدِيثِهِ، أَتْقَنُ - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، ‏:‏ سُلَيْمَانَ بْنِ سُلَيْمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ جَابِرٍ الطَّائِيِّ، عَنِ ابْنِ أَخِي أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ سَتُفْتَحُ عَلَيْكُمُ الأَمْصَارُ، وَسَتَكُونُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ تُقْطَعُ عَلَيْكُمْ فِيهَا بُعُوثٌ فَيَكْرَهُ الرَّجُلُ مِنْكُمُ الْبَعْثَ فِيهَا فَيَتَخَلَّصُ مِنْ قَوْمِهِ ثُمَّ يَتَصَفَّحُ الْقَبَائِلَ يَعْرِضُ نَفْسَهُ عَلَيْهِمْ يَقُولُ ‏:‏ مَنْ أَكْفِيهِ بَعْثَ كَذَا، مَنْ أَكْفِيهِ بَعْثَ كَذَا أَلاَ وَذَلِكَ الأَجِيرُ إِلَى آخِرِ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitgan: «Sizlarga shaharlar fath qilinadi va katta qoʻshinlar boʻladi. Sizlarga ulardan (jangga) yuriladigan dastalar ajratiladi. Sizlardan biror kishi oʻsha (dastada) jangga chiqishni yoqtirmaydi, shunda u oʻz qavmidan qutulib, qabilalarni kezib chiqadi va oʻzini ularga taklif etib: ‹Falon yurish (vazifasi)da kimga oʻrnini bersam? Falon yurishda kimga oʻrnini bersam?› deydi. Ogoh boʻlinglar! Ana oʻsha (kishi) qonining oxirgi tomchisigacha (oʻzini sotgan) ijarachidir», dedilar.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитган: «Сизларга шаҳарлар фатҳ қилинади ва катта қўшинлар бўлади. Сизларга улардан (жангга) юриладиган дасталар ажратилади. Сизлардан бирор киши ўша (дастада) жангга чиқишни ёқтирмайди, шунда у ўз қавмидан қутулиб, қабилаларни кезиб чиқади ва ўзини уларга таклиф этиб: ‹Фалон юриш (вазифаси)да кимга ўрнини берсам? Фалон юришда кимга ўрнини берсам?› дейди. Огоҳ бўлинглар! Ана ўша (киши) қонининг охирги томчисигача (ўзини сотган) ижарачидир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنِ ابْنِ شُفَىٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ لِلْغَازِي أَجْرُهُ، وَلِلْجَاعِلِ أَجْرُهُ وَأَجْرُ الْغَازِي ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Gʻoziy uchun uning ajri (bor), (gʻoziyni) jihozlovchi uchun esa oʻzining ajri va gʻoziyning ajri (bor)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ғозий учун унинг ажри (бор), (ғозийни) жиҳозловчи учун эса ўзининг ажри ва ғозийнинг ажри (бор)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَاصِمُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عَمْرٍو السَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الدَّيْلَمِيِّ، أَنَّ يَعْلَى بْنَ مُنْيَةَ، قَالَ ‏:‏ آذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْغَزْوِ وَأَنَا شَيْخٌ كَبِيرٌ لَيْسَ لِي خَادِمٌ، فَالْتَمَسْتُ أَجِيرًا يَكْفِينِي وَأُجْرِي لَهُ سَهْمَهُ، فَوَجَدْتُ رَجُلاً، فَلَمَّا دَنَا الرَّحِيلُ أَتَانِي فَقَالَ ‏:‏ مَا أَدْرِي مَا السُّهْمَانُ وَمَا يَبْلُغُ سَهْمِي فَسَمِّ لِي شَيْئًا كَانَ السَّهْمُ أَوْ لَمْ يَكُنْ ‏.‏ فَسَمَّيْتُ لَهُ ثَلاَثَةَ دَنَانِيرَ، فَلَمَّا حَضَرَتْ غَنِيمَتُهُ أَرَدْتُ أَنْ أُجْرِيَ لَهُ سَهْمَهُ، فَذَكَرْتُ الدَّنَانِيرَ، فَجِئْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ لَهُ أَمْرَهُ، فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَا أَجِدُ لَهُ فِي غَزْوَتِهِ هَذِهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ إِلاَّ دَنَانِيرَهُ الَّتِي سَمَّى ‏"‏ ‏.‏

Yaʼlo ibn Munya (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ gʻazotga (chiqishni) eʼlon qildilar. Men keksaygan, xizmatkori yoʻq chol edim. Shu sababli oʻzimning oʻrnimga kifoya qiladigan bir ijarachi izladim, men unga (gʻanimatdan) ulushini berardim. Bir kishini topdim. Yoʻlga chiqish yaqinlashganida, u oldimga kelib: «Ulushlar qancha boʻlishini va mening ulushim qanchaga yetishini bilmayman. Bas, menga biror narsani belgilab bering, ulush boʻladimi yoki boʻlmaydimi (baribir)», dedi. Men unga uch dinor belgiladim. Uning gʻanimati kelganida, men unga ulushini bermoqchi boʻldim. Soʻng (belgilangan) dinorlarni esladim. Shunda Nabiy ﷺning oldilariga kelib, uning ishini u zotga aytdim. U zot: «Men uning bu gʻazotida unga dunyoda ham, oxiratda ham, oʻzi belgilagan dinorlaridan boshqa narsani topa olmayman», dedilar.Яъло ибн Муня (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ғазотга (чиқишни) эълон қилдилар. Мен кексайган, хизматкори йўқ чол эдим. Шу сабабли ўзимнинг ўрнимга кифоя қиладиган бир ижарачи изладим, мен унга (ғаниматдан) улушини берардим. Бир кишини топдим. Йўлга чиқиш яқинлашганида, у олдимга келиб: «Улушлар қанча бўлишини ва менинг улушим қанчага етишини билмайман. Бас, менга бирор нарсани белгилаб беринг, улуш бўладими ёки бўлмайдими (барибир)», деди. Мен унга уч динор белгиладим. Унинг ғанимати келганида, мен унга улушини бермоқчи бўлдим. Сўнг (белгиланган) динорларни эсладим. Шунда Набий ﷺнинг олдиларига келиб, унинг ишини у зотга айтдим. У зот: «Мен унинг бу ғазотида унга дунёда ҳам, охиратда ҳам, ўзи белгилаган динорларидан бошқа нарсани топа олмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ ‏:‏ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏:‏ جِئْتُ أُبَايِعُكَ عَلَى الْهِجْرَةِ وَتَرَكْتُ أَبَوَىَّ يَبْكِيَانِ ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ ارْجِعْ عَلَيْهِمَا فَأَضْحِكْهُمَا كَمَا أَبْكَيْتَهُمَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Men sizga hijrat ustiga bayʼat qilgani keldim, ota-onamni esa yigʻlagan holda tashlab keldim», dedi. Shunda u zot: «Ularning oldiga qaytib bor va ularni yigʻlatganingdek, ularni kuldirgin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Мен сизга ҳижрат устига байъат қилгани келдим, ота-онамни эса йиғлаган ҳолда ташлаб келдим», деди. Шунда у зот: «Уларнинг олдига қайтиб бор ва уларни йиғлатганингдек, уларни кулдиргин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ ‏:‏ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُجَاهِدُ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ أَلَكَ أَبَوَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ أَبُو الْعَبَّاسِ هَذَا الشَّاعِرُ اسْمُهُ السَّائِبُ بْنُ فَرُّوخَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, jihod qilaymi?» dedi. U zot: «Ota-onang bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, ularning (xizmatlari) yoʻlida jihod qilgin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu Abul-Abbos shoir boʻlib, uning ismi as-Soyib ibn Farruxdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, жиҳод қилайми?» деди. У зот: «Ота-онанг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, уларнинг (хизматлари) йўлида жиҳод қилгин», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу Абул-Аббос шоир бўлиб, унинг исми ас-Сойиб ибн Фаррухдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّ دَرَّاجًا أَبَا السَّمْحِ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، ‏:‏ أَنَّ رَجُلاً، هَاجَرَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْيَمَنِ، فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ هَلْ لَكَ أَحَدٌ بِالْيَمَنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ أَبَوَاىَ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ أَذِنَا لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ ارْجِعْ إِلَيْهِمَا فَاسْتَأْذِنْهُمَا، فَإِنْ أَذِنَا لَكَ فَجَاهِدْ، وَإِلاَّ فَبِرَّهُمَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Yamandan Rasululloh ﷺning oldilariga hijrat qilib keldi. Shunda u zot: «Yamanda biror (yaqin) kishing bormi?» dedilar. U: «Ota-onam (bor)», dedi. U zot: «Ular senga izn berishganmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ularning oldiga qaytib bor va ulardan izn soʻra. Agar ular senga izn berishsa, jihod qil, aks holda ularga yaxshilik qilgin», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Ямандан Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига ҳижрат қилиб келди. Шунда у зот: «Яманда бирор (яқин) кишинг борми?» дедилар. У: «Ота-онам (бор)», деди. У зот: «Улар сенга изн беришганми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Уларнинг олдига қайтиб бор ва улардан изн сўра. Агар улар сенга изн беришса, жиҳод қил, акс ҳолда уларга яхшилик қилгин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ مُطَهِّرٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ ‏:‏ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْزُو بِأُمِّ سُلَيْمٍ وَنِسْوَةٍ مِنَ الأَنْصَارِ لِيَسْقِينَ الْمَاءَ وَيُدَاوِينَ الْجَرْحَى ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ Ummu Sulaym va ansorlardan boʻlgan ayollar bilan birga gʻazot qilar, ular suv quyib berishar va yaradorlarni davolashardi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Умму Сулайм ва ансорлардан бўлган аёллар билан бирга ғазот қилар, улар сув қуйиб беришар ва ярадорларни даволашарди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي نُشْبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ ‏:‏ الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ تُكَفِّرْهُ بِذَنْبٍ وَلاَ تُخْرِجْهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ، وَالْجِهَادُ مَاضٍ مُنْذُ بَعَثَنِيَ اللَّهُ إِلَى أَنْ يُقَاتِلَ آخِرُ أُمَّتِي الدَّجَّالَ لاَ يُبْطِلُهُ جَوْرُ جَائِرٍ وَلاَ عَدْلُ عَادِلٍ، وَالإِيمَانُ بِالأَقْدَارِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Uchta (narsa) iymonning aslidandir: ‹Lo ilaha illalloh› degan kishidan (qoʻl) tortish ‒ uni biror gunoh sababli kofir deb sanama va biror amal sababli uni Islomdan chiqarma; jihod esa Alloh meni (paygʻambar qilib) yuborgan kundan boshlab, ummatimning oxirgisi Dajjol bilan jang qiladigan kungacha davom etadi, uni biror zolimning zulmi ham, biror odilning adolati ham botil qila olmaydi; va taqdirlarga iymon keltirish», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Учта (нарса) иймоннинг аслидандир: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деган кишидан (қўл) тортиш ‒ уни бирор гуноҳ сабабли кофир деб санама ва бирор амал сабабли уни Исломдан чиқарма; жиҳод эса Аллоҳ мени (пайғамбар қилиб) юборган кундан бошлаб, умматимнинг охиргиси Дажжол билан жанг қиладиган кунгача давом этади, уни бирор золимнинг зулми ҳам, бирор одилнинг адолати ҳам ботил қила олмайди; ва тақдирларга иймон келтириш», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ الْجِهَادُ وَاجِبٌ عَلَيْكُمْ مَعَ كُلِّ أَمِيرٍ بَرًّا كَانَ أَوْ فَاجِرًا، وَالصَّلاَةُ وَاجِبَةٌ عَلَيْكُمْ خَلْفَ كُلِّ مُسْلِمٍ بَرًّا كَانَ أَوْ فَاجِرًا وَإِنْ عَمِلَ الْكَبَائِرَ، وَالصَّلاَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ بَرًّا كَانَ أَوْ فَاجِرًا وَإِنْ عَمِلَ الْكَبَائِرَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Yaxshi boʻladimi yoki fojir boʻladimi, har bir amir bilan jihod qilish sizlarga vojibdir. Yaxshi boʻladimi yoki fojir boʻladimi, gunohi kabiralarni qilgan boʻlsa-da, har bir musulmonning orqasida namoz oʻqish sizlarga vojibdir. Yaxshi boʻladimi yoki fojir boʻladimi, gunohi kabiralarni qilgan boʻlsa-da, har bir musulmonga (janoza namozini oʻqish) vojibdir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Яхши бўладими ёки фожир бўладими, ҳар бир амир билан жиҳод қилиш сизларга вожибдир. Яхши бўладими ёки фожир бўладими, гуноҳи кабираларни қилган бўлса-да, ҳар бир мусулмоннинг орқасида намоз ўқиш сизларга вожибдир. Яхши бўладими ёки фожир бўладими, гуноҳи кабираларни қилган бўлса-да, ҳар бир мусулмонга (жаноза намозини ўқиш) вожибдир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ نُبَيْحٍ الْعَنَزِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَغْزُوَ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ، إِنَّ مِنْ إِخْوَانِكُمْ قَوْمًا لَيْسَ لَهُمْ مَالٌ وَلاَ عَشِيرَةٌ فَلْيَضُمَّ أَحَدُكُمْ إِلَيْهِ الرَّجُلَيْنِ أَوِ الثَّلاَثَةَ فَمَا لأَحَدِنَا مِنْ ظَهْرٍ يَحْمِلُهُ إِلاَّ عُقْبَةٌ كَعُقْبَةِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَحَدِهِمْ ‏.‏ فَضَمَمْتُ إِلَىَّ اثْنَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةً، قَالَ ‏:‏ مَا لِي إِلاَّ عُقْبَةٌ كَعُقْبَةِ أَحَدِهِمْ مِنْ جَمَلِي ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qildiki, u zot gʻazotga chiqmoqchi boʻldilar va: «Ey muhojirlar va ansorlar jamoasi! Birodarlaringiz orasida mol-mulki ham, qabilasi ham boʻlmagan kishilar bor. Sizlardan har biringiz oʻzi bilan ikki yoki uch kishini qoʻshib olsin. Birortamizning unga (u kishilarni) mindirib oladigan minib yuradigan ulovimiz boʻlsa, ulardan birining navbati kabi navbat bilan minilsin», dedilar. Shunday qilib, men oʻzim bilan ikki yoki uch kishini qoʻshib oldim. (Jobir) dedi: Mening tuyamdan ulardan birining navbati kabi navbatdan boshqa (haqim) yoʻq edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилдики, у зот ғазотга чиқмоқчи бўлдилар ва: «Эй муҳожирлар ва ансорлар жамоаси! Биродарларингиз орасида мол-мулки ҳам, қабиласи ҳам бўлмаган кишилар бор. Сизлардан ҳар бирингиз ўзи билан икки ёки уч кишини қўшиб олсин. Бирортамизнинг унга (у кишиларни) миндириб оладиган миниб юрадиган уловимиз бўлса, улардан бирининг навбати каби навбат билан минилсин», дедилар. Шундай қилиб, мен ўзим билан икки ёки уч кишини қўшиб олдим. (Жобир) деди: Менинг туямдан улардан бирининг навбати каби навбатдан бошқа (ҳақим) йўқ эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي ضَمْرَةُ، أَنَّ ابْنَ زُغْبٍ الإِيَادِيَّ، حَدَّثَهُ قَالَ ‏:‏ نَزَلَ عَلَىَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَوَالَةَ الأَزْدِيُّ فَقَالَ لِي ‏:‏ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِنَغْنَمَ عَلَى أَقْدَامِنَا فَرَجَعْنَا فَلَمْ نَغْنَمْ شَيْئًا وَعَرَفَ الْجُهْدَ فِي وُجُوهِنَا فَقَامَ فِينَا فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ اللَّهُمَّ لاَ تَكِلْهُمْ إِلَىَّ فَأَضْعُفَ عَنْهُمْ، وَلاَ تَكِلْهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَيَعْجِزُوا عَنْهَا، وَلاَ تَكِلْهُمْ إِلَى النَّاسِ فَيَسْتَأْثِرُوا عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِي - أَوْ قَالَ ‏:‏ عَلَى هَامَتِي - ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ يَا ابْنَ حَوَالَةَ إِذَا رَأَيْتَ الْخِلاَفَةَ قَدْ نَزَلَتْ أَرْضَ الْمُقَدَّسَةِ فَقَدْ دَنَتِ الزَّلاَزِلُ وَالْبَلاَبِلُ وَالأُمُورُ الْعِظَامُ، وَالسَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنَ النَّاسِ مِنْ يَدِي هَذِهِ مِنْ رَأْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَوَالَةَ حِمْصِيٌّ ‏.‏

Ibn Zugʻb al-Iyodiy aytdi: Abdulloh ibn Havola al-Azdiy (roziyallohu anhu) mening huzurimga tushdi va menga shunday dedi: Rasululloh ﷺ bizni oʻlja olishimiz uchun piyoda yoʻlga joʻnatdilar. Biz hech narsa oʻlja olmasdan qaytdik. (U zot) chehralarimizdan charchoqni bildilar va oramizda turib: «Allohim! Ularni menga topshirma, (chunki) men ulardan ojiz boʻlib qolaman; ularni oʻzlariga ham topshirma, (chunki) ular bunga qodir boʻlmaydilar; ularni odamlarga ham topshirma, (chunki) ular oʻzlarini ulardan ustun qoʻyadilar», dedilar. Soʻng qoʻllarini boshimga — yoki: tepamga, dedilar — qoʻyib: «Ey Ibn Havola! Xalifalik muqaddas yerga tushganini koʻrsang, zilzilalar, fitnalar va ulkan ishlar yaqinlashibdi. Oʻsha kun qiyomat odamlarga mana shu qoʻlim boshingga (yaqin) boʻlganidan ham yaqinroqdir», dedilar. Abu Dovud aytdi: Abdulloh ibn Havola himslik edi.Ибн Зуғб ал-Иёдий айтди: Абдуллоҳ ибн Ҳавола ал-Аздий (розияллоҳу анҳу) менинг ҳузуримга тушди ва менга шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ бизни ўлжа олишимиз учун пиёда йўлга жўнатдилар. Биз ҳеч нарса ўлжа олмасдан қайтдик. (У зот) чеҳраларимиздан чарчоқни билдилар ва орамизда туриб: «Аллоҳим! Уларни менга топширма, (чунки) мен улардан ожиз бўлиб қоламан; уларни ўзларига ҳам топширма, (чунки) улар бунга қодир бўлмайдилар; уларни одамларга ҳам топширма, (чунки) улар ўзларини улардан устун қўядилар», дедилар. Сўнг қўлларини бошимга — ёки: тепамга, дедилар — қўйиб: «Эй Ибн Ҳавола! Халифалик муқаддас ерга тушганини кўрсанг, зилзилалар, фитналар ва улкан ишлар яқинлашибди. Ўша кун қиёмат одамларга мана шу қўлим бошингга (яқин) бўлганидан ҳам яқинроқдир», дедилар. Абу Довуд айтди: Абдуллоҳ ибн Ҳавола ҳимслик эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ عَجِبَ رَبُّنَا مِنْ رَجُلٍ غَزَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَانْهَزَمَ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَصْحَابَهُ ‏:‏ ‏"‏ فَعَلِمَ مَا عَلَيْهِ فَرَجَعَ حَتَّى أُهْرِيقَ دَمُهُ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِمَلاَئِكَتِهِ ‏:‏ انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي رَجَعَ رَغْبَةً فِيمَا عِنْدِي وَشَفَقَةً مِمَّا عِنْدِي حَتَّى أُهَرِيقَ دَمُهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Robbimiz Alloh yoʻlida gʻazot qilib, soʻng sheriklari (qochib) magʻlubiyatga uchragan, biroq oʻzi ustidagi (burchni) bilib qaytgan va qoni toʻkilgunicha (jang qilgan) kishidan ajablanadi. Shunda Alloh taolo farishtalariga: ‹Bandamga qaranglar, mendagi (ajrga) ragʻbat qilib va mendagi (azobdan) qoʻrqib qoni toʻkilgunicha qaytdi›, deydi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Роббимиз Аллоҳ йўлида ғазот қилиб, сўнг шериклари (қочиб) мағлубиятга учраган, бироқ ўзи устидаги (бурчни) билиб қайтган ва қони тўкилгунича (жанг қилган) кишидан ажабланади. Шунда Аллоҳ таоло фаришталарига: ‹Бандамга қаранглар, мендаги (ажрга) рағбат қилиб ва мендаги (азобдан) қўрқиб қони тўкилгунича қайтди›, дейди».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ أُقَيْشٍ، كَانَ لَهُ رِبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَكَرِهَ أَنْ يُسْلِمَ حَتَّى يَأْخُذَهُ فَجَاءَ يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ أَيْنَ بَنُو عَمِّي قَالُوا ‏:‏ بِأُحُدٍ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ أَيْنَ فُلاَنٌ قَالُوا ‏:‏ بِأُحُدٍ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ أَيْنَ فُلاَنٌ قَالُوا ‏:‏ بِأُحُدٍ ‏.‏ فَلَبِسَ لأْمَتَهُ وَرَكِبَ فَرَسَهُ ثُمَّ تَوَجَّهَ قِبَلَهُمْ، فَلَمَّا رَآهُ الْمُسْلِمُونَ قَالُوا ‏:‏ إِلَيْكَ عَنَّا يَا عَمْرُو ‏.‏ قَالَ ‏:‏ إِنِّي قَدْ آمَنْتُ ‏.‏ فَقَاتَلَ حَتَّى جُرِحَ، فَحُمِلَ إِلَى أَهْلِهِ جَرِيحًا، فَجَاءَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَالَ لأُخْتِهِ ‏:‏ سَلِيهِ حَمِيَّةً لِقَوْمِكَ أَوْ غَضَبًا لَهُمْ أَمْ غَضَبًا لِلَّهِ فَقَالَ ‏:‏ بَلْ غَضَبًا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ فَمَاتَ ‏.‏ فَدَخَلَ الْجَنَّةَ وَمَا صَلَّى لِلَّهِ صَلاَةً ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Amr ibn Uqayshning johiliyatda riboga bergan (qarzlari) bor edi. Ularni olmaguncha musulmon boʻlishni xohlamasdi. Soʻng Uhud kuni keldi. U: «Amakimning oʻgʻillari qayerda?» dedi. Ular: «Uhudda», dedilar. U: «Falonchi qayerda?» dedi. Ular: «Uhudda», dedilar. U: «Falonchi qayerda?» dedi. Ular: «Uhudda», dedilar. Shunda u sovutini kiyib, otiga mindi, soʻng ular tomon yoʻl oldi. Musulmonlar uni koʻrganlarida: «Bizdan narida tur, ey Amr!» dedilar. U: «Men iymon keltirdim», dedi. Soʻng jarohatlangunicha jang qildi va yaralangan holda ahliga koʻtarib olib kelindi. Bas, uning oldiga Saʼd ibn Muoz keldi va uning singlisiga: «Undan soʻra: qavming uchun gʻayratlanibmi yoki ularga achinibmi, yo Alloh uchun gʻazablanibmi (jang qildi)?» dedi. U: «Yoʻq, balki Alloh va Uning Rasuli uchun gʻazablanib», dedi va vafot etdi. Bas, u Allohga birorta namoz oʻqimagan holida jannatga kirdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Амр ибн Уқайшнинг жоҳилиятда рибога берган (қарзлари) бор эди. Уларни олмагунча мусулмон бўлишни хоҳламасди. Сўнг Уҳуд куни келди. У: «Амакимнинг ўғиллари қаерда?» деди. Улар: «Уҳудда», дедилар. У: «Фалончи қаерда?» деди. Улар: «Уҳудда», дедилар. У: «Фалончи қаерда?» деди. Улар: «Уҳудда», дедилар. Шунда у совутини кийиб, отига минди, сўнг улар томон йўл олди. Мусулмонлар уни кўрганларида: «Биздан нарида тур, эй Амр!» дедилар. У: «Мен иймон келтирдим», деди. Сўнг жароҳатлангунича жанг қилди ва яраланган ҳолда аҳлига кўтариб олиб келинди. Бас, унинг олдига Саъд ибн Муоз келди ва унинг синглисига: «Ундан сўра: қавминг учун ғайратланибми ёки уларга ачинибми, ё Аллоҳ учун ғазабланибми (жанг қилди)?» деди. У: «Йўқ, балки Аллоҳ ва Унинг Расули учун ғазабланиб», деди ва вафот этди. Бас, у Аллоҳга бирорта намоз ўқимаган ҳолида жаннатга кирди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ أَحْمَدُ ‏:‏ كَذَا قَالَ هُوَ - يَعْنِي ابْنَ وَهْبٍ - وَعَنْبَسَةُ - يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ - جَمِيعًا عَنْ يُونُسَ قَالَ أَحْمَدُ ‏:‏ وَالصَّوَابُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ سَلَمَةَ بْنَ الأَكْوَعِ قَالَ ‏:‏ لَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ قَاتَلَ أَخِي قِتَالاً شَدِيدًا، فَارْتَدَّ عَلَيْهِ سَيْفُهُ فَقَتَلَهُ فَقَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ - وَشَكُّوا فِيهِ - ‏:‏ رَجُلٌ مَاتَ بِسِلاَحِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ مَاتَ جَاهِدًا مُجَاهِدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ ‏:‏ ثُمَّ سَأَلْتُ ابْنًا لِسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ فَحَدَّثَنِي عَنْ أَبِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ كَذَبُوا مَاتَ جَاهِدًا مُجَاهِدًا فَلَهُ أَجْرُهُ مَرَّتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Salama ibn al-Akva (roziyallohu anhu) aytdi: Xaybar kuni boʻlganida, akam qattiq jang qildi. Shunda qilichi oʻziga qaytib (urilib) uni oʻldirdi. Buning haqida Rasululloh ﷺning sahobalari shubhalanib: «Oʻz quroli bilan oʻlgan kishi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «U mujohid, jihod qilgan holida vafot etdi», dedilar. Ibn Shihob aytdi: Soʻng men Salama ibn al-Akvaning bir oʻgʻlidan soʻradim, u menga otasidan xuddi shunga oʻxshash rivoyat qildi, faqat: Rasululloh ﷺ: «Yolgʻon aytishdi, u mujohid, jihod qilgan holida vafot etdi, unga ajri ikki barobardir», dedilar, dedi.Салама ибн ал-Аква (розияллоҳу анҳу) айтди: Хайбар куни бўлганида, акам қаттиқ жанг қилди. Шунда қиличи ўзига қайтиб (урилиб) уни ўлдирди. Бунинг ҳақида Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари шубҳаланиб: «Ўз қуроли билан ўлган киши», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У мужоҳид, жиҳод қилган ҳолида вафот этди», дедилар. Ибн Шиҳоб айтди: Сўнг мен Салама ибн ал-Акванинг бир ўғлидан сўрадим, у менга отасидан худди шунга ўхшаш ривоят қилди, фақат: Расулуллоҳ ﷺ: «Ёлғон айтишди, у мужоҳид, жиҳод қилган ҳолида вафот этди, унга ажри икки баробардир», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ خَالِدٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ أَغَرْنَا عَلَى حَىٍّ مِنْ جُهَيْنَةَ فَطَلَبَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رَجُلاً مِنْهُمْ فَضَرَبَهُ فَأَخْطَأَهُ وَأَصَابَ نَفْسَهُ بِالسَّيْفِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ أَخُوكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏ فَابْتَدَرَهُ النَّاسُ فَوَجَدُوهُ قَدْ مَاتَ، فَلَفَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِثِيَابِهِ وَدِمَائِهِ وَصَلَّى عَلَيْهِ وَدَفَنَهُ، فَقَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَشَهِيدٌ هُوَ قَالَ ‏:‏ ‏"‏ نَعَمْ، وَأَنَا لَهُ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishi aytdi: Biz Juhayna (qabilasidan) bir mahallaga hujum qildik. Musulmonlardan bir kishi ulardan bir kishini quvib, unga qilich urdi, ammo unga tegmay, qilich oʻziga tegdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey musulmonlar jamoasi, birodaringiz (jarohatlandi)!» dedilar. Odamlar uning oldiga shoshildilar va uni vafot etgan holda topdilar. Bas, Rasululloh ﷺ uni oʻz kiyimlari va qoni bilan oʻradilar, ustiga (janoza) namozi oʻqib, dafn etdilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, u shahidmi?» dedilar. U zot: «Ha, men unga guvohman», dedilar.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир киши айтди: Биз Жуҳайна (қабиласидан) бир маҳаллага ҳужум қилдик. Мусулмонлардан бир киши улардан бир кишини қувиб, унга қилич урди, аммо унга тегмай, қилич ўзига тегди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй мусулмонлар жамоаси, биродарингиз (жароҳатланди)!» дедилар. Одамлар унинг олдига шошилдилар ва уни вафот этган ҳолда топдилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уни ўз кийимлари ва қони билан ўрадилар, устига (жаноза) намози ўқиб, дафн этдилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, у шаҳидми?» дедилар. У зот: «Ҳа, мен унга гувоҳман», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ الزَّمْعِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ ثِنْتَانِ لاَ تُرَدَّانِ، أَوْ قَلَّمَا تُرَدَّانِ ‏:‏ الدُّعَاءُ عِنْدَ النِّدَاءِ، وَعِنْدَ الْبَأْسِ حِينَ يُلْحِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُوسَى ‏:‏ وَحَدَّثَنِي رِزْقُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ وَوَقْتَ الْمَطَرِ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ikki (duo) rad qilinmaydi, yoki kamdan-kam rad qilinadi: azon paytidagi duo va jang paytida, odamlar bir-biri bilan olishayotgan vaqtdagi (duo)». Muso aytdi: Menga Rizq ibn Said ibn Abdurahmon Abu Hozimdan, u Sahl ibn Saʼddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib: «Va yomgʻir paytida (ham)», dedilar, dedi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Икки (дуо) рад қилинмайди, ёки камдан-кам рад қилинади: азон пайтидаги дуо ва жанг пайтида, одамлар бир-бири билан олишаётган вақтдаги (дуо)». Мусо айтди: Менга Ризқ ибн Саид ибн Абдураҳмон Абу Ҳозимдан, у Саҳл ибн Саъддан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб: «Ва ёмғир пайтида (ҳам)», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ خَالِدٍ أَبُو مَرْوَانَ، وَابْنُ الْمُصَفَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِيهِ، يَرُدُّ إِلَى مَكْحُولٍ إِلَى مَالِكِ بْنِ يُخَامِرَ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، حَدَّثَهُمْ أَنَّهُ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُوَاقَ نَاقَةٍ فَقَدْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ، وَمَنْ سَأَلَ اللَّهَ الْقَتْلَ مِنْ نَفْسِهِ صَادِقًا ثُمَّ مَاتَ أَوْ قُتِلَ فَإِنَّ لَهُ أَجْرَ شَهِيدٍ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ الْمُصَفَّى مِنْ هُنَا ‏:‏ ‏"‏ وَمَنْ جُرِحَ جُرْحًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ نُكِبَ نَكْبَةً فَإِنَّهَا تَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغْزَرِ مَا كَانَتْ، لَوْنُهَا لَوْنُ الزَّعْفَرَانِ، وَرِيحُهَا رِيحُ الْمِسْكِ، وَمَنْ خَرَجَ بِهِ خُرَاجٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّ عَلَيْهِ طَابَعَ الشُّهَدَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) ularga Rasululloh ﷺdan eshitganini rivoyat qildiki, u zot shunday deyardilar: «Kim Alloh yoʻlida bir tuyani sogʻib boʻlguncha boʻlgan vaqt jang qilsa, unga jannat vojib boʻladi. Kim Allohdan sidqidildan oʻzining oʻldirilishini soʻrasa, soʻng vafot etsa yoki oʻldirilsa, unga shahid ajri (beriladi)». Ibn al-Musaffa shu yerdan (keyingisini) ziyoda qildi: «Kim Alloh yoʻlida jarohatlansa yoki musibatga uchrasa, u (jarohat) qiyomat kuni eng koʻp qon oqqan paytidagidek keladi, uning rangi zaʼfaron rangi, hidi mushk hidi boʻladi. Kimda Alloh yoʻlida yara chiqsa, unga shahidlar muhri (bosilgan) boʻladi».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) уларга Расулуллоҳ ﷺдан эшитганини ривоят қилдики, у зот шундай деярдилар: «Ким Аллоҳ йўлида бир туяни соғиб бўлгунча бўлган вақт жанг қилса, унга жаннат вожиб бўлади. Ким Аллоҳдан сидқидилдан ўзининг ўлдирилишини сўраса, сўнг вафот этса ёки ўлдирилса, унга шаҳид ажри (берилади)». Ибн ал-Мусаффа шу ердан (кейингисини) зиёда қилди: «Ким Аллоҳ йўлида жароҳатланса ёки мусибатга учраса, у (жароҳат) қиёмат куни энг кўп қон оққан пайтидагидек келади, унинг ранги заъфарон ранги, ҳиди мушк ҳиди бўлади. Кимда Аллоҳ йўлида яра чиқса, унга шаҳидлар муҳри (босилган) бўлади».

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ، عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ حُمَيْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، جَمِيعًا عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ نَصْرٍ الْكِنَانِيِّ، عَنْ رَجُلٍوَقَالَ أَبُو تَوْبَةَ ‏:‏ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ شَيْخٍ، مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ عَنْ عُتْبَةَ بْنِ عَبْدٍ السُّلَمِيِّ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏:‏ ‏"‏ لاَ تَقُصُّوا نَوَاصِيَ الْخَيْلِ وَلاَ مَعَارِفَهَا وَلاَ أَذْنَابَهَا، فَإِنَّ أَذْنَابَهَا مَذَابُّهَا، وَمَعَارِفَهَا دِفَاؤُهَا، وَنَوَاصِيهَا مَعْقُودٌ فِيهَا الْخَيْرُ ‏"‏ ‏.‏

Utba ibn Abd as-Sulamiy (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi: «Otlarning peshona soch (yollarini), gardan yollarini va dumlarini qirqmanglar. Chunki ularning dumlari ularning (pashshalardan himoyalanish) vositasi, gardan yollari ularning issiqligi (manbai), peshonalarida esa yaxshilik tugilgandir».Утба ибн Абд ас-Суламий (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди: «Отларнинг пешона соч (ёлларини), гардан ёлларини ва думларини қирқманглар. Чунки уларнинг думлари уларнинг (пашшалардан ҳимояланиш) воситаси, гардан ёллари уларнинг иссиқлиги (манбаи), пешоналарида эса яхшилик тугилгандир».

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعِيدٍ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنِي عَقِيلُ بْنُ شَبِيبٍ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجُشَمِيِّ، - وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِكُلِّ كُمَيْتٍ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ، أَوْ أَشْقَرَ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ، أَوْ أَدْهَمَ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ ‏"‏ ‏.‏

Sahobiy boʻlgan Abu Vahb al-Jushamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Peshonasi oq, oyoqlari oq toʻriq (ot), yoki peshonasi oq, oyoqlari oq saryagʻiz (ot), yoki peshonasi oq, oyoqlari oq qora (ot) tutishingiz lozim».Саҳобий бўлган Абу Ваҳб ал-Жушамий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Пешонаси оқ, оёқлари оқ тўриқ (от), ёки пешонаси оқ, оёқлари оқ саряғиз (от), ёки пешонаси оқ, оёқлари оқ қора (от) тутишингиз лозим».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُهَاجِرٍ، حَدَّثَنَا عَقِيلُ بْنُ شَبِيبٍ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِكُلِّ أَشْقَرَ أَغَرَّ مُحَجَّلٍ، أَوْ كُمَيْتٍ أَغَرَّ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ - يَعْنِي ابْنَ مُهَاجِرٍ - سَأَلْتُهُ ‏:‏ لِمَ فَضَّلَ الأَشْقَرَ قَالَ ‏:‏ لأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ جَاءَ بِالْفَتْحِ صَاحِبُ أَشْقَرَ ‏.‏

Abu Vahb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Peshonasi oq, oyoqlari oq saryagʻiz (ot), yoki peshonasi oq toʻriq (ot) tutishingiz lozim», deb (yuqoridagiga) oʻxshash (hadis) zikr qildi. Muhammad — yaʼni Ibn Muhojir — aytdi: Men undan: «Nega saryagʻiz (ot) afzal koʻrildi?» deb soʻradim. U: «Chunki Nabiy ﷺ bir sariya (qoʻshin) joʻnatgan edilar, gʻalaba xabarini birinchi boʻlib keltirgan kishi saryagʻiz (ot) egasi edi», dedi.Абу Ваҳб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Пешонаси оқ, оёқлари оқ саряғиз (от), ёки пешонаси оқ тўриқ (от) тутишингиз лозим», деб (юқоридагига) ўхшаш (ҳадис) зикр қилди. Муҳаммад — яъни Ибн Муҳожир — айтди: Мен ундан: «Нега саряғиз (от) афзал кўрилди?» деб сўрадим. У: «Чунки Набий ﷺ бир сария (қўшин) жўнатган эдилар, ғалаба хабарини биринчи бўлиб келтирган киши саряғиз (от) эгаси эди», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ عِيسَى بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ يُمْنُ الْخَيْلِ فِي شُقْرِهَا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Otlarning baraka-qutluqligi ularning saryagʻiz (ranglilari)dadir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Отларнинг барака-қутлуқлиги уларнинг саряғиз (ранглилари)дадир».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَرْوَانَ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، ‏:‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُسَمِّي الأُنْثَى مِنَ الْخَيْلِ فَرَسًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ otning urgʻochisini ham «faras (ot)» deb atardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ отнинг урғочисини ҳам «фарас (от)» деб атардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلْمٍ، - هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ ‏:‏ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَكْرَهُ الشِّكَالَ مِنَ الْخَيْلِ ‏.‏ وَالشِّكَالُ ‏:‏ يَكُونُ الْفَرَسُ فِي رِجْلِهِ الْيُمْنَى بَيَاضٌ وَفِي يَدِهِ الْيُسْرَى بَيَاضٌ، أَوْ فِي يَدِهِ الْيُمْنَى وَفِي رِجْلِهِ الْيُسْرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ‏:‏ أَىْ مُخَالِفٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ otlardagi «shikol»ni yoqtirmas edilar. «Shikol» — otning oʻng orqa oyogʻida oqlik, chap oldingi oyogʻida oqlik boʻlishi yoki oʻng oldingi oyogʻida va chap orqa oyogʻida oqlik boʻlishidir. Abu Dovud aytdi: Yaʼni (oqliklar) qarama-qarshi (oyoqlarda) boʻlishidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ отлардаги «шикол»ни ёқтирмас эдилар. «Шикол» — отнинг ўнг орқа оёғида оқлик, чап олдинги оёғида оқлик бўлиши ёки ўнг олдинги оёғида ва чап орқа оёғида оқлик бўлишидир. Абу Довуд айтди: Яъни (оқликлар) қарама-қарши (оёқларда) бўлишидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مِسْكِينٌ، - يَعْنِي ابْنَ بُكَيْرٍ - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُهَاجِرٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ، عَنْ سَهْلِ ابْنِ الْحَنْظَلِيَّةِ، قَالَ ‏:‏ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبَعِيرٍ قَدْ لَحِقَ ظَهْرُهُ بِبَطْنِهِ، فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ اتَّقُوا اللَّهَ فِي هَذِهِ الْبَهَائِمِ الْمُعْجَمَةِ فَارْكَبُوهَا وَكُلُوهَا صَالِحَةً ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn al-Hanzaliyya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ orqasi qorniga yopishib ketgan (oriqlab ketgan) bir tuyaning yonidan oʻtdilar-da: «Bu tilsiz hayvonlar haqida Allohdan qoʻrqinglar! Ularni sogʻlom (semiz) holida mininglar va sogʻlom holida (soʻyib) yenglar», dedilar.Саҳл ибн ал-Ҳанзалийя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орқаси қорнига ёпишиб кетган (ориқлаб кетган) бир туянинг ёнидан ўтдилар-да: «Бу тилсиз ҳайвонлар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар! Уларни соғлом (семиз) ҳолида мининглар ва соғлом ҳолида (сўйиб) енглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعْدٍ، مَوْلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ ‏:‏ أَرْدَفَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَلْفَهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَأَسَرَّ إِلَىَّ حَدِيثًا لاَ أُحَدِّثُ بِهِ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ، وَكَانَ أَحَبُّ مَا اسْتَتَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحَاجَتِهِ هَدَفًا أَوْ حَائِشَ نَخْلٍ ‏.‏ قَالَ ‏:‏ فَدَخَلَ حَائِطًا لِرَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَإِذَا جَمَلٌ فَلَمَّا رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَنَّ وَذَرَفَتْ عَيْنَاهُ، فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَمَسَحَ ذِفْرَاهُ فَسَكَتَ، فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ مَنْ رَبُّ هَذَا الْجَمَلِ، لِمَنْ هَذَا الْجَمَلُ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ فَتًى مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ ‏:‏ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ أَفَلاَ تَتَّقِي اللَّهَ فِي هَذِهِ الْبَهِيمَةِ الَّتِي مَلَّكَكَ اللَّهُ إِيَّاهَا، فَإِنَّهُ شَكَى إِلَىَّ أَنَّكَ تُجِيعُهُ وَتُدْئِبُهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Jaʼfar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ meni (ulovda) ortlariga mindirib oldilar va menga bir gapni sir tutib aytdilarki, men uni odamlardan biror kishiga aytmasam (kerak). Rasululloh ﷺ hojatlarini chiqarish uchun pana qiladigan eng yaxshi koʻrgan narsalari biror tepalik yoki xurmozor edi. (Roviy) aytdi: Bas, u zot ansorlardan boʻlgan bir kishining bogʻiga kirdilar. Birdan bir tuya (paydo boʻldi). U Paygʻambar ﷺni koʻrgach, nola qildi va koʻzlaridan yosh oqdi. Shunda Paygʻambar ﷺ uning oldiga keldilar-da, quloqlari orqasini siladilar, u esa jim boʻldi. Soʻng: «Bu tuyaning egasi kim? Bu tuya kimniki?» dedilar. Shunda ansorlardan boʻlgan bir yigit kelib: «Bu meniki, ey Allohning Rasuli», dedi. Shunda u zot: «Alloh seni egasi qilgan bu hayvon haqida Allohdan qoʻrqmaysanmi? U meni huzurimda, sen uni och qoldirayotganingdan va horitayotganingdan shikoyat qildi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Жаъфар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ мени (уловда) ортларига миндириб олдилар ва менга бир гапни сир тутиб айтдиларки, мен уни одамлардан бирор кишига айтмасам (керак). Расулуллоҳ ﷺ ҳожатларини чиқариш учун пана қиладиган энг яхши кўрган нарсалари бирор тепалик ёки хурмозор эди. (Ровий) айтди: Бас, у зот ансорлардан бўлган бир кишининг боғига кирдилар. Бирдан бир туя (пайдо бўлди). У Пайғамбар ﷺни кўргач, нола қилди ва кўзларидан ёш оқди. Шунда Пайғамбар ﷺ унинг олдига келдилар-да, қулоқлари орқасини силадилар, у эса жим бўлди. Сўнг: «Бу туянинг эгаси ким? Бу туя кимники?» дедилар. Шунда ансорлардан бўлган бир йигит келиб: «Бу меники, эй Аллоҳнинг Расули», деди. Шунда у зот: «Аллоҳ сени эгаси қилган бу ҳайвон ҳақида Аллоҳдан қўрқмайсанми? У мени ҳузуримда, сен уни оч қолдираётганингдан ва ҳоритаётганингдан шикоят қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏:‏ ‏"‏ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي بِطَرِيقٍ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ الْعَطَشُ، فَوَجَدَ بِئْرًا فَنَزَلَ فِيهَا فَشَرِبَ ثُمَّ خَرَجَ فَإِذَا كَلْبٌ يَلْهَثُ يَأْكُلُ الثَّرَى مِنَ الْعَطَشِ، فَقَالَ الرَّجُلُ ‏:‏ لَقَدْ بَلَغَ هَذَا الْكَلْبَ مِنَ الْعَطَشِ مِثْلُ الَّذِي كَانَ بَلَغَنِي، فَنَزَلَ الْبِئْرَ فَمَلأَ خُفَّيْهِ فَأَمْسَكَهُ بِفِيهِ حَتَّى رَقِيَ فَسَقَى الْكَلْبَ، فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا ‏:‏ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنَّ لَنَا فِي الْبَهَائِمِ لأَجْرًا فَقَالَ ‏:‏ ‏"‏ فِي كُلِّ ذَاتِ كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Bir kishi yoʻlda ketayotgan edi, qattiq chanqab ketdi. Bas, bir quduqni topib, unga tushdi-da, suv ichdi. Soʻng chiqsa, bir it chanqoqdan tilini chiqarib hansirab, (nam) tuproqni yalayotgan ekan. Shunda u kishi: ‹Bu itga ham menga yetgan chanqoq kabi (chanqoq) yetibdi›, dedi-da, quduqqa tushib, mahsisini (suvga) toʻldirdi va uni ogʻzi bilan tishlab (yuqoriga) chiqdi, soʻng itga suv ichirdi. Bas, Alloh undan minnatdor boʻlib, uni magʻfirat qildi». Shunda (sahobalar): «Ey Allohning Rasuli, bizga hayvonlar (uchun qilgan yaxshiligimiz) sababli ham ajr bormi?» dedilar. U zot: «Har bir tirik jon (uchun qilingan yaxshilik)da ajr bordir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бир киши йўлда кетаётган эди, қаттиқ чанқаб кетди. Бас, бир қудуқни топиб, унга тушди-да, сув ичди. Сўнг чиқса, бир ит чанқоқдан тилини чиқариб ҳансираб, (нам) тупроқни ялаётган экан. Шунда у киши: ‹Бу итга ҳам менга етган чанқоқ каби (чанқоқ) етибди›, деди-да, қудуққа тушиб, маҳсисини (сувга) тўлдирди ва уни оғзи билан тишлаб (юқорига) чиқди, сўнг итга сув ичирди. Бас, Аллоҳ ундан миннатдор бўлиб, уни мағфират қилди». Шунда (саҳобалар): «Эй Аллоҳнинг Расули, бизга ҳайвонлар (учун қилган яхшилигимиз) сабабли ҳам ажр борми?» дедилар. У зот: «Ҳар бир тирик жон (учун қилинган яхшилик)да ажр бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَمْزَةَ الضَّبِّيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا إِذَا نَزَلْنَا مَنْزِلاً لاَ نُسَبِّحُ حَتَّى نَحُلَّ الرِّحَالَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir manzilga tushganimizda, tuyalarning yuklarini (egar-jabduqlarini) tushirib boʻlmagunimizcha nafl namoz oʻqimas edik.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир манзилга тушганимизда, туяларнинг юкларини (эгар-жабдуқларини) тушириб бўлмагунимизча нафл намоз ўқимас эдик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، أَنَّ أَبَا بَشِيرٍ الأَنْصَارِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً - قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ - وَالنَّاسُ فِي مَبِيتِهِمْ ‏"‏ لاَ يُبْقَيَنَّ فِي رَقَبَةِ بَعِيرٍ قِلاَدَةٌ مِنْ وَتَرٍ وَلاَ قِلاَدَةٌ إِلاَّ قُطِعَتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ أَرَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ الْعَيْنِ ‏.‏

Abu Bashir al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlarida birga edi. Bas, Rasululloh ﷺ bir elchi (chopar) yubordilar. Abdulloh ibn Abu Bakr aytdi: U (Abbod) shunday dedi deb oʻylayman: odamlar tunash joyida (uxlab yotganlarida): «Hech bir tuyaning boʻynida kamon ipidan (yasalgan) marjon yoki (boshqa) marjon qolmasin, albatta kesib tashlansin», (deb buyurdilar). Molik aytdi: Men buni koʻz (tegishi)dan (ehtiyot boʻlish) sababli deb bilaman.Абу Башир ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларида бирга эди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ бир элчи (чопар) юбордилар. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр айтди: У (Аббод) шундай деди деб ўйлайман: одамлар тунаш жойида (ухлаб ётганларида): «Ҳеч бир туянинг бўйнида камон ипидан (ясалган) маржон ёки (бошқа) маржон қолмасин, албатта кесиб ташлансин», (деб буюрдилар). Молик айтди: Мен буни кўз (тегиши)дан (эҳтиёт бўлиш) сабабли деб биламан.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعِيدٍ الطَّالْقَانِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، حَدَّثَنِي عَقِيلُ بْنُ شَبِيبٍ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجُشَمِيِّ، - وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْتَبِطُوا الْخَيْلَ وَامْسَحُوا بِنَوَاصِيهَا وَأَعْجَازِهَا ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ أَكْفَالِهَا ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ وَقَلِّدُوهَا وَلاَ تُقَلِّدُوهَا الأَوْتَارَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Vahb al-Jushamiy (roziyallohu anhu)dan — u sahobiy edi — rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlarni (gʻazot uchun) bogʻlab boqinglar, ularning peshonalarini va sagʻrilarini siypalanglar — yoki ‹dumbalarini› dedilar — va ularning (boʻyniga) marjon osinglar, lekin ularga kamon iplaridan (marjon) osmanglar», dedilar.Абу Ваҳб ал-Жушамий (розияллоҳу анҳу)дан — у саҳобий эди — ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отларни (ғазот учун) боғлаб боқинглар, уларнинг пешоналарини ва сағриларини сийпаланглар — ёки ‹думбаларини› дедилар — ва уларнинг (бўйнига) маржон осинглар, лекин уларга камон ипларидан (маржон) османглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي الْجَرَّاحِ، مَوْلَى أُمِّ حَبِيبَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَصْحَبُ الْمَلاَئِكَةُ رُفْقَةً فِيهَا جَرَسٌ ‏"‏ ‏.‏

Umm Habiba (roziyallohu anho)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Farishtalar ichida qoʻngʻiroq boʻlgan yoʻldosh (hamroh)larga hamroh boʻlmaydilar», dedilar.Умм Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Фаришталар ичида қўнғироқ бўлган йўлдош (ҳамроҳ)ларга ҳамроҳ бўлмайдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَصْحَبُ الْمَلاَئِكَةُ رُفْقَةً فِيهَا كَلْبٌ أَوْ جَرَسٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Farishtalar ichida it yoki qoʻngʻiroq boʻlgan yoʻldosh (hamroh)larga hamroh boʻlmaydilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фаришталар ичида ит ёки қўнғироқ бўлган йўлдош (ҳамроҳ)ларга ҳамроҳ бўлмайдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي الْجَرَسِ ‏"‏ مِزْمَارُ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ qoʻngʻiroq haqida: «(U) shaytonning nayidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ қўнғироқ ҳақида: «(У) шайтоннинг найидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نُهِيَ عَنْ رُكُوبِ الْجَلاَّلَةِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Jallola»ni (najosat yeydigan hayvonni) minishdan qaytarildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Жаллола»ни (нажосат ейдиган ҳайвонни) минишдан қайтарилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي سُرَيْجٍ الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَهْمِ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي قَيْسٍ - عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْجَلاَّلَةِ فِي الإِبِلِ أَنْ يُرْكَبَ عَلَيْهَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tuyalardan boʻlgan «jallola»ni (najosat yeydigan tuyani) minishdan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ туялардан бўлган «жаллола»ни (нажосат ейдиган туяни) минишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى حِمَارٍ يُقَالُ لَهُ عُفَيْرٌ ‏.‏

Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning ortlarida «Ufayr» deb ataladigan bir eshakda mindim.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида «Уфайр» деб аталадиган бир эшакда миндим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، حَدَّثَنِي خُبَيْبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، سُلَيْمَانَ بْنِ سَمُرَةَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمَّى خَيْلَنَا خَيْلَ اللَّهِ إِذَا فَزِعْنَا وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا إِذَا فَزِعْنَا بِالْجَمَاعَةِ وَالصَّبْرِ وَالسَّكِينَةِ وَإِذَا قَاتَلْنَا ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ammo baʼd: Paygʻambar ﷺ biz vahimaga tushganimizda otlarimizni «Allohning otlari» deb atadilar. Va Rasululloh ﷺ biz vahimaga tushganimizda bizni jamoa (boʻlib turish)ga, sabrga va vazminlikka, jang qilganimizda ham (shunday boʻlishga) buyurar edilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аммо баъд: Пайғамбар ﷺ биз ваҳимага тушганимизда отларимизни «Аллоҳнинг отлари» деб атадилар. Ва Расулуллоҳ ﷺ биз ваҳимага тушганимизда бизни жамоа (бўлиб туриш)га, сабрга ва вазминликка, жанг қилганимизда ҳам (шундай бўлишга) буюрар эдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي سَفَرٍ فَسَمِعَ لَعْنَةً فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا هَذِهِ فُلاَنَةُ لَعَنَتْ رَاحِلَتَهَا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ضَعُوا عَنْهَا فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَوَضَعُوا عَنْهَا ‏.‏ قَالَ عِمْرَانُ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهَا نَاقَةً وَرْقَاءَ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir safarda edilar. (U zot) bir laʼnatni eshitib qoldilar-da: «Bu nima?» dedilar. Sahobalar: «Bu falon ayol, u oʻzining ulovini laʼnatladi», dedilar. Shunda Nabiy ﷺ: «Undan (yukni) tushiringlar, chunki u laʼnatlangandir», dedilar. Bas, undan (yukni) tushirib qoʻyishdi. Imron: «Goʻyo men oʻsha kulrang tuyani hozir ham koʻrib turganday boʻlaman», dedi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир сафарда эдилар. (У зот) бир лаънатни эшитиб қолдилар-да: «Бу нима?» дедилар. Саҳобалар: «Бу фалон аёл, у ўзининг уловини лаънатлади», дедилар. Шунда Набий ﷺ: «Ундан (юкни) туширинглар, чунки у лаънатлангандир», дедилар. Бас, ундан (юкни) тушириб қўйишди. Имрон: «Гўё мен ўша кулранг туяни ҳозир ҳам кўриб тургандай бўламан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ قُطْبَةَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ سِيَاهٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي يَحْيَى الْقَتَّاتِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ التَّحْرِيشِ بَيْنَ الْبَهَائِمِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hayvonlarni bir-biriga gij-gijlab uriishtirishdan qaytardilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳайвонларни бир-бирига гиж-гижлаб урииштиришдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِأَخٍ لِي حِينَ وُلِدَ لِيُحَنِّكَهُ فَإِذَا هُوَ فِي مِرْبَدٍ يَسِمُ غَنَمًا - أَحْسِبُهُ قَالَ - فِي آذَانِهَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Ukam tugʻilganida, uning tanglayini (xurmo bilan) ishqab qoʻyishlari uchun, men uni Nabiy ﷺ huzurlariga olib bordim. Shu payt u zot bir qoʻra ichida qoʻylarni — gumonimcha, ularning quloqlarini — tamgʻalab turgan edilar», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Укам туғилганида, унинг танглайини (хурмо билан) ишқаб қўйишлари учун, мен уни Набий ﷺ ҳузурларига олиб бордим. Шу пайт у зот бир қўра ичида қўйларни — гумонимча, уларнинг қулоқларини — тамғалаб турган эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مُرَّ عَلَيْهِ بِحِمَارٍ قَدْ وُسِمَ فِي وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا بَلَغَكُمْ أَنِّي قَدْ لَعَنْتُ مَنْ وَسَمَ الْبَهِيمَةَ فِي وَجْهِهَا أَوْ ضَرَبَهَا فِي وَجْهِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ yonidan yuziga tamgʻa bosilgan bir eshak olib oʻtilganda, u zot: «Hayvonning yuziga tamgʻa bosgan yoki uni yuziga urgan kishini men laʼnatlaganim sizlarga yetib kelmadimi?» dedilar. Soʻng (u zot) bundan qaytardilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ёнидан юзига тамға босилган бир эшак олиб ўтилганда, у зот: «Ҳайвоннинг юзига тамға босган ёки уни юзига урган кишини мен лаънатлаганим сизларга етиб келмадими?» дедилар. Сўнг (у зот) бундан қайтардилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنِ ابْنِ زُرَيْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، - رضى الله عنه - قَالَ أُهْدِيَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَغْلَةٌ فَرَكِبَهَا ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ لَوْ حَمَلْنَا الْحَمِيرَ عَلَى الْخَيْلِ فَكَانَتْ لَنَا مِثْلُ هَذِهِ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ ga bir xachir hadya qilindi, u zot unga mindilar. Shunda Ali: ‹Agar biz eshaklarni baytallarga qoʻshsak, bizning ham shunga oʻxshash (xachirlarimiz) boʻlardi›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Buni faqat (bilmaydiganlar) qiladilar, xolos›, dedilar», dedi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ га бир хачир ҳадя қилинди, у зот унга миндилар. Шунда Али: ‹Агар биз эшакларни байталларга қўшсак, бизнинг ҳам шунга ўхшаш (хачирларимиз) бўларди›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Буни фақат (билмайдиганлар) қиладилар, холос›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُوَرِّقٍ، - يَعْنِي الْعِجْلِيَّ - حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ اسْتُقْبِلَ بِنَا فَأَيُّنَا اسْتُقْبِلَ أَوَّلاً جَعَلَهُ أَمَامَهُ فَاسْتُقْبِلَ بِي فَحَمَلَنِي أَمَامَهُ ثُمَّ اسْتُقْبِلَ بِحَسَنٍ أَوْ حُسَيْنٍ فَجَعَلَهُ خَلْفَهُ فَدَخَلْنَا الْمَدِينَةَ وَإِنَّا لَكَذَلِكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Jaʼfar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ safardan qaytib kelganlarida, biz u zotni qarshi olishga olib chiqilar edik. Bizdan kim avval (u zotga) duch kelsa, u zot uni oldilariga oʻtkazib mindirardilar. Bir safar men avval duch keldim, shunda u zot meni oldilariga mindirdilar. Soʻng Hasan yoki Husayn keltirildi, u zot uni orqalariga oʻtkazdilar. Shu holda Madinaga kirib bordik», dedi.Абдуллоҳ ибн Жаъфар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ сафардан қайтиб келганларида, биз у зотни қарши олишга олиб чиқилар эдик. Биздан ким аввал (у зотга) дуч келса, у зот уни олдиларига ўтказиб миндирардилар. Бир сафар мен аввал дуч келдим, шунда у зот мени олдиларига миндирдилар. Сўнг Ҳасан ёки Ҳусайн келтирилди, у зот уни орқаларига ўтказдилар. Шу ҳолда Мадинага кириб бордик», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عَمْرٍو السَّيْبَانِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا ظُهُورَ دَوَابِّكُمْ مَنَابِرَ فَإِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُبَلِّغَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلاَّ بِشِقِّ الأَنْفُسِ وَجَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فَعَلَيْهَا فَاقْضُوا حَاجَتَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Ulovlaringizning yelkalarini minbar qilib olishdan saqlaninglar. Zero, Alloh ularni sizlarga shu uchun boʻysundirgan: ular sizlarni jonlaringizni qiynamasdan yeta olmaydigan shaharlaringizga yetkazib qoʻysinlar. Va U sizlarga yerni (qaror) qildi, bas, hojatlaringizni shu yerda bajaringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Уловларингизнинг елкаларини минбар қилиб олишдан сақланинглар. Зеро, Аллоҳ уларни сизларга шу учун бўйсундирган: улар сизларни жонларингизни қийнамасдан ета олмайдиган шаҳарларингизга етказиб қўйсинлар. Ва У сизларга ерни (қарор) қилди, бас, ҳожатларингизни шу ерда бажаринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَحْيَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَكُونُ إِبِلٌ لِلشَّيَاطِينِ وَبُيُوتٌ لِلشَّيَاطِينِ فَأَمَّا إِبِلُ الشَّيَاطِينِ فَقَدْ رَأَيْتُهَا يَخْرُجُ أَحَدُكُمْ بِجَنِيبَاتٍ مَعَهُ قَدْ أَسْمَنَهَا فَلاَ يَعْلُو بَعِيرًا مِنْهَا وَيَمُرُّ بِأَخِيهِ قَدِ انْقَطَعَ بِهِ فَلاَ يَحْمِلُهُ وَأَمَّا بُيُوتُ الشَّيَاطِينِ فَلَمْ أَرَهَا ‏"‏ ‏.‏ كَانَ سَعِيدٌ يَقُولُ لاَ أُرَاهَا إِلاَّ هَذِهِ الأَقْفَاصَ الَّتِي يَسْتُرُ النَّاسُ بِالدِّيبَاجِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Shaytonlarga tegishli tuyalar va shaytonlarga tegishli uylar boʻladi. Shaytonlarning tuyalariga kelsak, men ularni koʻrganman: birovingiz oʻzi bilan birga semirtirib olgan yetaklama tuyalarini olib chiqadi-da, ulardan birortasiga minmaydi va (yoʻlda) yoʻldan qolib qolgan birodarining yonidan oʻtadi-yu, uni (ulovga) ortib olmaydi. Shaytonlarning uylariga kelsak, men ularni koʻrmadim›, dedilar», dedi. Said: «Men ularni faqat odamlar shoyi bilan toʻsiydigan ana shu kajavalar deb oʻylayman», deb aytar edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Шайтонларга тегишли туялар ва шайтонларга тегишли уйлар бўлади. Шайтонларнинг туяларига келсак, мен уларни кўрганман: бировингиз ўзи билан бирга семиртириб олган етаклама туяларини олиб чиқади-да, улардан бирортасига минмайди ва (йўлда) йўлдан қолиб қолган биродарининг ёнидан ўтади-ю, уни (уловга) ортиб олмайди. Шайтонларнинг уйларига келсак, мен уларни кўрмадим›, дедилар», деди. Саид: «Мен уларни фақат одамлар шойи билан тўсийдиган ана шу кажавалар деб ўйлайман», деб айтар эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْخِصْبِ فَأَعْطُوا الإِبِلَ حَقَّهَا وَإِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْجَدْبِ فَأَسْرِعُوا السَّيْرَ فَإِذَا أَرَدْتُمُ التَّعْرِيسَ فَتَنَكَّبُوا عَنِ الطَّرِيقِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Moʻl-koʻl (oʻt-oʻlanli) joyda safar qilsangiz, tuyalarga oʻz haqini (yerdan oʻtlashga imkon) bering. Qurgʻoqchil joyda safar qilsangiz, yurishni tezlatib (oʻtib keting). Tunning oxirida toʻxtab dam olmoqchi boʻlsangiz, yoʻldan chetga chiqing», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мўл-кўл (ўт-ўланли) жойда сафар қилсангиз, туяларга ўз ҳақини (ердан ўтлашга имкон) беринг. Қурғоқчил жойда сафар қилсангиз, юришни тезлатиб (ўтиб кетинг). Туннинг охирида тўхтаб дам олмоқчи бўлсангиз, йўлдан четга чиқинг», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا قَالَ بَعْدَ قَوْلِهِ ‏"‏ حَقَّهَا ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ وَلاَ تَعْدُوا الْمَنَازِلَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ orqali shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qilinadi. (Roviy) u zotning «oʻz haqini» degan soʻzlaridan keyin: «Va manzillardan oshib oʻtmanglar», deganlarini (qoʻshib) aytdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ орқали шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилинади. (Ровий) у зотнинг «ўз ҳақини» деган сўзларидан кейин: «Ва манзиллардан ошиб ўтманглар», деганларини (қўшиб) айтди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِالدُّلْجَةِ فَإِنَّ الأَرْضَ تُطْوَى بِاللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Tunda safar qilishni lozim tutinglar, chunki tunda yer yigʻib (qisqartirib) qoʻyiladi›, dedilar», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Тунда сафар қилишни лозим тутинглар, чунки тунда ер йиғиб (қисқартириб) қўйилади›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي بُرَيْدَةَ، يَقُولُ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي جَاءَ رَجُلٌ وَمَعَهُ حِمَارٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ارْكَبْ ‏.‏ وَتَأَخَّرَ الرَّجُلُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ أَنْتَ أَحَقُّ بِصَدْرِ دَابَّتِكَ مِنِّي إِلاَّ أَنْ تَجْعَلَهُ لِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ لَكَ ‏.‏ فَرَكِبَ ‏.‏

Abdulloh ibn Burayda (rahimahulloh): «Men otam Burayda (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim», deydi: «Rasululloh ﷺ piyoda ketayotgan edilar, eshagi bor bir kishi kelib: ‹Yo Rasululloh, mining›, dedi va oʻzi orqaga surildi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq, ulovingning oldida (minishga) sen mendan koʻra haqliroqsan, magar uni menga bersang (boshqa gap)›, dedilar. U: ‹Men uni sizga berdim›, dedi. Shunda (u zot) mindilar.»Абдуллоҳ ибн Бурайда (раҳимаҳуллоҳ): «Мен отам Бурайда (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим», дейди: «Расулуллоҳ ﷺ пиёда кетаётган эдилар, эшаги бор бир киши келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, мининг›, деди ва ўзи орқага сурилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ, уловингнинг олдида (минишга) сен мендан кўра ҳақлироқсан, магар уни менга берсанг (бошқа гап)›, дедилар. У: ‹Мен уни сизга бердим›, деди. Шунда (у зот) миндилар.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّادٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ يَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ - حَدَّثَنِي أَبِي الَّذِي، أَرْضَعَنِي وَهُوَ أَحَدُ بَنِي مُرَّةَ بْنِ عَوْفٍ - وَكَانَ فِي تِلْكَ الْغَزَاةِ غَزَاةِ مُؤْتَةَ - قَالَ وَاللَّهِ لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى جَعْفَرٍ حِينَ اقْتَحَمَ عَنْ فَرَسٍ لَهُ شَقْرَاءَ فَعَقَرَهَا ثُمَّ قَاتَلَ الْقَوْمَ حَتَّى قُتِلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏

Abbod ibn Abdulloh ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Meni emizgan otam menga aytib berdi — u Murra ibn Avf oʻgʻillaridan biri boʻlib, oʻsha gʻazotda, Muʼta gʻazotida ishtirok etgan edi —: ‹Allohga qasamki, men Jaʼfarni hozir ham koʻrib turganday boʻlaman: u oʻzining qizgʻish otidan sakrab tushdi-da, uni boʻgʻizladi, soʻng halok boʻlguniga qadar (dushman) qavmga qarshi jang qildi›.» Abu Dovud aytadi: «Bu hadis kuchli emas.»Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Мени эмизган отам менга айтиб берди — у Мурра ибн Авф ўғилларидан бири бўлиб, ўша ғазотда, Муъта ғазотида иштирок этган эди —: ‹Аллоҳга қасамки, мен Жаъфарни ҳозир ҳам кўриб тургандай бўламан: у ўзининг қизғиш отидан сакраб тушди-да, уни бўғизлади, сўнг ҳалок бўлгунига қадар (душман) қавмга қарши жанг қилди›.» Абу Довуд айтади: «Бу ҳадис кучли эмас.»

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ نَافِعِ بْنِ أَبِي نَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ سَبْقَ إِلاَّ فِي خُفٍّ أَوْ فِي حَافِرٍ أَوْ نَصْلٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Faqat tuya, ot poygasi yoki oʻq otish musobaqasidagina garov (boylash) joizdir›, dedilar», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Фақат туя, от пойгаси ёки ўқ отиш мусобақасидагина гаров (бойлаш) жоиздир›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَابَقَ بَيْنَ الْخَيْلِ الَّتِي قَدْ ضُمِّرَتْ مِنَ الْحَفْيَاءِ وَكَانَ أَمَدُهَا ثَنِيَّةَ الْوَدَاعِ وَسَابَقَ بَيْنَ الْخَيْلِ الَّتِي لَمْ تُضْمَرْ مِنَ الثَّنِيَّةِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِي زُرَيْقٍ وَإِنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ مِمَّنْ سَابَقَ بِهَا ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Nofeʼdan, u Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki: Rasululloh ﷺ mashq qildirilib (oriqlatilgan) otlarni al-Hafyodan poyga qildirdilar va ularning belgilangan masofasi (chegarasi) Saniyyatul-Vadoʼ edi. Mashq qildirilmagan otlarni esa Saniyyadan Banu Zurayq masjidigacha poyga qildirdilar. Abdulloh ham ushbu poygada qatnashganlardan biri edi.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Нофеъдан, у Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики: Расулуллоҳ ﷺ машқ қилдирилиб (ориқлатилган) отларни ал-Ҳафёдан пойга қилдирдилар ва уларнинг белгиланган масофаси (чегараси) Санийятул-Вадў эди. Машқ қилдирилмаган отларни эса Санийядан Бану Зурайқ масжидигача пойга қилдирдилар. Абдуллоҳ ҳам ушбу пойгада қатнашганлардан бири эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُضَمِّرُ الْخَيْلَ يُسَابِقُ بِهَا ‏.‏

Musaddad bizga Muʼtamirdan, u Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki: Allohning Nabiysi ﷺ otlarni mashq qildirib oriqlatar va ular bilan poyga qildirar edilar.Мусаддад бизга Муътамирдан, у Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики: Аллоҳнинг Набийси ﷺ отларни машқ қилдириб ориқлатар ва улар билан пойга қилдирар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَبَّقَ بَيْنَ الْخَيْلِ وَفَضَّلَ الْقُرَّحَ فِي الْغَايَةِ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga Uqba ibn Xoliddan, u Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki: Nabiy ﷺ otlar orasida poyga qildirar va belgilangan masofada qurrahni (besh yoshga toʻlgan otni) ustun qoʻyar edilar.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга Уқба ибн Холиддан, у Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики: Набий ﷺ отлар орасида пойга қилдирар ва белгиланган масофада қурраҳни (беш ёшга тўлган отни) устун қўяр эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ الأَنْطَاكِيُّ، مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، - يَعْنِي الْفَزَارِيَّ - عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، وَعَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّهَا كَانَتْ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ قَالَتْ فَسَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ عَلَى رِجْلَىَّ فَلَمَّا حَمَلْتُ اللَّحْمَ سَابَقْتُهُ فَسَبَقَنِي فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ بِتِلْكَ السَّبْقَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Solih al-Antokiy Mahbub ibn Muso bizga rivoyat qildi, bizga Abu Ishoq al-Fazoriy Hishom ibn Urvadan, u otasidan va Abu Salamadan, ular Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildilarki, u kishi Nabiy ﷺ bilan birga bir safarda edilar. (Oisha) aytdilar: Men u zot bilan poyga qildim va oyoqlarimda u zotdan oʻzib ketdim. Soʻng (semirib) etga toʻlganimda yana u zot bilan poyga qildim, bu safar u zot mendan oʻzib ketdilar va: «Bu — anavi (avvalgi) oʻzib ketganingning evaziga», dedilar.Абу Солиҳ ал-Антокий Маҳбуб ибн Мусо бизга ривоят қилди, бизга Абу Ишоқ ал-Фазорий Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан ва Абу Саламадан, улар Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилдиларки, у киши Набий ﷺ билан бирга бир сафарда эдилар. (Оиша) айтдилар: Мен у зот билан пойга қилдим ва оёқларимда у зотдан ўзиб кетдим. Сўнг (семириб) этга тўлганимда яна у зот билан пойга қилдим, бу сафар у зот мендан ўзиб кетдилар ва: «Бу — анави (аввалги) ўзиб кетганингнинг эвазига», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، - الْمَعْنَى - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْخَلَ فَرَسًا بَيْنَ فَرَسَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي وَهُوَ لاَ يُؤْمَنُ أَنْ يُسْبَقَ ‏"‏ فَلَيْسَ بِقِمَارٍ وَمَنْ أَدْخَلَ فَرَسًا بَيْنَ فَرَسَيْنِ وَقَدْ أَمِنَ أَنْ يُسْبَقَ فَهُوَ قِمَارٌ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga Husayn ibn Numayrdan, u Sufyon ibn Husayndan rivoyat qildi; shuningdek Ali ibn Muslim bizga Abbod ibn al-Avvomdan, u Sufyon ibn Husayndan — maʼno (bir xil) — u az-Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildiki, u zot: «Kimki ikki ot orasiga uchinchi otni kiritsa — bunda u (otning) yutqazmasligiga ishonch yoʻq boʻlsa — bu qimor emas. Kimki ikki ot orasiga bir otni kiritsa-yu, uning yutqazmasligiga ishonchi komil boʻlsa, bu qimordir», dedilar.Мусаддад бизга Ҳусайн ибн Нумайрдан, у Суфён ибн Ҳусайндан ривоят қилди; шунингдек Али ибн Муслим бизга Аббод ибн ал-Аввомдан, у Суфён ибн Ҳусайндан — маъно (бир хил) — у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилдики, у зот: «Кимки икки от орасига учинчи отни киритса — бунда у (отнинг) ютқазмаслигига ишонч йўқ бўлса — бу қимор эмас. Кимки икки от орасига бир отни киритса-ю, унинг ютқазмаслигига ишончи комил бўлса, бу қимордир», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِ عَبَّادٍ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَشُعَيْبٌ وَعَقِيلٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهَذَا أَصَحُّ عِنْدَنَا ‏.‏

Mahmud ibn Xolid bizga al-Valid ibn Muslimdan, u Said ibn Bashirdan, u az-Zuhriydan, Abbodning isnodi bilan va xuddi shu maʼnoda rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Buni Maʼmar, Shuʼayb va Aqil az-Zuhriydan, u esa ilm ahlidan boʻlgan kishilardan rivoyat qilganlar va bu bizning nazarimizda sahihroqdir.Маҳмуд ибн Холид бизга ал-Валид ибн Муслимдан, у Саид ибн Баширдан, у аз-Зуҳрийдан, Аббоднинг исноди билан ва худди шу маънода ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Буни Маъмар, Шуъайб ва Ақил аз-Зуҳрийдан, у эса илм аҳлидан бўлган кишилардан ривоят қилганлар ва бу бизнинг назаримизда саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، جَمِيعًا عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ جَلَبَ وَلاَ جَنَبَ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ يَحْيَى فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ فِي الرِّهَانِ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo ibn Xalaf bizga Abdulvahhob ibn Abdulmajiddan, u Anbasadan rivoyat qildi; shuningdek Musaddad bizga Bishr ibn al-Mufazzaldan, u Humayd at-Tavildan rivoyat qildi — ikkovlari al-Hasandan, u Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildiki, u zot: «Jalab ham, janab ham yoʻq», dedilar. Yahyo oʻz hadisida: «Garov (poyga)da», deb (soʻz) ziyoda qildi.Яҳё ибн Халаф бизга Абдулваҳҳоб ибн Абдулмажиддан, у Анбасадан ривоят қилди; шунингдек Мусаддад бизга Бишр ибн ал-Муфаззалдан, у Ҳумайд ат-Тавилдан ривоят қилди — икковлари ал-Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилдики, у зот: «Жалаб ҳам, жанаб ҳам йўқ», дедилар. Яҳё ўз ҳадисида: «Гаров (пойга)да», деб (сўз) зиёда қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ الْجَلَبُ وَالْجَنَبُ فِي الرِّهَانِ ‏.‏

Ibn al-Musanno bizga Abdulaʼlodan, u Saiddan, u Qatodadan rivoyat qildi. (Qatoda) aytdi: Jalab va janab garov (poyga)da boʻladi.Ибн ал-Мусанно бизга Абдулаълодан, у Саиддан, у Қатодадан ривоят қилди. (Қатода) айтди: Жалаб ва жанаб гаров (пойга)да бўлади.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِضَّةً ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim bizga Jarir ibn Hozimdan, u Qatodadan, u Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. (Anas) aytdi: Rasululloh ﷺ ning qilichlarining dastasi kumushdan edi.Муслим ибн Иброҳим бизга Жарир ибн Ҳозимдан, у Қатодадан, у Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. (Анас) айтди: Расулуллоҳ ﷺ нинг қиличларининг дастаси кумушдан эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ، قَالَ كَانَتْ قَبِيعَةُ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِضَّةً ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَمَا عَلِمْتُ أَحَدًا تَابَعَهُ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏

Muhammad ibn al-Musanno bizga Muoz ibn Hishomdan, unga otasi Qatodadan, u Said ibn Abil-Hasandan rivoyat qildi. (Said) aytdi: Rasululloh ﷺ ning qilichlarining dastasi kumushdan edi. Qatoda aytdi: Bu (rivoyat)da unga (Saidga) ergashgan (mutobaʼat qilgan) birortasini bilmayman.Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга Муоз ибн Ҳишомдан, унга отаси Қатодадан, у Саид ибн Абил-Ҳасандан ривоят қилди. (Саид) айтди: Расулуллоҳ ﷺ нинг қиличларининг дастаси кумушдан эди. Қатода айтди: Бу (ривоят)да унга (Саидга) эргашган (мутобаъат қилган) бирортасини билмайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ أَبُو غَسَّانَ الْعَنْبَرِيُّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَتْ ‏.‏ فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَقْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثِ حَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ وَالْبَاقِيَةُ ضِعَافٌ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor bizga rivoyat qildi, menga Yahyo ibn Kasir Abu Gʻasson al-Anbariy Usmon ibn Saʼddan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. (Anas): «(Qilichning dastasi) edi…», deb xuddi shunga oʻxshashini zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Bu hadislarning eng kuchlisi Said ibn Abil-Hasanning hadisidir, qolganlari zaifdir.Муҳаммад ибн Башшор бизга ривоят қилди, менга Яҳё ибн Касир Абу Ғассон ал-Анбарий Усмон ибн Саъддан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. (Анас): «(Қиличнинг дастаси) эди…», деб худди шунга ўхшашини зикр қилди. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисларнинг энг кучлиси Саид ибн Абил-Ҳасаннинг ҳадисидир, қолганлари заифдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَمَرَ رَجُلاً كَانَ يَتَصَدَّقُ بِالنَّبْلِ فِي الْمَسْجِدِ أَنْ لاَ يَمُرَّ بِهَا إِلاَّ وَهُوَ آخِذٌ بِنُصُولِهَا ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga al-Laysdan, u Abuz-Zubayrdan, u Jobir (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺ dan rivoyat qildiki, u zot masjidda oʻq (paykon)larni tarqatayotgan bir kishiga, ularning paykon (uchlari)dan ushlab turmaguncha (masjiddan) oʻtmaslikni buyurdilar.Қутайба ибн Саид бизга ал-Лайсдан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилдики, у зот масжидда ўқ (пайкон)ларни тарқатаётган бир кишига, уларнинг пайкон (учлари)дан ушлаб турмагунча (масжиддан) ўтмасликни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ فِي مَسْجِدِنَا أَوْ فِي سُوقِنَا وَمَعَهُ نَبْلٌ فَلْيُمْسِكْ عَلَى نِصَالِهَا ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ فَلْيَقْبِضْ كَفَّهُ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ فَلْيَقْبِضْ بِكَفِّهِ أَنْ يُصِيبَ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn al-Aloʼ bizga Abu Usomadan, u Burayddan, u Abu Burdadan, u Abu Muso (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildiki, u zot: «Sizlardan biringiz bizning masjidimizdan yoki bizning bozorimizdan oʻtayotganda, yonida oʻq boʻlsa, uning paykon (uchlari)ni ushlab tursin», dedilar. Yoki: «Kafti bilan ushlab tursin», dedilar. Yoki: «Musulmonlardan birortasiga (zarar) tegmasligi uchun, uni kafti bilan ushlab tursin», dedilar.Муҳаммад ибн ал-Алў бизга Абу Усомадан, у Бурайддан, у Абу Бурдадан, у Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилдики, у зот: «Сизлардан бирингиз бизнинг масжидимиздан ёки бизнинг бозоримиздан ўтаётганда, ёнида ўқ бўлса, унинг пайкон (учлари)ни ушлаб турсин», дедилар. Ёки: «Кафти билан ушлаб турсин», дедилар. Ёки: «Мусулмонлардан бирортасига (зарар) тегмаслиги учун, уни кафти билан ушлаб турсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُتَعَاطَى السَّيْفُ مَسْلُولاً ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Hammoddan, u Abuz-Zubayrdan, u Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki: Nabiy ﷺ qilichni qinidan sugʻurilgan (yalangʻoch) holida bir-biriga uzatishdan qaytardilar.Мусо ибн Исмоил бизга Ҳаммоддан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики: Набий ﷺ қилични қинидан суғурилган (яланғоч) ҳолида бир-бирига узатишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُقَدَّ السَّيْرُ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ ikki barmoq orasida tasmani kesishdan qaytardilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ икки бармоқ орасида тасмани кесишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَسِبْتُ أَنِّي سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ خُصَيْفَةَ، يَذْكُرُ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ رَجُلٍ، قَدْ سَمَّاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ظَاهَرَ يَوْمَ أُحُدٍ بَيْنَ دِرْعَيْنِ أَوْ لَبِسَ دِرْعَيْنِ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan, u nomini aytgan bir kishidan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ Uhud kuni ikki sovutni ustma-ust kiyib oldilar — yoki ikki sovut kiyib oldilar.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан, у номини айтган бир кишидан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни икки совутни устма-уст кийиб олдилар — ёки икки совут кийиб олдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو يَعْقُوبَ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، - رَجُلٌ مِنْ ثَقِيفٍ مَوْلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ - قَالَ بَعَثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ إِلَى الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ يَسْأَلُهُ عَنْ رَايَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا كَانَتْ فَقَالَ كَانَتْ سَوْدَاءَ مُرَبَّعَةً مِنْ نَمِرَةٍ ‏.‏

Muhammad ibn Qosimning ozod qilingan quli, Saqif qabilasidan boʻlmish Yunus ibn Ubayd (rahimahulloh) aytadi: Muhammad ibn Qosim meni Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)ning oldiga, Rasululloh ﷺning bayrogʻi qanday boʻlganini soʻrab kelish uchun yubordi. Shunda u: «(Bayroq) jundan qilingan qora, toʻrtburchak shaklda edi», dedi.Муҳаммад ибн Қосимнинг озод қилинган қули, Сақиф қабиласидан бўлмиш Юнус ибн Убайд (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Муҳаммад ибн Қосим мени Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига, Расулуллоҳ ﷺнинг байроғи қандай бўлганини сўраб келиш учун юборди. Шунда у: «(Байроқ) жундан қилинган қора, тўртбурчак шаклда эди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمَرْوَزِيُّ، - وَهُوَ ابْنُ رَاهَوَيْهِ - حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ لِوَاؤُهُ يَوْمَ دَخَلَ مَكَّةَ أَبْيَضَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, uni Nabiy ﷺga nisbat berib aytadiki, u zot ﷺ Makkaga kirgan kunlari u zotning livosi (kichik bayrogʻi) oq edi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, уни Набий ﷺга нисбат бериб айтадики, у зот ﷺ Маккага кирган кунлари у зотнинг ливоси (кичик байроғи) оқ эди.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ، حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ الشَّعِيرِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ قَوْمِهِ عَنْ آخَرَ، مِنْهُمْ قَالَ رَأَيْتُ رَايَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَفْرَاءَ ‏.‏

Simok (rahimahulloh) oʻz qavmidan boʻlgan bir kishidan, u esa ulardan boshqa biridan rivoyat qilib aytadi: Men Rasululloh ﷺning bayrogʻini sariq rangda koʻrdim.Симок (раҳимаҳуллоҳ) ўз қавмидан бўлган бир кишидан, у эса улардан бошқа биридан ривоят қилиб айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг байроғини сариқ рангда кўрдим.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا ابْنُ جَابِرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْطَاةَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا الدَّرْدَاءِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ ابْغُونِي الضُّعَفَاءَ فَإِنَّمَا تُرْزَقُونَ وَتُنْصَرُونَ بِضُعَفَائِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَيْدُ بْنُ أَرْطَاةَ أَخُو عَدِيِّ بْنِ أَرْطَاةَ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu) aytadilarki, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Menga zaiflarni qidirib toping. Chunki sizlar faqat zaiflaringiz sababli rizqlanasiz va nusrat topasiz». Abu Dovud aytadi: Zayd ibn Artoʼa — Adiy ibn Artoʼaning akasidir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) айтадиларки, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Менга заифларни қидириб топинг. Чунки сизлар фақат заифларингиз сабабли ризқланасиз ва нусрат топасиз». Абу Довуд айтади: Зайд ибн Артўа — Адий ибн Артўанинг акасидир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ كَانَ شِعَارُ الْمُهَاجِرِينَ عَبْدُ اللَّهِ وَشِعَارُ الأَنْصَارِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu) aytadi: Muhojirlarning shiori (parol soʻzi) «Abdulloh», ansorlarning shiori esa «Abdurrahmon» edi.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу) айтади: Муҳожирларнинг шиори (парол сўзи) «Абдуллоҳ», ансорларнинг шиори эса «Абдурраҳмон» эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ أَبِي بَكْرٍ - رضى الله عنه - زَمَنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ شِعَارُنَا أَمِتْ أَمِتْ ‏.‏

Iyos ibn Salama (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilib aytadi: Biz Nabiy ﷺ zamonida Abu Bakr (roziyallohu anhu) bilan birga gʻazotga chiqdik. Shunda bizning shiorimiz «Amit, amit (oʻldir, oʻldir)» edi.Иёс ибн Салама (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилиб айтади: Биз Набий ﷺ замонида Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) билан бирга ғазотга чиқдик. Шунда бизнинг шиоримиз «Амит, амит (ўлдир, ўлдир)» эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي صُفْرَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَنْ، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنْ بُيِّتُّمْ فَلْيَكُنْ شِعَارُكُمْ حم لاَ يُنْصَرُونَ ‏"‏ ‏.‏

Muhallab ibn Abu Sufra (rahimahulloh) aytadi: Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitgan bir kishi menga xabar berdiki, u zot ﷺ: «Agar tunda (dushman) sizlarga hujum qilsa, shioringiz ‹Ho-Mim, ular nusrat topmaslar› boʻlsin», dedilar.Муҳаллаб ибн Абу Суфра (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитган бир киши менга хабар бердики, у зот ﷺ: «Агар тунда (душман) сизларга ҳужум қилса, шиорингиз ‹Ҳо-Мим, улар нусрат топмаслар› бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ، حَدَّثَنِي سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَافَرَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ وَالْخَلِيفَةُ فِي الأَهْلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَكَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَسُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الأَهْلِ وَالْمَالِ اللَّهُمَّ اطْوِ لَنَا الأَرْضَ وَهَوِّنْ عَلَيْنَا السَّفَرَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ safarga chiqsalar, shunday der edilar: «Allohim, safarda hamroh Sensan va ahli oyilada oʻrinbosar Sensan. Allohim, men safar mashaqqatidan, (safardan) qaytishdagi qaygʻudan, ahli oyila va molda yomon manzarani koʻrishdan Senga panoh tilayman. Allohim, biz uchun yerni yigʻishtirib qoʻy va safarni bizga osonlashtir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ сафарга чиқсалар, шундай дер эдилар: «Аллоҳим, сафарда ҳамроҳ Сенсан ва аҳли ойилада ўринбосар Сенсан. Аллоҳим, мен сафар машаққатидан, (сафардан) қайтишдаги қайғудан, аҳли ойила ва молда ёмон манзарани кўришдан Сенга паноҳ тилайман. Аллоҳим, биз учун ерни йиғиштириб қўй ва сафарни бизга осонлаштир».

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَلِيًّا الأَزْدِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ عَلَّمَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا اسْتَوَى عَلَى بَعِيرِهِ خَارِجًا إِلَى سَفَرٍ كَبَّرَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ‏{‏ سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ * وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ ‏}‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِي سَفَرِنَا هَذَا الْبِرَّ وَالتَّقْوَى وَمِنَ الْعَمَلِ مَا تَرْضَى اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا سَفَرَنَا هَذَا اللَّهُمَّ اطْوِ لَنَا الْبُعْدَ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ وَالْخَلِيفَةُ فِي الأَهْلِ وَالْمَالِ ‏"‏ ‏.‏ وَإِذَا رَجَعَ قَالَهُنَّ وَزَادَ فِيهِنَّ ‏"‏ آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَجُيُوشُهُ إِذَا عَلَوُا الثَّنَايَا كَبَّرُوا وَإِذَا هَبَطُوا سَبَّحُوا فَوُضِعَتِ الصَّلاَةُ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ safarga chiqar ekanlar tuyalariga muqim oʻtirib olganlarida uch marta takbir aytar, soʻng shunday der edilar: «{Bizga buni boʻysundirgan Zot pokdir, biz esa bunga qodir emas edik. Albatta, biz Robbimizga qaytuvchidirmiz} (Zuxruf 13-14). Allohim, men Sendan ushbu safarimizda yaxshilik va taqvoni hamda Sen rozi boʻladigan amalni soʻrayman. Allohim, ushbu safarimizni bizga osonlashtir. Allohim, biz uchun masofani yigʻishtir. Allohim, safarda hamroh Sensan va ahli oyila hamda molda oʻrinbosar Sensan». (Safardan) qaytganlarida ham shularni aytib, ularga yana shularni qoʻshar edilar: «Biz qaytuvchilar, tavba qiluvchilar, ibodat qiluvchilar, Robbimizga hamd aytuvchilarmiz». Nabiy ﷺ va u zotning qoʻshinlari dovonlarga chiqqanlarida takbir aytar, pastga tushganlarida tasbeh aytar edilar. Namoz ham shunga binoan tartibga solindi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ сафарга чиқар эканлар туяларига муқим ўтириб олганларида уч марта такбир айтар, сўнг шундай дер эдилар: «{Бизга буни бўйсундирган Зот покдир, биз эса бунга қодир эмас эдик. Албатта, биз Роббимизга қайтувчидирмиз} (Зухруф 13-14). Аллоҳим, мен Сендан ушбу сафаримизда яхшилик ва тақвони ҳамда Сен рози бўладиган амални сўрайман. Аллоҳим, ушбу сафаримизни бизга осонлаштир. Аллоҳим, биз учун масофани йиғиштир. Аллоҳим, сафарда ҳамроҳ Сенсан ва аҳли ойила ҳамда молда ўринбосар Сенсан». (Сафардан) қайтганларида ҳам шуларни айтиб, уларга яна шуларни қўшар эдилар: «Биз қайтувчилар, тавба қилувчилар, ибодат қилувчилар, Роббимизга ҳамд айтувчилармиз». Набий ﷺ ва у зотнинг қўшинлари довонларга чиққанларида такбир айтар, пастга тушганларида тасбеҳ айтар эдилар. Намоз ҳам шунга биноан тартибга солинди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ قَزَعَةَ، قَالَ قَالَ لِي ابْنُ عُمَرَ هَلُمَّ أُوَدِّعْكَ كَمَا وَدَّعَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْتَوْدِعُ اللَّهَ دِينَكَ وَأَمَانَتَكَ وَخَوَاتِيمَ عَمَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Qazaʼa (rahimahulloh) aytadi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo) menga: «Beri kel, men seni Rasululloh ﷺ meni qanday kuzatib qoʻygan boʻlsalar, shunday kuzatib qoʻyay: ‹Diningni, omonatingni va amalingning oxiratini Allohga topshiraman›», dedilar.Қазаъа (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) менга: «Бери кел, мен сени Расулуллоҳ ﷺ мени қандай кузатиб қўйган бўлсалар, шундай кузатиб қўяй: ‹Динингни, омонатингни ва амалингнинг охиратини Аллоҳга топшираман›», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ السَّيْلَحِينِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْخَطْمِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْخَطْمِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْتَوْدِعَ الْجَيْشَ قَالَ ‏"‏ أَسْتَوْدِعُ اللَّهَ دِينَكُمْ وَأَمَانَتَكُمْ وَخَوَاتِيمَ أَعْمَالِكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh al-Xatmiy (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ bir qoʻshinni (urushga) kuzatib qoʻymoqchi boʻlsalar, shunday der edilar: «Diningizni, omonatingizni va amallaringizning oxiratini Allohga topshiraman».Абдуллоҳ ал-Хатмий (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ бир қўшинни (урушга) кузатиб қўймоқчи бўлсалар, шундай дер эдилар: «Динингизни, омонатингизни ва амалларингизнинг охиратини Аллоҳга топшираман».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ شَهِدْتُ عَلِيًّا - رضى الله عنه - وَأُتِيَ بِدَابَّةٍ لِيَرْكَبَهَا فَلَمَّا وَضَعَ رِجْلَهُ فِي الرِّكَابِ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ فَلَمَّا اسْتَوَى عَلَى ظَهْرِهَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ ثُمَّ قَالَ ‏{‏ سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ * وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ ‏}‏ ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَكَ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَإِنَّهُ لاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ ‏.‏ ثُمَّ ضَحِكَ فَقِيلَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَىِّ شَىْءٍ ضَحِكْتَ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ كَمَا فَعَلْتُ ثُمَّ ضَحِكَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ أَىِّ شَىْءٍ ضَحِكْتَ قَالَ ‏"‏ إِنَّ رَبَّكَ يَعْجَبُ مِنْ عَبْدِهِ إِذَا قَالَ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي يَعْلَمُ أَنَّهُ لاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Robiʼa (rahimahulloh) aytadi: Men Ali (roziyallohu anhu)ning huzurida hozir edim. U kishiga minish uchun bir ulov keltirildi. U kishi oyoqlarini uzangiga qoʻyganlarida: «Bismillah», dedilar. Uning ustiga muqim oʻtirib olganlarida: «Alhamdulillah», dedilar. Soʻng: «{Bizga buni boʻysundirgan Zot pokdir, biz esa bunga qodir emas edik. Albatta, biz Robbimizga qaytuvchidirmiz} (Zuxruf 13-14)», dedilar. Soʻng uch marta: «Alhamdulillah», dedilar. Soʻng uch marta: «Allohu akbar», dedilar. Soʻng: «Sen poksan, men oʻzimga zulm qildim, bas, meni magʻfirat qil. Zero, gunohlarni Sendan boshqa hech kim magʻfirat qilmaydi», dedilar. Soʻngra kulib qoʻydilar. Shunda: «Ey moʻʼminlar amiri, nimadan kuldingiz?» deyildi. U kishi: «Men Nabiy ﷺni men qilgandek qilganlarini koʻrdim, soʻng u zot ﷺ kulib qoʻydilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, nimadan kuldingiz?› dedim. U zot ﷺ: ‹Albatta, Robbing bandasidan, qachonki u ‹Gunohlarimni magʻfirat qil› deganida, gunohlarni Mendan boshqa hech kim magʻfirat qilmasligini bilgani holida (shunday deganidan) ajablanadi›, dedilar», deb javob berdilar.Али ибн Робиъа (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Али (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида ҳозир эдим. У кишига миниш учун бир улов келтирилди. У киши оёқларини узангига қўйганларида: «Бисмиллаҳ», дедилар. Унинг устига муқим ўтириб олганларида: «Алҳамдулиллаҳ», дедилар. Сўнг: «{Бизга буни бўйсундирган Зот покдир, биз эса бунга қодир эмас эдик. Албатта, биз Роббимизга қайтувчидирмиз} (Зухруф 13-14)», дедилар. Сўнг уч марта: «Алҳамдулиллаҳ», дедилар. Сўнг уч марта: «Аллоҳу акбар», дедилар. Сўнг: «Сен поксан, мен ўзимга зулм қилдим, бас, мени мағфират қил. Зеро, гуноҳларни Сендан бошқа ҳеч ким мағфират қилмайди», дедилар. Сўнгра кулиб қўйдилар. Шунда: «Эй мўъминлар амири, нимадан кулдингиз?» дейилди. У киши: «Мен Набий ﷺни мен қилгандек қилганларини кўрдим, сўнг у зот ﷺ кулиб қўйдилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, нимадан кулдингиз?› дедим. У зот ﷺ: ‹Албатта, Роббинг бандасидан, қачонки у ‹Гуноҳларимни мағфират қил› деганида, гуноҳларни Мендан бошқа ҳеч ким мағфират қилмаслигини билгани ҳолида (шундай деганидан) ажабланади›, дедилар», деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ، حَدَّثَنِي شُرَيْحُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْوَلِيدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَافَرَ فَأَقْبَلَ اللَّيْلُ قَالَ ‏"‏ يَا أَرْضُ رَبِّي وَرَبُّكِ اللَّهُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّكِ وَشَرِّ مَا فِيكِ وَشَرِّ مَا خُلِقَ فِيكِ وَمِنْ شَرِّ مَا يَدِبُّ عَلَيْكِ وَأَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ أَسَدٍ وَأَسْوَدَ وَمِنَ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ وَمِنْ سَاكِنِ الْبَلَدِ وَمِنْ وَالِدٍ وَمَا وَلَدَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ safarga chiqsalar va tun yaqinlashganda: «Ey yer! Mening Robbim ham, sening Robbing ham Allohdir. Sening yomonligingdan, ichingdagi narsaning yomonligidan, ichingda yaratilgan narsaning yomonligidan va sening ustingda surgalanib yuradigan narsaning yomonligidan Allohdan panoh soʻrayman. Sherdan, qora ilondan, ilon va chayondan, shaharda yashovchidan (jindan) hamda otadan va u tugʻdirgan narsadan Allohdan panoh soʻrayman», deb aytar edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сафарга чиқсалар ва тун яқинлашганда: «Эй ер! Менинг Роббим ҳам, сенинг Роббинг ҳам Аллоҳдир. Сенинг ёмонлигингдан, ичингдаги нарсанинг ёмонлигидан, ичингда яратилган нарсанинг ёмонлигидан ва сенинг устингда сургаланиб юрадиган нарсанинг ёмонлигидан Аллоҳдан паноҳ сўрайман. Шердан, қора илондан, илон ва чаёндан, шаҳарда яшовчидан (жиндан) ҳамда отадан ва у туғдирган нарсадан Аллоҳдан паноҳ сўрайман», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُرْسِلُوا فَوَاشِيَكُمْ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ حَتَّى تَذْهَبَ فَحْمَةُ الْعِشَاءِ فَإِنَّ الشَّيَاطِينَ تَعِيثُ إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ حَتَّى تَذْهَبَ فَحْمَةُ الْعِشَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْفَوَاشِي مَا يَفْشُو مِنْ كُلِّ شَىْءٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Quyosh botganidan keyin xufton qorongʻisi tarqaguncha mollaringizni (yaylovga) qoʻyib yubormanglar. Chunki quyosh botganidan keyin xufton qorongʻisi tarqaguncha shaytonlar tarqab yuradilar», dedilar. Abu Dovud aytdi: «Favoshiy» — har bir narsadan tarqaladigan (mol-jonzot)dir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш ботганидан кейин хуфтон қоронғиси тарқагунча молларингизни (яйловга) қўйиб юборманглар. Чунки қуёш ботганидан кейин хуфтон қоронғиси тарқагунча шайтонлар тарқаб юрадилар», дедилар. Абу Довуд айтди: «Фавоший» — ҳар бир нарсадан тарқаладиган (мол-жонзот)дир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَلَّمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْرُجُ فِي سَفَرٍ إِلاَّ يَوْمَ الْخَمِيسِ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ payshanba kunidan boshqa kunda safarga juda kam chiqar edilar.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пайшанба кунидан бошқа кунда сафарга жуда кам чиқар эдилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ حَدِيدٍ، عَنْ صَخْرٍ الْغَامِدِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لأُمَّتِي فِي بُكُورِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةً أَوْ جَيْشًا بَعَثَهُمْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ ‏.‏ وَكَانَ صَخْرٌ رَجُلاً تَاجِرًا وَكَانَ يَبْعَثُ تِجَارَتَهُ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فَأَثْرَى وَكَثُرَ مَالُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ صَخْرُ بْنُ وَدَاعَةَ ‏.‏

Saxr al-Gʻomidiy (roziyallohu anhu)dan, Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilinadi: U zot: «Allohim, ummatimga ertalabki vaqtida baraka ber», dedilar. U zot biror sariyya (kichik qoʻshin) yoki katta qoʻshinni joʻnatganlarida, ularni kun boshida (ertalab) joʻnatar edilar. Saxr esa savdogar kishi boʻlib, savdo molini kun boshida joʻnatar edi, shu sababli boyib ketdi va mol-dunyosi koʻpaydi. Abu Dovud aytdi: U Saxr ibn Vadoʼadir.Сахр ал-Ғомидий (розияллоҳу анҳу)дан, Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинади: У зот: «Аллоҳим, умматимга эрталабки вақтида барака бер», дедилар. У зот бирор сарийя (кичик қўшин) ёки катта қўшинни жўнатганларида, уларни кун бошида (эрталаб) жўнатар эдилар. Сахр эса савдогар киши бўлиб, савдо молини кун бошида жўнатар эди, шу сабабли бойиб кетди ва мол-дунёси кўпайди. Абу Довуд айтди: У Сахр ибн Вадўадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الرَّاكِبُ شَيْطَانٌ وَالرَّاكِبَانِ شَيْطَانَانِ وَالثَّلاَثَةُ رَكْبٌ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir otliq — bir shayton, ikki otliq — ikki shayton, uchovi esa (haqiqiy) yoʻlovchilar guruhidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир отлиқ — бир шайтон, икки отлиқ — икки шайтон, учови эса (ҳақиқий) йўловчилар гуруҳидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرِ بْنِ بَرِّيٍّ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا خَرَجَ ثَلاَثَةٌ فِي سَفَرٍ فَلْيُؤَمِّرُوا أَحَدَهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch kishi safarga chiqsa, ulardan birini amir qilib tayinlasinlar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч киши сафарга чиқса, улардан бирини амир қилиб тайинласинлар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ ثَلاَثَةٌ فِي سَفَرٍ فَلْيُؤَمِّرُوا أَحَدَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ فَقُلْنَا لأَبِي سَلَمَةَ فَأَنْتَ أَمِيرُنَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch kishi safarda boʻlsa, ulardan birini amir qilib tayinlasinlar», dedilar. Nofiʼ aytadi: Shunda biz Abu Salamaga: «Sen bizning amirimizsan», dedik.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч киши сафарда бўлса, улардан бирини амир қилиб тайинласинлар», дедилар. Нофиъ айтади: Шунда биз Абу Саламага: «Сен бизнинг амиримизсан», дедик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُسَافَرَ بِالْقُرْآنِ إِلَى أَرْضِ الْعَدُوِّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ أُرَاهُ مَخَافَةَ أَنْ يَنَالَهُ الْعَدُوُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dushman yeriga Qurʼon bilan safar qilishni man etdilar. Molik aytdi: Mening fikrimcha, bu dushman uni qoʻlga kiritib olishidan qoʻrqilgani uchundir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ душман ерига Қуръон билан сафар қилишни ман этдилар. Молик айтди: Менинг фикримча, бу душман уни қўлга киритиб олишидан қўрқилгани учундир.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ أَبُو خَيْثَمَةَ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ الصَّحَابَةِ أَرْبَعَةٌ وَخَيْرُ السَّرَايَا أَرْبَعُمِائَةٍ وَخَيْرُ الْجُيُوشِ أَرْبَعَةُ آلاَفٍ وَلَنْ يُغْلَبَ اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا مِنْ قِلَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ مُرْسَلٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilinadi: U zot: «Eng yaxshi hamrohlik — toʻrt kishilik, eng yaxshi sariyya (kichik qoʻshin) — toʻrt yuz kishilik, eng yaxshi qoʻshin — toʻrt ming kishilikdir. Oʻn ikki ming kishi sonining kamligi sababli yengilmaydi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Sahihi shuki, bu hadis mursaldir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилинади: У зот: «Энг яхши ҳамроҳлик — тўрт кишилик, энг яхши сарийя (кичик қўшин) — тўрт юз кишилик, энг яхши қўшин — тўрт минг кишиликдир. Ўн икки минг киши сонининг камлиги сабабли енгилмайди», дедилар. Абу Довуд айтди: Саҳиҳи шуки, бу ҳадис мурсалдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ أَمِيرًا عَلَى سَرِيَّةٍ أَوْ جَيْشٍ أَوْصَاهُ بِتَقْوَى اللَّهِ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ وَبِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ خَيْرًا وَقَالَ ‏"‏ إِذَا لَقِيتَ عَدُوَّكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَادْعُهُمْ إِلَى إِحْدَى ثَلاَثِ خِصَالٍ أَوْ خِلاَلٍ فَأَيَّتُهَا أَجَابُوكَ إِلَيْهَا فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمُ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ فَإِنْ أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى التَّحَوُّلِ مِنْ دَارِهِمْ إِلَى دَارِ الْمُهَاجِرِينَ وَأَعْلِمْهُمْ أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا ذَلِكَ أَنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُهَاجِرِينَ وَأَنَّ عَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُهَاجِرِينَ فَإِنْ أَبَوْا وَاخْتَارُوا دَارَهُمْ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ كَأَعْرَابِ الْمُسْلِمِينَ يُجْرَى عَلَيْهِمْ حُكْمُ اللَّهِ الَّذِي يَجْرِي عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلاَ يَكُونُ لَهُمْ فِي الْفَىْءِ وَالْغَنِيمَةِ نَصِيبٌ إِلاَّ أَنْ يُجَاهِدُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنْ هُمْ أَبَوْا فَادْعُهُمْ إِلَى إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ فَإِنْ أَجَابُوا فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ فَإِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ تَعَالَى وَقَاتِلْهُمْ وَإِذَا حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ فَأَرَادُوكَ أَنْ تُنْزِلَهُمْ عَلَى حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلاَ تُنْزِلْهُمْ فَإِنَّكُمْ لاَ تَدْرُونَ مَا يَحْكُمُ اللَّهُ فِيهِمْ وَلَكِنْ أَنْزِلُوهُمْ عَلَى حُكْمِكُمْ ثُمَّ اقْضُوا فِيهِمْ بَعْدُ مَا شِئْتُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ عَلْقَمَةُ فَذَكَرْتُ هَذَا الْحَدِيثَ لِمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ فَقَالَ حَدَّثَنِي مُسْلِمٌ - قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ ابْنُ هَيْصَمٍ - عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ ‏.‏

Sulaymon ibn Burayda otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ biror sariyya yoki qoʻshinga amir tayinlaganlarida, unga oʻzining xususida Allohdan taqvo qilishni hamda u bilan birga boʻlgan musulmonlarga yaxshilik qilishni tayinlardilar va shunday derdilar: «Mushriklardan boʻlgan dushmaning bilan toʻqnashganingda, ularni uchta xislat (yoki uchta narsa)dan biriga daʼvat qil. Ular qaysi biriga rozi boʻlsalar, undan qabul qil va ularga (tegmasdan) qoʻl yigʻib tur. Ularni Islomga daʼvat qil; agar (chaqirigʻingga) javob bersalar, ulardan (buni) qabul qil va ularga tegmay tur. Soʻng ularni oʻz yurtlaridan Muhojirlar yurtiga koʻchib oʻtishga daʼvat qil va ularga aytginki, agar shunday qilsalar, ularga Muhojirlarga (beriladigan) narsa beriladi va ularga Muhojirlar zimmasidagi narsa (vazifa) yuklanadi. Agar ular bosh tortib, oʻz yurtlarini ixtiyor qilsalar, ularga aytginki, ular musulmonlarning aʼrobiylari (badaviy musulmonlari) kabi boʻladilar; ularga moʻminlarga joriy boʻladigan Allohning hukmi joriy boʻladi, ammo ular musulmonlar bilan birga jihod qilmaguncha fayʼ va gʻanimatda ularga hech qanday ulush boʻlmaydi. Agar ular (bunga ham) bosh tortsalar, ularni jizya berishga daʼvat qil; agar javob bersalar, ulardan qabul qil va ularga tegmay tur. Agar bosh tortsalar, Alloh taolodan yordam soʻra va ular bilan jang qil. Qachon biror qalʼa ahlini qamal qilsang-u, ular sendan oʻzlarini Alloh taolaning hukmiga koʻra (taslim qilib) tushirishingni istasalar, ularni Allohning hukmiga koʻra tushirma. Chunki sizlar Alloh ular haqida qanday hukm qilishini bilmaysizlar. Balki ularni oʻz hukmingizga koʻra tushiringlar, soʻng ular haqida xohlaganingizcha hukm chiqaringlar». Sufyon ibn Uyayna aytdi: Alqama aytdi: Men bu hadisni Muqotil ibn Hayyonga aytib berdim. Shunda u: Menga Muslim — Abu Dovud aytdi: u ibn Haysamdir — Nuʼmon ibn Muqarrindan, u Paygʻambar ﷺ dan Sulaymon ibn Burayda hadisi kabi hadis aytib berdi, dedi.Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ бирор сарийя ёки қўшинга амир тайинлаганларида, унга ўзининг хусусида Аллоҳдан тақво қилишни ҳамда у билан бирга бўлган мусулмонларга яхшилик қилишни тайинлардилар ва шундай дердилар: «Мушриклардан бўлган душманинг билан тўқнашганингда, уларни учта хислат (ёки учта нарса)дан бирига даъват қил. Улар қайси бирига рози бўлсалар, ундан қабул қил ва уларга (тегмасдан) қўл йиғиб тур. Уларни Исломга даъват қил; агар (чақириғингга) жавоб берсалар, улардан (буни) қабул қил ва уларга тегмай тур. Сўнг уларни ўз юртларидан Муҳожирлар юртига кўчиб ўтишга даъват қил ва уларга айтгинки, агар шундай қилсалар, уларга Муҳожирларга (бериладиган) нарса берилади ва уларга Муҳожирлар зиммасидаги нарса (вазифа) юкланади. Агар улар бош тортиб, ўз юртларини ихтиёр қилсалар, уларга айтгинки, улар мусулмонларнинг аъробийлари (бадавий мусулмонлари) каби бўладилар; уларга мўминларга жорий бўладиган Аллоҳнинг ҳукми жорий бўлади, аммо улар мусулмонлар билан бирга жиҳод қилмагунча файъ ва ғаниматда уларга ҳеч қандай улуш бўлмайди. Агар улар (бунга ҳам) бош тортсалар, уларни жизя беришга даъват қил; агар жавоб берсалар, улардан қабул қил ва уларга тегмай тур. Агар бош тортсалар, Аллоҳ таолодан ёрдам сўра ва улар билан жанг қил. Қачон бирор қалъа аҳлини қамал қилсанг-у, улар сендан ўзларини Аллоҳ таоланинг ҳукмига кўра (таслим қилиб) туширишингни истасалар, уларни Аллоҳнинг ҳукмига кўра туширма. Чунки сизлар Аллоҳ улар ҳақида қандай ҳукм қилишини билмайсизлар. Балки уларни ўз ҳукмингизга кўра туширинглар, сўнг улар ҳақида хоҳлаганингизча ҳукм чиқаринглар». Суфён ибн Уяйна айтди: Алқама айтди: Мен бу ҳадисни Муқотил ибн Ҳайёнга айтиб бердим. Шунда у: Менга Муслим — Абу Довуд айтди: у ибн Ҳайсамдир — Нуъмон ибн Муқарриндан, у Пайғамбар ﷺ дан Сулаймон ибн Бурайда ҳадиси каби ҳадис айтиб берди, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ الأَنْطَاكِيُّ، مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اغْزُوا بِاسْمِ اللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ اغْزُوا وَلاَ تَغْدِرُوا وَلاَ تَغُلُّوا وَلاَ تُمَثِّلُوا وَلاَ تَقْتُلُوا وَلِيدًا ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Burayda otasidan rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh nomi bilan va Alloh yoʻlida gʻazot qilinglar, Allohga kufr keltirgan kishi bilan jang qilinglar. Gʻazot qilinglar, lekin xiyonat qilmanglar, gʻanimatdan oʻgʻirlamanglar, (oʻlikni) badbasharalamanglar (aʼzolarini kesib bichmanglar) va bolani oʻldirmanglar», dedilar.Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ номи билан ва Аллоҳ йўлида ғазот қилинглар, Аллоҳга куфр келтирган киши билан жанг қилинглар. Ғазот қилинглар, лекин хиёнат қилманглар, ғаниматдан ўғирламанглар, (ўликни) бадбашараламанглар (аъзоларини кесиб бичманглар) ва болани ўлдирманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ حَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ الْفِرْزِ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا بِاسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ وَلاَ تَقْتُلُوا شَيْخًا فَانِيًا وَلاَ طِفْلاً وَلاَ صَغِيرًا وَلاَ امْرَأَةً وَلاَ تَغُلُّوا وَضُمُّوا غَنَائِمَكُمْ وَأَصْلِحُوا وَأَحْسِنُوا ‏{‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Alloh nomi bilan, Allohga tavakkal qilib va Allohning Rasuli millati (dini) uzra (jangga) yuringlar. Keksayib qolgan qarini, goʻdakni, kichik bolani va ayolni oʻldirmanglar; gʻanimatdan oʻgʻirlamanglar, balki oʻljalaringizni (bir joyga) yigʻinglar, (ishlaringizni) isloh qilinglar va yaxshilik qilinglar. {Albatta, Alloh yaxshilik qiluvchilarni sevadi} (Baqara 195)», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ номи билан, Аллоҳга таваккал қилиб ва Аллоҳнинг Расули миллати (дини) узра (жангга) юринглар. Кексайиб қолган қарини, гўдакни, кичик болани ва аёлни ўлдирманглар; ғаниматдан ўғирламанглар, балки ўлжаларингизни (бир жойга) йиғинглар, (ишларингизни) ислоҳ қилинглар ва яхшилик қилинглар. {Албатта, Аллоҳ яхшилик қилувчиларни севади} (Бақара 195)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَرَّقَ نَخْلَ بَنِي النَّضِيرِ وَقَطَعَ وَهِيَ الْبُوَيْرَةُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا ‏}‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Banu Nazir xurmozorini — u Buvayra (deb atalar) edi — yoqdilar va kesdilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Xurmo daraxtlaridan har qaysisini kessangiz yoki uni (tik) qoldirsangiz} (Hashr 5) (oyatini) nozil qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Бану Назир хурмозорини — у Бувайра (деб аталар) эди — ёқдилар ва кесдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Хурмо дарахтларидан ҳар қайсисини кессангиз ёки уни (тик) қолдирсангиз} (Ҳашр 5) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي الأَخْضَرِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ فَحَدَّثَنِي أُسَامَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَهِدَ إِلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ أَغِرْ عَلَى أُبْنَى صَبَاحًا وَحَرِّقْ ‏"‏ ‏.‏

Usoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ unga (ish) topshirib: «Ubnoga ertalab hujum qil va (u yerni) yoqib yubor», dedilar.Усома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ унга (иш) топшириб: «Убнога эрталаб ҳужум қил ва (у ерни) ёқиб юбор», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الْغَزِّيُّ، سَمِعْتُ أَبَا مُسْهِرٍ، قِيلَ لَهُ أُبْنَى ‏.‏ قَالَ نَحْنُ أَعْلَمُ هِيَ يُبْنَى فِلَسْطِينَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr al-Gʻazziy aytadi: Men Abu Mushir (rahimahulloh)dan eshitdim — unga «Ubno» (degan joy) haqida soʻralganda, u: «Biz uni yaxshiroq bilamiz. U Falastindagi Yubnodir», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ал-Ғаззий айтади: Мен Абу Мушир (раҳимаҳуллоҳ)дан эшитдим — унга «Убно» (деган жой) ҳақида сўралганда, у: «Биз уни яхшироқ биламиз. У Фаластиндаги Юбнодир», деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُغِيرَةِ - عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ بَعَثَ - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - بُسْبَسَةَ عَيْنًا يَنْظُرُ مَا صَنَعَتْ عِيرُ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Busaysani Abu Sufyonning karvoni nima qilayotganini kuzatish uchun aygʻoqchi (josus) qilib yubordilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Бусайсани Абу Суфённинг карвони нима қилаётганини кузатиш учун айғоқчи (жосус) қилиб юбордилар.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ الرَّقَّامُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ عَلَى مَاشِيَةٍ فَإِنْ كَانَ فِيهَا صَاحِبُهَا فَلْيَسْتَأْذِنْهُ فَإِنْ أَذِنَ لَهُ فَلْيَحْلِبْ وَلْيَشْرَبْ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا فَلْيُصَوِّتْ ثَلاَثًا فَإِنْ أَجَابَهُ فَلْيَسْتَأْذِنْهُ وَإِلاَّ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَلاَ يَحْمِلْ ‏"‏ ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ shunday dedilar: «Biringiz (yoʻlda) chorva mollari oldiga kelsa, agar ularning egasi shu yerda boʻlsa, undan ruxsat soʻrasin. Agar u ruxsat bersa, (hayvonni) sogʻib ichsin. Agar egasi shu yerda boʻlmasa, uch marta ovoz bersin. Agar u javob bersa, undan ruxsat soʻrasin; aks holda (hayvonni) sogʻib ichsin, lekin (oʻzi bilan) olib ketmasin».Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз (йўлда) чорва моллари олдига келса, агар уларнинг эгаси шу ерда бўлса, ундан рухсат сўрасин. Агар у рухсат берса, (ҳайвонни) соғиб ичсин. Агар эгаси шу ерда бўлмаса, уч марта овоз берсин. Агар у жавоб берса, ундан рухсат сўрасин; акс ҳолда (ҳайвонни) соғиб ичсин, лекин (ўзи билан) олиб кетмасин».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ شُرَحْبِيلَ، قَالَ أَصَابَتْنِي سَنَةٌ فَدَخَلْتُ حَائِطًا مِنْ حِيطَانِ الْمَدِينَةِ فَفَرَكْتُ سُنْبُلاً فَأَكَلْتُ وَحَمَلْتُ فِي ثَوْبِي فَجَاءَ صَاحِبُهُ فَضَرَبَنِي وَأَخَذَ ثَوْبِي فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ ‏"‏ مَا عَلَّمْتَ إِذْ كَانَ جَاهِلاً وَلاَ أَطْعَمْتَ إِذْ كَانَ جَائِعًا ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ سَاغِبًا ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَهُ فَرَدَّ عَلَىَّ ثَوْبِي وَأَعْطَانِي وَسْقًا أَوْ نِصْفَ وَسْقٍ مِنْ طَعَامٍ ‏.‏

Abbod ibn Shurahbil (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Meni qahatchilik (ochlik) tutdi. Shunda men Madina bogʻlaridan biriga kirib, bir boshoqni ovuchlab ezdim-da, (donini) yedim va toʻnimga (etagimga) ham soldim. Shu payt bogʻning egasi kelib, meni urdi va toʻnimni tortib oldi. Men Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim. U zot unga: «Bilmaganida unga oʻrgatmabsan, och boʻlganida unga ovqat ham bermabsan», dedilar. Yoki «och» (degan boshqa soʻzni) aytdilar. Soʻng unga buyurdilar, u toʻnimni menga qaytarib berdi va menga bir vasq yoki yarim vasq taom berdi.Аббод ибн Шураҳбил (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мени қаҳатчилик (очлик) тутди. Шунда мен Мадина боғларидан бирига кириб, бир бошоқни овучлаб эздим-да, (донини) едим ва тўнимга (этагимга) ҳам солдим. Шу пайт боғнинг эгаси келиб, мени урди ва тўнимни тортиб олди. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим. У зот унга: «Билмаганида унга ўргатмабсан, оч бўлганида унга овқат ҳам бермабсан», дедилар. Ёки «оч» (деган бошқа сўзни) айтдилар. Сўнг унга буюрдилар, у тўнимни менга қайтариб берди ва менга бир васқ ёки ярим васқ таом берди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبَّادَ بْنَ شُرَحْبِيلَ، - رَجُلاً مِنَّا مِنْ بَنِي غُبَرَ - بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor menga Muhammad ibn Jaʼfar orqali, u Shuʼbadan, u Abu Bishrdan rivoyat qildi. Abu Bishr aytadi: Men Abbod ibn Shurahbil (roziyallohu anhu)dan eshitdim — u bizdan, Banu Gʻubar (qabilasi)dan boʻlgan kishi edi — (yuqoridagi hadisning) oʻsha maʼnosini (rivoyat qildi).Муҳаммад ибн Башшор менга Муҳаммад ибн Жаъфар орқали, у Шуъбадан, у Абу Бишрдан ривоят қилди. Абу Бишр айтади: Мен Аббод ибн Шураҳбил (розияллоҳу анҳу)дан эшитдим — у биздан, Бану Ғубар (қабиласи)дан бўлган киши эди — (юқоридаги ҳадиснинг) ўша маъносини (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، وَأَبُو بَكْرٍ ابْنَا أَبِي شَيْبَةَ - وَهَذَا لَفْظُ أَبِي بَكْرٍ - عَنْ مُعْتَمِرِ بْنِ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي حَكَمٍ الْغِفَارِيَّ، يَقُولُ حَدَّثَتْنِي جَدَّتِي، عَنْ عَمِّ أَبِي رَافِعِ بْنِ عَمْرٍو الْغِفَارِيِّ، قَالَ كُنْتُ غُلاَمًا أَرْمِي نَخْلَ الأَنْصَارِ فَأُتِيَ بِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا غُلاَمُ لِمَ تَرْمِي النَّخْلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ آكُلُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَرْمِ النَّخْلَ وَكُلْ مِمَّا يَسْقُطُ فِي أَسْفَلِهَا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَشْبِعْ بَطْنَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Rofiʼ ibn Amr al-Gʻiforiyning amakisi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bola edim. Ansorlarning xurmo daraxtlariga tosh otardim. Shunda meni Nabiy ﷺ huzurlariga olib kelishdi. U zot: «Ey bola, nega xurmo daraxtlariga tosh otasan?» dedilar. Men: «Yeyish uchun», dedim. U zot: «Xurmo daraxtlariga tosh otma, balki uning tagiga tushganidan ye», dedilar. Soʻng boshimni siladilar va: «Allohim, uning qornini toʻydirgin», dedilar.Абу Рофиъ ибн Амр ал-Ғифорийнинг амакиси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бола эдим. Ансорларнинг хурмо дарахтларига тош отардим. Шунда мени Набий ﷺ ҳузурларига олиб келишди. У зот: «Эй бола, нега хурмо дарахтларига тош отасан?» дедилар. Мен: «Ейиш учун», дедим. У зот: «Хурмо дарахтларига тош отма, балки унинг тагига тушганидан е», дедилар. Сўнг бошимни силадилар ва: «Аллоҳим, унинг қорнини тўйдиргин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحْلُبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ أَحَدٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تُؤْتَى مَشْرَبَتُهُ فَتُكْسَرَ خِزَانَتُهُ فَيُنْتَثَلَ طَعَامُهُ فَإِنَّمَا تَخْزُنُ لَهُمْ ضُرُوعُ مَوَاشِيهِمْ أَطْعِمَتَهُمْ فَلاَ يَحْلُبَنَّ أَحَدٌ مَاشِيَةَ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Hech kim birovning chorva molini uning ruxsatisiz sogʻmasin. Biringiz omborxonasiga kelib, uning sandigʻi sindirilib, taomi toʻkib tashlanishini yoqtiradimi? Albatta, ularning chorva mollarining yelinlari ularning taomini saqlaydi. Bas, hech kim birovning chorva molini, uning ruxsatisiz, sogʻmasin».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ҳеч ким бировнинг чорва молини унинг рухсатисиз соғмасин. Бирингиз омборхонасига келиб, унинг сандиғи синдирилиб, таоми тўкиб ташланишини ёқтирадими? Албатта, уларнинг чорва молларининг елинлари уларнинг таомини сақлайди. Бас, ҳеч ким бировнинг чорва молини, унинг рухсатисиз, соғмасин».

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ ‏}‏ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ أَخْبَرَنِيهِ يَعْلَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Zuhayr ibn Harb bizga Hajjoj orqali rivoyat qildi. U aytdi: Ibn Jurayj dedi: {Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qilinglar, Paygʻambarga va oʻzlaringizdan boʻlgan ish boshliqlarga ham itoat qilinglar} (Niso 59) (degan oyat) Abdulloh ibn Qays ibn Adiy haqida (nozil boʻlgan). Uni Nabiy ﷺ bir sariyya (qoʻshin boʻlagi) bilan yuborgan edilar. Buni menga Yaʼlo Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilib) xabar berdi.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга Ҳажжож орқали ривоят қилди. У айтди: Ибн Журайж деди: {Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ва ўзларингиздан бўлган иш бошлиқларга ҳам итоат қилинглар} (Нисо 59) (деган оят) Абдуллоҳ ибн Қайс ибн Адий ҳақида (нозил бўлган). Уни Набий ﷺ бир сарийя (қўшин бўлаги) билан юборган эдилар. Буни менга Яъло Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилиб) хабар берди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، - رضى الله عنه - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ جَيْشًا وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ رَجُلاً وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْمَعُوا لَهُ وَيُطِيعُوا فَأَجَّجَ نَارًا وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَقْتَحِمُوا فِيهَا فَأَبَى قَوْمٌ أَنْ يَدْخُلُوهَا وَقَالُوا إِنَّمَا فَرَرْنَا مِنَ النَّارِ وَأَرَادَ قَوْمٌ أَنْ يَدْخُلُوهَا فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَوْ دَخَلُوهَا - أَوْ دَخَلُوا فِيهَا - لَمْ يَزَالُوا فِيهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ لاَ طَاعَةَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir qoʻshin yubordilar va ularga bir kishini amir (boshliq) qilib tayinladilar hamda ularni unga quloq solib, itoat qilishga buyurdilar. Soʻng u (amir) olov yoqdi va ularni unga sakrab kirishga buyurdi. Bir guruh odam unga kirishdan bosh tortib: «Biz olovdan qochib (musulmon boʻlgan) edik», deyishdi; yana bir guruh esa unga kirmoqchi boʻldi. Bu (xabar) Nabiy ﷺga yetganda, u zot: «Agar ular unga kirganlarida, undan abadiy chiqolmas edilar», dedilar. Yana: «Allohga maʼsiyat (gunoh) qilishda itoat yoʻqdir. Itoat faqat yaxshilikdadir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир қўшин юбордилар ва уларга бир кишини амир (бошлиқ) қилиб тайинладилар ҳамда уларни унга қулоқ солиб, итоат қилишга буюрдилар. Сўнг у (амир) олов ёқди ва уларни унга сакраб киришга буюрди. Бир гуруҳ одам унга киришдан бош тортиб: «Биз оловдан қочиб (мусулмон бўлган) эдик», дейишди; яна бир гуруҳ эса унга кирмоқчи бўлди. Бу (хабар) Набий ﷺга етганда, у зот: «Агар улар унга кирганларида, ундан абадий чиқолмас эдилар», дедилар. Яна: «Аллоҳга маъсият (гуноҳ) қилишда итоат йўқдир. Итоат фақат яхшиликдадир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ فَإِذَا أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلاَ سَمْعَ وَلاَ طَاعَةَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot shunday dedilar: «(Amirga) quloq solish va itoat qilish musulmon kishining zimmasida, u yoqtirgan va yoqtirmagan narsada (ham vojibdir), modomiki u maʼsiyat (gunoh)ga buyurilmagan boʻlsa. Agar maʼsiyatga buyurilsa, u holda na quloq solish va na itoat (vojib) boʻladi».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот шундай дедилар: «(Амирга) қулоқ солиш ва итоат қилиш мусулмон кишининг зиммасида, у ёқтирган ва ёқтирмаган нарсада (ҳам вожибдир), модомики у маъсият (гуноҳ)га буюрилмаган бўлса. Агар маъсиятга буюрилса, у ҳолда на қулоқ солиш ва на итоат (вожиб) бўлади».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ هِلاَلٍ، عَنْ بِشْرِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ مَالِكٍ، مِنْ رَهْطِهِ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً فَسَلَحْتُ رَجُلاً مِنْهُمْ سَيْفًا فَلَمَّا رَجَعَ قَالَ لَوْ رَأَيْتَ مَا لاَمَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَعَجَزْتُمْ إِذْ بَعَثْتُ رَجُلاً مِنْكُمْ فَلَمْ يَمْضِ لأَمْرِي أَنْ تَجْعَلُوا مَكَانَهُ مَنْ يَمْضِي لأَمْرِي ‏"‏ ‏.‏

Oʻz qavmidan boʻlgan Uqba ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir sariyya (qoʻshin boʻlagi) yubordilar. Men ulardan bir kishini qilich bilan qurollantirdim. U (jang)dan qaytib kelganida: «Koshki, Rasululloh ﷺ bizni qanday koyiganlarini koʻrsang edi», dedi. U zot: «Men sizlardan bir kishini yuborganimda, u mening amrimni bajarmasa, uning oʻrniga amrimni bajaradigan kishini qoʻyishga ojizmidingiz?» degan ekanlar.Ўз қавмидан бўлган Уқба ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир сарийя (қўшин бўлаги) юбордилар. Мен улардан бир кишини қилич билан қуроллантирдим. У (жанг)дан қайтиб келганида: «Кошки, Расулуллоҳ ﷺ бизни қандай койиганларини кўрсанг эди», деди. У зот: «Мен сизлардан бир кишини юборганимда, у менинг амримни бажармаса, унинг ўрнига амримни бажарадиган кишини қўйишга ожизмидингиз?» деган эканлар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ الْحِمْصِيُّ، وَيَزِيدُ بْنُ قُبَيْسٍ، - مِنْ أَهْلِ جَبَلَةَ سَاحِلِ حِمْصٍ وَهَذَا لَفْظُ يَزِيدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَلاَءِ أَنَّهُ سَمِعَ مُسْلِمَ بْنَ مِشْكَمٍ أَبَا عُبَيْدِ اللَّهِ يَقُولُ حَدَّثَنَا أَبُو ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيُّ قَالَ كَانَ النَّاسُ إِذَا نَزَلُوا مَنْزِلاً - قَالَ عَمْرٌو كَانَ النَّاسُ إِذَا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْزِلاً - تَفَرَّقُوا فِي الشِّعَابِ وَالأَوْدِيَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ تَفَرُّقَكُمْ فِي هَذِهِ الشِّعَابِ وَالأَوْدِيَةِ إِنَّمَا ذَلِكُمْ مِنَ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَنْزِلْ بَعْدَ ذَلِكَ مَنْزِلاً إِلاَّ انْضَمَّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ حَتَّى يُقَالُ لَوْ بُسِطَ عَلَيْهِمْ ثَوْبٌ لَعَمَّهُمْ ‏.‏

Abu Saʼlaba al-Xushaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Odamlar bir manzilga tushganlarida — Amr (roviy): «Odamlar Rasululloh ﷺ bir manzilga tushganlarida», dedi — togʻ darasi va vodiylarga tarqalib ketar edilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sizlarning bu darai-vodiylarga tarqalib ketishingiz, albatta, shaytondandir», dedilar. Shundan keyin ular qaysi bir manzilga tushsalar, bir-birlariga shunday zich joylashar edilarki, hatto: «Agar ularning ustiga bir mato yoyilsa, hammasini qoplab oladi», deyilar edi.Абу Саълаба ал-Хушаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Одамлар бир манзилга тушганларида — Амр (ровий): «Одамлар Расулуллоҳ ﷺ бир манзилга тушганларида», деди — тоғ дараси ва водийларга тарқалиб кетар эдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларнинг бу дараи-водийларга тарқалиб кетишингиз, албатта, шайтондандир», дедилар. Шундан кейин улар қайси бир манзилга тушсалар, бир-бирларига шундай зич жойлашар эдиларки, ҳатто: «Агар уларнинг устига бир мато ёйилса, ҳаммасини қоплаб олади», дейилар эди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَسِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْخَثْعَمِيِّ، عَنْ فَرْوَةَ بْنِ مُجَاهِدٍ اللَّخْمِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ غَزَوْتُ مَعَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ كَذَا وَكَذَا فَضَيَّقَ النَّاسُ الْمَنَازِلَ وَقَطَعُوا الطَّرِيقَ فَبَعَثَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُنَادِيًا يُنَادِي فِي النَّاسِ أَنَّ مَنْ ضَيَّقَ مَنْزِلاً أَوْ قَطَعَ طَرِيقًا فَلاَ جِهَادَ لَهُ ‏.‏

Muʼoz ibn Anas al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Nabiysi ﷺ bilan birga falon-falon gʻazotda jang qildim. Shunda odamlar manzillarni toraytirib (siqib) yuborishdi va yoʻlni toʻsib qoʻyishdi. Bas, Allohning Nabiysi ﷺ bir jarchini yuborib, odamlar orasida: «Kim manzilni toraytirsa yoki yoʻlni toʻssa, uning jihodi (ajri) yoʻqdir», deb eʼlon qildirdilar.Муъоз ибн Анас ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Набийси ﷺ билан бирга фалон-фалон ғазотда жанг қилдим. Шунда одамлар манзилларни торайтириб (сиқиб) юборишди ва йўлни тўсиб қўйишди. Бас, Аллоҳнинг Набийси ﷺ бир жарчини юбориб, одамлар орасида: «Ким манзилни торайтирса ёки йўлни тўсса, унинг жиҳоди (ажри) йўқдир», деб эълон қилдирдилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ أَسِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَرْوَةَ بْنِ مُجَاهِدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ غَزَوْنَا مَعَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Amr ibn Usmon bizga Baqiyya orqali, u Avzoʻiydan, u Asiyd ibn Abdurrahmondan, u Farva ibn Mujohiddan, u Sahl ibn Muʼoz (rahimahulloh)dan, u otasidan rivoyat qildi. (Otasi) aytdi: «Biz Allohning Nabiysi ﷺ bilan birga gʻazotga chiqdik» — (yuqoridagi hadisning) oʻsha maʼnosida (rivoyat qildi).Амр ибн Усмон бизга Бақийя орқали, у Авзўийдан, у Асийд ибн Абдурраҳмондан, у Фарва ибн Мужоҳиддан, у Саҳл ибн Муъоз (раҳимаҳуллоҳ)дан, у отасидан ривоят қилди. (Отаси) айтди: «Биз Аллоҳнинг Набийси ﷺ билан бирга ғазотга чиқдик» — (юқоридаги ҳадиснинг) ўша маъносида (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، مَحْبُوبُ بْنُ مُوسَى أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ - يَعْنِي ابْنَ مَعْمَرٍ وَكَانَ كَاتِبًا لَهُ - قَالَ كَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى حِينَ خَرَجَ إِلَى الْحَرُورِيَّةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَيَّامِهِ الَّتِي لَقِيَ فِيهَا الْعَدُوَّ قَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ لاَ تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ تَعَالَى الْعَافِيَةَ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا وَاعْلَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلاَلِ السُّيُوفِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ مُنْزِلَ الْكِتَابِ وَمُجْرِيَ السَّحَابِ وَهَازِمَ الأَحْزَابِ اهْزِمْهُمْ وَانْصُرْنَا عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dushman bilan toʻqnashgan kunlaridan birida shunday dedilar: «Ey odamlar! Dushman bilan uchrashishni tilamanglar va Allohdan ofiyat (salomatlik)ni soʻranglar. Agar ular bilan uchrashib qolsangiz, sabr qilinglar va biling, jannat qilichlar soyasi ostidadir». Soʻng dedilar: «Allohim, ey Kitobni nozil qilguvchi, ey bulutlarni yurguvchi, ey ahzob (qoʻshilgan lashkarlar)ni magʻlub qilguvchi! Ularni magʻlub qil va bizni ularga gʻolib qil».Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ душман билан тўқнашган кунларидан бирида шундай дедилар: «Эй одамлар! Душман билан учрашишни тиламанглар ва Аллоҳдан офият (саломатлик)ни сўранглар. Агар улар билан учрашиб қолсангиз, сабр қилинглар ва билинг, жаннат қиличлар сояси остидадир». Сўнг дедилар: «Аллоҳим, эй Китобни нозил қилгувчи, эй булутларни юргувчи, эй аҳзоб (қўшилган лашкарлар)ни мағлуб қилгувчи! Уларни мағлуб қил ва бизни уларга ғолиб қил».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا غَزَا قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْتَ عَضُدِي وَنَصِيرِي بِكَ أَحُولُ وَبِكَ أَصُولُ وَبِكَ أُقَاتِلُ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ gʻazotga chiqqanlarida shunday der edilar: «Allohim, Sen mening madadkorim va yordamchimsan. Sen bilan harakat qilaman, Sen bilan hujum qilaman va Sen bilan jang qilaman».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ғазотга чиққанларида шундай дер эдилар: «Аллоҳим, Сен менинг мададкорим ва ёрдамчимсан. Сен билан ҳаракат қиламан, Сен билан ҳужум қиламан ва Сен билан жанг қиламан».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، قَالَ كَتَبْتُ إِلَى نَافِعٍ أَسْأَلُهُ عَنْ دُعَاءِ الْمُشْرِكِينَ، عِنْدَ الْقِتَالِ فَكَتَبَ إِلَىَّ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ وَقَدْ أَغَارَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى بَنِي الْمُصْطَلِقِ وَهُمْ غَارُّونَ وَأَنْعَامُهُمْ تُسْقَى عَلَى الْمَاءِ فَقَتَلَ مُقَاتِلَتَهُمْ وَسَبَى سَبْيَهُمْ وَأَصَابَ يَوْمَئِذٍ جُوَيْرِيَةَ بِنْتَ الْحَارِثِ حَدَّثَنِي بِذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ وَكَانَ فِي ذَلِكَ الْجَيْشِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا حَدِيثٌ نَبِيلٌ رَوَاهُ ابْنُ عَوْنٍ عَنْ نَافِعٍ وَلَمْ يُشْرِكْهُ فِيهِ أَحَدٌ ‏.‏

Ibn Avn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Nofeʼga jang paytida mushriklarni (Islomga) chaqirish haqida soʻrab xat yozdim. U menga shunday deb yozdi: Bu Islomning dastlabki davrida boʻlgan edi. Allohning Nabiysi ﷺ Banu Mustaliqqa, ular gʻofil holatda turib, chorvalari suvga sugʻorilayotgan paytda hujum qildilar. Bas, ularning jangchilarini oʻldirdilar va (xotin-bolalarini) asir oldilar. Oʻsha kuni Juvayriya binti Horisni ham asir oldilar. Buni menga Abdulloh aytib berdi, u oʻsha qoʻshinda boʻlgan edi. Abu Dovud aytdi: Bu zoʻr (nodir) hadisdir, uni Ibn Avn Nofeʼdan rivoyat qilgan va unda hech kim unga sherik boʻlmagan.Ибн Авн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Нофеъга жанг пайтида мушрикларни (Исломга) чақириш ҳақида сўраб хат ёздим. У менга шундай деб ёзди: Бу Исломнинг дастлабки даврида бўлган эди. Аллоҳнинг Набийси ﷺ Бану Мусталиққа, улар ғофил ҳолатда туриб, чорвалари сувга суғорилаётган пайтда ҳужум қилдилар. Бас, уларнинг жангчиларини ўлдирдилар ва (хотин-болаларини) асир олдилар. Ўша куни Жувайрия бинти Ҳорисни ҳам асир олдилар. Буни менга Абдуллоҳ айтиб берди, у ўша қўшинда бўлган эди. Абу Довуд айтди: Бу зўр (нодир) ҳадисдир, уни Ибн Авн Нофеъдан ривоят қилган ва унда ҳеч ким унга шерик бўлмаган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُغِيرُ عِنْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ وَكَانَ يَتَسَمَّعُ فَإِذَا سَمِعَ أَذَانًا أَمْسَكَ وَإِلاَّ أَغَارَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ subh namozi paytida hujum qilar edilar va (azonga) quloq solar edilar. Agar azon eshitsalar, (hujumdan) qoʻl tortardilar, aks holda hujum qilardilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ субҳ намози пайтида ҳужум қилар эдилар ва (азонга) қулоқ солар эдилар. Агар азон эшитсалар, (ҳужумдан) қўл тортардилар, акс ҳолда ҳужум қилардилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ مُسَاحِقٍ، عَنِ ابْنِ عِصَامٍ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمْ مَسْجِدًا أَوْ سَمِعْتُمْ مُؤَذِّنًا فَلاَ تَقْتُلُوا أَحَدًا ‏"‏ ‏.‏

Isom al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni bir sariyya (kichik qoʻshin)da joʻnatib, shunday dedilar: «Agar masjidni koʻrsangiz yoki muazzin(ning azonin)i eshitsangiz, hech kimni oʻldirmanglar».Исом ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни бир сарийя (кичик қўшин)да жўнатиб, шундай дедилар: «Агар масжидни кўрсангиз ёки муаззин(нинг азонин)и эшитсангиз, ҳеч кимни ўлдирманглар».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Urush — hiyladir».Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Уруш — ҳийладир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ ثَوْرٍ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَرَادَ غَزْوَةً وَرَّى غَيْرَهَا وَكَانَ يَقُولُ ‏"‏ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَجِئْ بِهِ إِلاَّ مَعْمَرٌ يُرِيدُ قَوْلَهُ ‏"‏ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ ‏"‏ ‏.‏ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِنَّمَا يُرْوَى مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ جَابِرٍ وَمِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ biron gʻazotni qilmoqchi boʻlsalar, boshqasini koʻrsatib (yashirib qoʻyar) edilar va shunday der edilar: «Urush — hiyladir». Abu Dovud aytdi: Buni faqat Maʼmar keltirgan, u uning «Urush — hiyladir» degan soʻzini shu isnod bilan (keltirishni) nazarda tutadi. Bu (soʻz) faqat Amr ibn Dinorning Jobirdan qilgan hadisi orqali va Maʼmarning Hammom ibn Munabbihdan, u Abu Hurayradan qilgan hadisi orqali rivoyat qilinadi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бирон ғазотни қилмоқчи бўлсалар, бошқасини кўрсатиб (яшириб қўяр) эдилар ва шундай дер эдилар: «Уруш — ҳийладир». Абу Довуд айтди: Буни фақат Маъмар келтирган, у унинг «Уруш — ҳийладир» деган сўзини шу иснод билан (келтиришни) назарда тутади. Бу (сўз) фақат Амр ибн Динорнинг Жобирдан қилган ҳадиси орқали ва Маъмарнинг Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайрадан қилган ҳадиси орқали ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، وَأَبُو عَامِرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِيَاسُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَمَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَيْنَا أَبَا بَكْرٍ - رضى الله عنه - فَغَزَوْنَا نَاسًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَبَيَّتْنَاهُمْ نَقْتُلُهُمْ وَكَانَ شِعَارُنَا تِلْكَ اللَّيْلَةَ أَمِتْ أَمِتْ ‏.‏ قَالَ سَلَمَةُ فَقَتَلْتُ بِيَدِي تِلْكَ اللَّيْلَةَ سَبْعَةَ أَهْلِ أَبْيَاتٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ‏.‏

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ustimizdan Abu Bakr (roziyallohu anhu)ni amir qilib qoʻydilar. Bas, biz mushriklardan baʼzi odamlarga qarshi gʻazot qildik va ularni tunda bosib, oʻldirdik. Oʻsha kechadagi parolimiz ‹Amit, amit (oʻldir, oʻldir)› edi. Salama dedi: Oʻsha kecha men oʻz qoʻlim bilan mushriklardan yetti xonadon ahlini oʻldirdim.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ устимиздан Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)ни амир қилиб қўйдилар. Бас, биз мушриклардан баъзи одамларга қарши ғазот қилдик ва уларни тунда босиб, ўлдирдик. Ўша кечадаги паролимиз ‹Амит, амит (ўлдир, ўлдир)› эди. Салама деди: Ўша кеча мен ўз қўлим билан мушриклардан етти хонадон аҳлини ўлдирдим.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ شَوْكَرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُمْ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَخَلَّفُ فِي الْمَسِيرِ فَيُزْجِي الضَّعِيفَ وَيُرْدِفُ وَيَدْعُو لَهُمْ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yurish paytida (qoʻshinning) orqasida qolib, kuchsizlarni haydab borardilar, (orqada qolganni ortlariga) mindirib olardilar va ular uchun duo qilardilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ юриш пайтида (қўшиннинг) орқасида қолиб, кучсизларни ҳайдаб борардилар, (орқада қолганни ортларига) миндириб олардилар ва улар учун дуо қилардилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا مَنَعُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلاَّ بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men odamlar ‹Lo ilaha illalloh (Allohdan oʻzga iloh yoʻq)› deguniga qadar ular bilan jang qilishga buyurilganman. Agar ular buni aytsalar, oʻz qonlari va mollarini mendan saqlab qoladilar, faqat uning haqqi bundan mustasno. Ularning hisobi esa Alloh taoloning zimmasidadir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен одамлар ‹Ло илаҳа иллаллоҳ (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ)› дегунига қадар улар билан жанг қилишга буюрилганман. Агар улар буни айтсалар, ўз қонлари ва молларини мендан сақлаб қоладилар, фақат унинг ҳаққи бундан мустасно. Уларнинг ҳисоби эса Аллоҳ таолонинг зиммасидадир».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَأَنْ يَسْتَقْبِلُوا قِبْلَتَنَا وَأَنْ يَأْكُلُوا ذَبِيحَتَنَا وَأَنْ يُصَلُّوا صَلاَتَنَا فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ حَرُمَتْ عَلَيْنَا دِمَاؤُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ إِلاَّ بِحَقِّهَا لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men odamlar ‹Allohdan oʻzga iloh yoʻq va Muhammad Uning bandasi hamda elchisidir› deb guvohlik berguniga, qiblamizga yuzlanguniga, soʻyganimizni yeguniga va namozimizdek namoz oʻqiguniga qadar ular bilan jang qilishga buyurilganman. Agar ular buni qilsalar, qonlari va mollari bizga harom boʻladi, faqat uning haqqi bundan mustasno. Ular uchun musulmonlarga (tegishli) narsa, ular zimmasiga esa musulmonlar zimmasidagi narsa (boʻladi)».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен одамлар ‹Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Унинг бандаси ҳамда элчисидир› деб гувоҳлик бергунига, қибламизга юзлангунига, сўйганимизни егунига ва намозимиздек намоз ўқигунига қадар улар билан жанг қилишга буюрилганман. Агар улар буни қилсалар, қонлари ва моллари бизга ҳаром бўлади, фақат унинг ҳаққи бундан мустасно. Улар учун мусулмонларга (тегишли) нарса, улар зиммасига эса мусулмонлар зиммасидаги нарса (бўлади)».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men mushriklar bilan jang qilishga buyurilganman». Mazmuni yuqoridagidek.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен мушриклар билан жанг қилишга буюрилганман». Мазмуни юқоридагидек.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ الْمَعْنَى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً إِلَى الْحُرَقَاتِ فَنَذِرُوا بِنَا فَهَرَبُوا فَأَدْرَكْنَا رَجُلاً فَلَمَّا غَشَيْنَاهُ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَضَرَبْنَاهُ حَتَّى قَتَلْنَاهُ فَذَكَرْتُهُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ لَكَ بِلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَهَا مَخَافَةَ السِّلاَحِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ حَتَّى تَعْلَمَ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَالَهَا أَمْ لاَ مَنْ لَكَ بِلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زَالَ يَقُولُهَا حَتَّى وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أُسْلِمْ إِلاَّ يَوْمَئِذٍ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni Huruqotga bir sariyya (qoʻshin)da joʻnatdilar. Ular bizdan ogoh boʻlib, qochib qoldilar. Bas, biz bir kishiga yetib oldik. Uni bosib olganimizda, u ‹Lo ilaha illalloh› dedi. Biz esa uni uribgina qolmay, oʻldirib qoʻydik. Buni Nabiy ﷺ ga zikr qilsam, u zot: «Qiyomat kunida ‹Lo ilaha illalloh›ning (haqqida) sen uchun kim (javob beradi)?» dedilar. Men: «Ey Rasululloh, u buni faqat qurol(dan)ning qoʻrqqani uchun aytdi», dedim. U zot: «Uning qalbini yorib koʻrmadingmi, shuning uchun aytdimi yoki yoʻqmi — buni bilib olsang boʻlardi! Qiyomat kunida ‹Lo ilaha illalloh›ning (haqqida) sen uchun kim (javob beradi)?» dedilar. U zot buni qaytaraverdilarki, oxiri men oʻsha kun Islom keltirgan boʻlsam edi (yaʼni, undan ilgari emas), deb orzu qildim.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни Ҳуруқотга бир сарийя (қўшин)да жўнатдилар. Улар биздан огоҳ бўлиб, қочиб қолдилар. Бас, биз бир кишига етиб олдик. Уни босиб олганимизда, у ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деди. Биз эса уни урибгина қолмай, ўлдириб қўйдик. Буни Набий ﷺ га зикр қилсам, у зот: «Қиёмат кунида ‹Ло илаҳа иллаллоҳ›нинг (ҳаққида) сен учун ким (жавоб беради)?» дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, у буни фақат қурол(дан)нинг қўрққани учун айтди», дедим. У зот: «Унинг қалбини ёриб кўрмадингми, шунинг учун айтдими ёки йўқми — буни билиб олсанг бўларди! Қиёмат кунида ‹Ло илаҳа иллаллоҳ›нинг (ҳаққида) сен учун ким (жавоб беради)?» дедилар. У зот буни қайтаравердиларки, охири мен ўша кун Ислом келтирган бўлсам эди (яъни, ундан илгари эмас), деб орзу қилдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، عَنِ الْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ لَقِيتُ رَجُلاً مِنَ الْكُفَّارِ فَقَاتَلَنِي فَضَرَبَ إِحْدَى يَدَىَّ بِالسَّيْفِ ثُمَّ لاَذَ مِنِّي بِشَجَرَةٍ فَقَالَ أَسْلَمْتُ لِلَّهِ ‏.‏ أَفَأَقْتُلُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ قَالَهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقْتُلْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَطَعَ يَدِي ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقْتُلْهُ فَإِنْ قَتَلْتَهُ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِكَ قَبْلَ أَنْ تَقْتُلَهُ وَأَنْتَ بِمَنْزِلَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ كَلِمَتَهُ الَّتِي قَالَ ‏"‏ ‏.‏

Miqdod ibn al-Asvad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Rasululloh, agar men kofirlardan bir kishi bilan uchrashib qolsam-u, u men bilan jang qilib, qilich bilan qoʻllarimdan birini chopib tashlasa, soʻng mendan bir daraxt orqasiga panoh tortib, ‹Alloh uchun Islom keltirdim› desa, oʻshanda men uni — bu soʻzni aytganidan keyin — oʻldiraymi, ey Rasululloh?» dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldirma», dedilar. Men: «Ey Rasululloh, u qoʻlimni chopib tashladi-ku!» dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldirma. Agar uni oʻldirsang, u sen oʻldirishingdan oldingi sening holatingga (yaʼni shahid mavqeiga) oʻtadi, sen esa u oʻzining aytgan kalimasini aytishidan oldingi uning holatiga (yaʼni kofir mavqeiga) oʻtasan», dedilar.Миқдод ибн ал-Асвад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, агар мен кофирлардан бир киши билан учрашиб қолсам-у, у мен билан жанг қилиб, қилич билан қўлларимдан бирини чопиб ташласа, сўнг мендан бир дарахт орқасига паноҳ тортиб, ‹Аллоҳ учун Ислом келтирдим› деса, ўшанда мен уни — бу сўзни айтганидан кейин — ўлдирайми, эй Расулуллоҳ?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдирма», дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, у қўлимни чопиб ташлади-ку!» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдирма. Агар уни ўлдирсанг, у сен ўлдиришингдан олдинги сенинг ҳолатингга (яъни шаҳид мавқеига) ўтади, сен эса у ўзининг айтган калимасини айтишидан олдинги унинг ҳолатига (яъни кофир мавқеига) ўтасан», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً إِلَى خَثْعَمٍ فَاعْتَصَمَ نَاسٌ مِنْهُمْ بِالسُّجُودِ فَأَسْرَعَ فِيهِمُ الْقَتْلُ - قَالَ - فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ لَهُمْ بِنِصْفِ الْعَقْلِ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ يُقِيمُ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُشْرِكِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ قَالَ ‏"‏ لاَ تَرَاءَى نَارَاهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ هُشَيْمٌ وَمُعْتَمِرٌ وَخَالِدٌ الْوَاسِطِيُّ وَجَمَاعَةٌ لَمْ يَذْكُرُوا جَرِيرًا ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Xasʼam (qabilasi)ga bir lashkar joʻnatdilar. Ulardan (Xasʼamdan) baʼzi odamlar sajda qilish bilan (oʻzlarini musulmon koʻrsatib) panoh izladilar, biroq ularni shoshib oʻldirib yuborishdi». U dedi: «Bu xabar Paygʻambar ﷺga yetib bordi. Shunda u zot ular uchun yarim diyat (qon evazi) toʻlanishini buyurdilar va: ‹Men mushriklar orasida (oʻrtasida) yashaydigan har bir musulmondan beriydirman (uning javobgarini koʻtarmayman)›, dedilar. ‹Yo Rasululloh, nima uchun?› deyishdi. U zot: ‹Ikkovining (musulmon bilan mushrikning) olovlari bir-biriga koʻrinib turmasin (yaʼni shu qadar uzoq turishsin)›, dedilar». Abu Dovud aytdi: Buni Hushaym, Muʼtamir, Xolid al-Vositiy va bir jamoa ham rivoyat qilgan, biroq ular Jarirni zikr qilishmagan.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Хасъам (қабиласи)га бир лашкар жўнатдилар. Улардан (Хасъамдан) баъзи одамлар сажда қилиш билан (ўзларини мусулмон кўрсатиб) паноҳ изладилар, бироқ уларни шошиб ўлдириб юборишди». У деди: «Бу хабар Пайғамбар ﷺга етиб борди. Шунда у зот улар учун ярим дият (қон эвази) тўланишини буюрдилар ва: ‹Мен мушриклар орасида (ўртасида) яшайдиган ҳар бир мусулмондан берийдирман (унинг жавобгарини кўтармайман)›, дедилар. ‹Ё Расулуллоҳ, нима учун?› дейишди. У зот: ‹Икковининг (мусулмон билан мушрикнинг) оловлари бир-бирига кўриниб турмасин (яъни шу қадар узоқ туришсин)›, дедилар». Абу Довуд айтди: Буни Ҳушайм, Муътамир, Холид ал-Воситий ва бир жамоа ҳам ривоят қилган, бироқ улар Жарирни зикр қилишмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ خِرِّيتٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَزَلَتْ ‏{‏ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ‏}‏ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حِينَ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ لاَ يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ ثُمَّ إِنَّهُ جَاءَ تَخْفِيفٌ فَقَالَ ‏{‏ الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ ‏}‏ قَرَأَ أَبُو تَوْبَةَ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ ‏}‏ قَالَ فَلَمَّا خَفَّفَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ مِنَ الْعِدَّةِ نَقَصَ مِنَ الصَّبْرِ بِقَدْرِ مَا خَفَّفَ عَنْهُمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «{Agar orangizda yigirmata sabrli kishi boʻlsa, ikki yuztaga gʻolib kelurlar} (oyati) nozil boʻldi. Olloh ularga oʻndan bittasi (oʻn dushmandan bitta musulmon) qochmasligini farz qilganda, bu musulmonlarga ogʻir keldi. Soʻngra yengillik (oyati) keldi va U zot: {Endi Olloh sizdan (yukni) yengil qildi} dedi». Abu Tavba {ikki yuztaga gʻolib kelurlar} degan soʻzigacha (oyatni) qiroat qildi. U (Ibn Abbos) dedi: «Olloh taolo ulardan adadni (sonni) yengil qilganida, sabr ham ulardan yengil qilingan miqdorda kamaytirildi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «{Агар орангизда йигирмата сабрли киши бўлса, икки юзтага ғолиб келурлар} (ояти) нозил бўлди. Оллоҳ уларга ўндан биттаси (ўн душмандан битта мусулмон) қочмаслигини фарз қилганда, бу мусулмонларга оғир келди. Сўнгра енгиллик (ояти) келди ва У зот: {Энди Оллоҳ сиздан (юкни) енгил қилди} деди». Абу Тавба {икки юзтага ғолиб келурлар} деган сўзигача (оятни) қироат қилди. У (Ибн Аббос) деди: «Оллоҳ таоло улардан ададни (сонни) енгил қилганида, сабр ҳам улардан енгил қилинган миқдорда камайтирилди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى، حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، كَانَ فِي سَرِيَّةٍ مِنْ سَرَايَا رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً فَكُنْتُ فِيمَنْ حَاصَ - قَالَ - فَلَمَّا بَرَزْنَا قُلْنَا كَيْفَ نَصْنَعُ وَقَدْ فَرَرْنَا مِنَ الزَّحْفِ وَبُؤْنَا بِالْغَضَبِ فَقُلْنَا نَدْخُلُ الْمَدِينَةَ فَنَتَثَبَّتُ فِيهَا وَنَذْهَبُ وَلاَ يَرَانَا أَحَدٌ - قَالَ - فَدَخَلْنَا فَقُلْنَا لَوْ عَرَضْنَا أَنْفُسَنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنْ كَانَتْ لَنَا تَوْبَةٌ أَقَمْنَا وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ ذَهَبْنَا - قَالَ - فَجَلَسْنَا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ صَلاَةِ الْفَجْرِ فَلَمَّا خَرَجَ قُمْنَا إِلَيْهِ فَقُلْنَا نَحْنُ الْفَرَّارُونَ فَأَقْبَلَ إِلَيْنَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَدَنَوْنَا فَقَبَّلْنَا يَدَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا فِئَةُ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning lashkarlaridan bir lashkar tarkibida edi. U shunday dedi: «Odamlar (jangdan) qochib qaytishdi, men ham qochganlar orasida edim. Biz (jang maydonidan) chiqib olganimizda: ‹Endi nima qilamiz? Biz jangdan qochdik va (Ollohning) gʻazabiga giriftor boʻldik›, dedik. Soʻng: ‹Madinaga kirib, oʻsha yerda yashirinaylik, soʻng hech kim bizni koʻrmasdan ketib qolaylik›, dedik. Shunday qilib (Madinaga) kirdik. Soʻng: ‹Oʻzimizni Rasululloh ﷺga koʻrsatsak, agar biz uchun tavba boʻlsa qolamiz, agar boshqacha boʻlsa ketamiz›, dedik. Bomdod namozidan oldin Rasululloh ﷺni kutib oʻtirdik. U zot chiqqanlarida u zotning oldilariga turib bordik va: ‹Biz qochoqlarmiz›, dedik. Shunda u zot bizga yuzlanib: ‹Yoʻq, balki sizlar (qaytadan hujumga oʻtuvchi) hujumkorlardirsiz›, dedilar. Biz yaqinlashib u zotning qoʻllarini oʻpdik. Shunda u zot: ‹Men musulmonlarning (panoh boʻladigan) toʻdasidirman›, dedilar».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг лашкарларидан бир лашкар таркибида эди. У шундай деди: «Одамлар (жангдан) қочиб қайтишди, мен ҳам қочганлар орасида эдим. Биз (жанг майдонидан) чиқиб олганимизда: ‹Энди нима қиламиз? Биз жангдан қочдик ва (Оллоҳнинг) ғазабига гирифтор бўлдик›, дедик. Сўнг: ‹Мадинага кириб, ўша ерда яширинайлик, сўнг ҳеч ким бизни кўрмасдан кетиб қолайлик›, дедик. Шундай қилиб (Мадинага) кирдик. Сўнг: ‹Ўзимизни Расулуллоҳ ﷺга кўрсатсак, агар биз учун тавба бўлса қоламиз, агар бошқача бўлса кетамиз›, дедик. Бомдод намозидан олдин Расулуллоҳ ﷺни кутиб ўтирдик. У зот чиққанларида у зотнинг олдиларига туриб бордик ва: ‹Биз қочоқлармиз›, дедик. Шунда у зот бизга юзланиб: ‹Йўқ, балки сизлар (қайтадан ҳужумга ўтувчи) ҳужумкорлардирсиз›, дедилар. Биз яқинлашиб у зотнинг қўлларини ўпдик. Шунда у зот: ‹Мен мусулмонларнинг (паноҳ бўладиган) тўдасидирман›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ نَزَلَتْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ ‏{‏ وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ ‏}‏ ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «{Kim oʻsha kuni ularga orqasini oʻgirsa (qochsa)} (oyati) Badr kuni nozil boʻldi».Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «{Ким ўша куни уларга орқасини ўгирса (қочса)} (ояти) Бадр куни нозил бўлди».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، وَخَالِدٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ بُرْدَةً فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ فَشَكَوْنَا إِلَيْهِ فَقُلْنَا أَلاَ تَسْتَنْصِرْ لَنَا أَلاَ تَدْعُو اللَّهَ لَنَا فَجَلَسَ مُحْمَرًّا وَجْهُهُ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ كَانَ مَنْ قَبْلَكُمْ يُؤْخَذُ الرَّجُلُ فَيُحْفَرُ لَهُ فِي الأَرْضِ ثُمَّ يُؤْتَى بِالْمِنْشَارِ فَيُجْعَلُ عَلَى رَأْسِهِ فَيُجْعَلُ فِرْقَتَيْنِ مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ وَيُمْشَطُ بِأَمْشَاطِ الْحَدِيدِ مَا دُونَ عَظْمِهِ مِنْ لَحْمٍ وَعَصَبٍ مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ وَاللَّهِ لَيُتِمَّنَّ اللَّهُ هَذَا الأَمْرَ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ وَحَضْرَمَوْتَ مَا يَخَافُ إِلاَّ اللَّهَ تَعَالَى وَالذِّئْبَ عَلَى غَنَمِهِ وَلَكِنَّكُمْ تَعْجَلُونَ ‏"‏ ‏.‏

Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «Biz Rasululloh ﷺning huzurlariga keldik, u zot Kaʼba soyasida bir burda (chopon)ni yostiq qilib yastanib yotgan edilar. Biz u zotga (mushriklarning azoblaridan) shikoyat qilib: ‹Biz uchun (Ollohdan) nusrat soʻramaysizmi? Biz uchun Ollohga duo qilmaysizmi?›, dedik. Shunda u zot yuzlari qizarib oʻtirdilar va: ‹Sizlardan oldingilardan (baʼzi) kishi tutib olinar, soʻng unga yerda chuqur qazilar, soʻng arra keltirilib boshining ustiga qoʻyilar va u ikki boʻlakka boʻlinar edi, biroq bu uni dinidan qaytarmas edi. Temir taroqlar bilan suyagidan boshqa goʻshti va paylari taralar (yulinar) edi, ammo bu ham uni dinidan qaytarmas edi. Ollohga qasamki, Olloh albatta bu ishni (Islomni) shu qadar toʻliq qiladiki, hatto otliq Sanʼo bilan Hazramavt orasida (yolgʻiz) yurganida Ollohdan va qoʻylariga (zarar yetkazadigan) boʻridan boshqa hech narsadan qoʻrqmaydigan boʻladi. Lekin sizlar shoshyapsizlar›, dedilar».Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдик, у зот Каъба соясида бир бурда (чопон)ни ёстиқ қилиб ястаниб ётган эдилар. Биз у зотга (мушрикларнинг азобларидан) шикоят қилиб: ‹Биз учун (Оллоҳдан) нусрат сўрамайсизми? Биз учун Оллоҳга дуо қилмайсизми?›, дедик. Шунда у зот юзлари қизариб ўтирдилар ва: ‹Сизлардан олдингилардан (баъзи) киши тутиб олинар, сўнг унга ерда чуқур қазилар, сўнг арра келтирилиб бошининг устига қўйилар ва у икки бўлакка бўлинар эди, бироқ бу уни динидан қайтармас эди. Темир тароқлар билан суягидан бошқа гўшти ва пайлари таралар (юлинар) эди, аммо бу ҳам уни динидан қайтармас эди. Оллоҳга қасамки, Оллоҳ албатта бу ишни (Исломни) шу қадар тўлиқ қиладики, ҳатто отлиқ Санъо билан Ҳазрамавт орасида (ёлғиз) юрганида Оллоҳдан ва қўйларига (зарар етказадиган) бўридан бошқа ҳеч нарсадан қўрқмайдиган бўлади. Лекин сизлар шошяпсизлар›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، حَدَّثَهُ حَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، أَخْبَرَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ، - وَكَانَ كَاتِبًا لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ - قَالَ سَمِعْتُ عَلِيًّا، عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَقُولُ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَالزُّبَيْرَ وَالْمِقْدَادَ فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ فَإِنَّ بِهَا ظَعِينَةً مَعَهَا كِتَابٌ فَخُذُوهُ مِنْهَا فَانْطَلَقْنَا تَتَعَادَى بِنَا خَيْلُنَا حَتَّى أَتَيْنَا الرَّوْضَةَ فَإِذَا نَحْنُ بِالظَّعِينَةِ فَقُلْنَا هَلُمِّي الْكِتَابَ ‏.‏ فَقَالَتْ مَا عِنْدِي مِنْ كِتَابٍ ‏.‏ فَقُلْتُ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لَنُلْقِيَنَّ الثِّيَابَ ‏.‏ فَأَخْرَجَتْهُ مِنْ عِقَاصِهَا فَأَتَيْنَا بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى نَاسٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يُخْبِرُهُمْ بِبَعْضِ أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا حَاطِبُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ تَعْجَلْ عَلَىَّ فَإِنِّي كُنْتُ امْرَأً مُلْصَقًا فِي قُرَيْشٍ وَلَمْ أَكُنْ مِنْ أَنْفُسِهَا وَإِنَّ قُرَيْشًا لَهُمْ بِهَا قَرَابَاتٌ يَحْمُونَ بِهَا أَهْلِيهِمْ بِمَكَّةَ فَأَحْبَبْتُ إِذْ فَاتَنِي ذَلِكَ أَنْ أَتَّخِذَ فِيهِمْ يَدًا يَحْمُونَ قَرَابَتِي بِهَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كَانَ بِي مِنْ كُفْرٍ وَلاَ ارْتِدَادٍ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ دَعْنِي أَضْرِبْ عُنُقَ هَذَا الْمُنَافِقِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolibning kotibi boʻlgan Ubaydulloh ibn Abu Rofeʼ xabar berib aytdi: Men Ali (alayhis-salom)ning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ meni, Zubayrni va Miqdodni joʻnatib: ‹Boring, toki Ravzatu Xox (degan joy)ga yetib boringlar. Albatta u yerda bir (kajavada) ayol bor, uning yonida bir maktub (xat) bor, oʻshani undan olinglar›, dedilar. Biz yoʻlga tushdik, otlarimiz bizni chopib olib bordi, toki oʻsha ravzaga yetib keldik. Shunda u kajavadagi ayolni koʻrdik. ‹Maktubni chiqar›, dedik. U: ‹Mening oldimda hech qanday maktub yoʻq›, dedi. Men: ‹Maktubni chiqarasan, yoki kiyimlaringni yechib tashlaymiz›, dedim. Shunda u uni sochining oʻrimi orasidan chiqardi. Biz uni Paygʻambar ﷺga olib keldik. Qarasak, u Hotib ibn Abu Baltaʼadan mushriklardan baʼzi kishilarga (yoʻllangan) boʻlib, ularga Rasululloh ﷺning baʼzi ishlaridan xabar berar edi. U zot: ‹Bu nima, ey Hotib?›, dedilar. U: ‹Yo Rasululloh, menga shoshilmang. Men Qurayshga (keyin) qoʻshilgan, oʻzlaridan boʻlmagan bir kishi edim. Sizning huzuringizdagi muhojirlarning Makkada qarindoshlari bor, ular oʻsha (qarindoshlik) bilan oilalarini himoya qilishadi. Men oʻzimga bu (qarindoshlik) nasib etmagani uchun, ular orasida bir qoʻl (yaxshilik) qilishni, ular oʻsha bilan qarindoshlarimni himoya qilishlarini istadim. Ollohga qasamki, yo Rasululloh, menda kufr ham, irtidod (dindan qaytish) ham boʻlmadi›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹U sizlarga rost gapirdi›, dedilar. Shunda Umar: ‹Meni qoʻyib bering, shu munofiqning boshini uchirib tashlay›, dedi. Rasululloh ﷺ: ‹U Badrda (jangda) ishtirok etgan-ku. Sen qaydan bilasan, ehtimol Olloh Badr ahliga (rahmat nazari bilan) qarab: ‹Xohlaganingizni qilinglar, Men sizlarni mendi (kechirdim)›, degandir›, dedilar».Али ибн Абу Толибнинг котиби бўлган Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъ хабар бериб айтди: Мен Али (алайҳис-салом)нинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ мени, Зубайрни ва Миқдодни жўнатиб: ‹Боринг, токи Равзату Хох (деган жой)га етиб боринглар. Албатта у ерда бир (кажавада) аёл бор, унинг ёнида бир мактуб (хат) бор, ўшани ундан олинглар›, дедилар. Биз йўлга тушдик, отларимиз бизни чопиб олиб борди, токи ўша равзага етиб келдик. Шунда у кажавадаги аёлни кўрдик. ‹Мактубни чиқар›, дедик. У: ‹Менинг олдимда ҳеч қандай мактуб йўқ›, деди. Мен: ‹Мактубни чиқарасан, ёки кийимларингни ечиб ташлаймиз›, дедим. Шунда у уни сочининг ўрими орасидан чиқарди. Биз уни Пайғамбар ﷺга олиб келдик. Қарасак, у Ҳотиб ибн Абу Балтаъадан мушриклардан баъзи кишиларга (йўлланган) бўлиб, уларга Расулуллоҳ ﷺнинг баъзи ишларидан хабар берар эди. У зот: ‹Бу нима, эй Ҳотиб?›, дедилар. У: ‹Ё Расулуллоҳ, менга шошилманг. Мен Қурайшга (кейин) қўшилган, ўзларидан бўлмаган бир киши эдим. Сизнинг ҳузурингиздаги муҳожирларнинг Маккада қариндошлари бор, улар ўша (қариндошлик) билан оилаларини ҳимоя қилишади. Мен ўзимга бу (қариндошлик) насиб этмагани учун, улар орасида бир қўл (яхшилик) қилишни, улар ўша билан қариндошларимни ҳимоя қилишларини истадим. Оллоҳга қасамки, ё Расулуллоҳ, менда куфр ҳам, иртидод (диндан қайтиш) ҳам бўлмади›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹У сизларга рост гапирди›, дедилар. Шунда Умар: ‹Мени қўйиб беринг, шу мунофиқнинг бошини учириб ташлай›, деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹У Бадрда (жангда) иштирок этган-ку. Сен қайдан биласан, эҳтимол Оллоҳ Бадр аҳлига (раҳмат назари билан) қараб: ‹Хоҳлаганингизни қилинглар, Мен сизларни менди (кечирдим)›, дегандир›, дедилар».

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ انْطَلَقَ حَاطِبٌ فَكَتَبَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ أَنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم قَدْ سَارَ إِلَيْكُمْ وَقَالَ فِيهِ قَالَتْ مَا مَعِي كِتَابٌ ‏.‏ فَانْتَحَيْنَاهَا فَمَا وَجَدْنَا مَعَهَا كِتَابًا فَقَالَ عَلِيٌّ وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لأَقْتُلَنَّكِ أَوْ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Abu Abdurrahmon as-Sulamiy orqali Ali (roziyallohu anhu)dan shu qissa rivoyat qilinadi. U dedi: «Hotib (yoʻlga) joʻnab, Makka ahliga: ‹Muhammad ﷺ sizlar tomon yurib keldilar›, deb yozdi». U (rivoyatda) shuni ham aytdi: U (ayol): «Mening oldimda maktub yoʻq», dedi. Biz uning (tuyasini choʻktirib) tintdik, ammo uning yonidan maktub topmadik. Shunda Ali: «Qasam ichiladigan Zot (Olloh)ga qasamki, yo seni oʻldiraman, yo maktubni chiqarasan», dedi. Va u (rovi) hadisni (oxirigacha) keltirdi.Абу Абдурраҳмон ас-Суламий орқали Али (розияллоҳу анҳу)дан шу қисса ривоят қилинади. У деди: «Ҳотиб (йўлга) жўнаб, Макка аҳлига: ‹Муҳаммад ﷺ сизлар томон юриб келдилар›, деб ёзди». У (ривоятда) шуни ҳам айтди: У (аёл): «Менинг олдимда мактуб йўқ», деди. Биз унинг (туясини чўктириб) тинтдик, аммо унинг ёнидан мактуб топмадик. Шунда Али: «Қасам ичиладиган Зот (Оллоҳ)га қасамки, ё сени ўлдираман, ё мактубни чиқарасан», деди. Ва у (рови) ҳадисни (охиригача) келтирди.