حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَغَيْرِهِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ لِعُمَرَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَوْ أَنَّ عَلَيْنَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏‏{‏ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا‏}‏ لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي لأَعْلَمُ أَىَّ يَوْمٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ، نَزَلَتْ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ‏.‏ سَمِعَ سُفْيَانُ مِنْ مِسْعَرٍ وَمِسْعَرٌ قَيْسًا وَقَيْسٌ طَارِقًا‏.‏

Toriq ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylardan bir kishi Umar (roziyallohu anhu)ga: «Ey amir al-muʼminin! Agar bizga {Bugun sizlarga diningizni komil qildim, sizlarga neʼmatimni toʻliq qilib berdim va sizlar uchun Islomni din qilib tanladim} (Moida 3) degan ushbu oyat nozil boʻlganida edi, biz oʻsha kunni bayram qilib olgan boʻlardik», dedi. Shunda Umar: «Albatta, men bu oyat qaysi kunda nozil boʻlganini bilaman. U arafa kunida, juma kunida nozil boʻlgan», dedi.Ториқ ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Яҳудийлардан бир киши Умар (розияллоҳу анҳу)га: «Эй амир ал-муъминин! Агар бизга {Бугун сизларга динингизни комил қилдим, сизларга неъматимни тўлиқ қилиб бердим ва сизлар учун Исломни дин қилиб танладим} (Моида 3) деган ушбу оят нозил бўлганида эди, биз ўша кунни байрам қилиб олган бўлардик», деди. Шунда Умар: «Албатта, мен бу оят қайси кунда нозил бўлганини биламан. У арафа кунида, жума кунида нозил бўлган», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عُمَرَ الْغَدَ، حِينَ بَايَعَ الْمُسْلِمُونَ أَبَا بَكْرٍ، وَاسْتَوَى عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَشَهَّدَ قَبْلَ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ فَاخْتَارَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِي عِنْدَهُ عَلَى الَّذِي عِنْدَكُمْ، وَهَذَا الْكِتَابُ الَّذِي هَدَى اللَّهُ بِهِ رَسُولَكُمْ فَخُذُوا بِهِ تَهْتَدُوا وَإِنَّمَا هَدَى اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u zot musulmonlar Abu Bakr (roziyallohu anhu)ga bayʼat qilgan ertasi kuni Umar (roziyallohu anhu)ni eshitdi. Umar Rasululloh ﷺ ning minbariga chiqib, Abu Bakrdan oldin tashahhud aytdi va: «Amma baʼd. Alloh oʻz Paygʻambari ﷺ ga sizlarning huzuringizdagi narsadan koʻra Oʻzining huzuridagi narsani ixtiyor qildi. Mana shu Kitob Alloh u bilan sizlarning Paygʻambaringizni hidoyat qilgan Kitobdir. Bas, uni mahkam tutinglar, hidoyat topasizlar. Albatta, Alloh u bilan oʻz Paygʻambarini hidoyat qilgandir», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у зот мусулмонлар Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)га байъат қилган эртаси куни Умар (розияллоҳу анҳу)ни эшитди. Умар Расулуллоҳ ﷺ нинг минбарига чиқиб, Абу Бакрдан олдин ташаҳҳуд айтди ва: «Амма баъд. Аллоҳ ўз Пайғамбари ﷺ га сизларнинг ҳузурингиздаги нарсадан кўра Ўзининг ҳузуридаги нарсани ихтиёр қилди. Мана шу Китоб Аллоҳ у билан сизларнинг Пайғамбарингизни ҳидоят қилган Китобдир. Бас, уни маҳкам тутинглар, ҳидоят топасизлар. Албатта, Аллоҳ у билан ўз Пайғамбарини ҳидоят қилгандир», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ضَمَّنِي إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْكِتَابَ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ meni oʻzlariga bagʻirlariga bosib: «Allohim! Unga Kitobni oʻrgatgin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ мени ўзларига бағирларига босиб: «Аллоҳим! Унга Китобни ўргатгин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَبَّاحٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ عَوْفًا، أَنَّ أَبَا الْمِنْهَالِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا بَرْزَةَ، قَالَ إِنَّ اللَّهَ يُغْنِيكُمْ أَوْ نَغَشَكُمْ بِالإِسْلاَمِ وَبِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ وَقَعَ هَاهُنَا يُغْنِيكُمْ وَإِنَّمَا هُوَ نَعَشَكُمْ يُنْظَرُ فِي أَصْلِ كِتَابِ الِاعْتِصَامِ.

Abul Minhol (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abu Barza (roziyallohu anhu)ni: «Albatta, Alloh sizlarni Islom bilan va Muhammad ﷺ bilan boy qildi yoki yuksaltirdi», deganini eshitdi.Абул Минҳол (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абу Барза (розияллоҳу анҳу)ни: «Албатта, Аллоҳ сизларни Ислом билан ва Муҳаммад ﷺ билан бой қилди ёки юксалтирди», деганини эшитди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَتَبَ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ يُبَايِعُهُ، وَأُقِرُّ لَكَ بِالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، فِيمَا اسْتَطَعْتُ‏.‏

Abdulloh ibn Dinor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Abdulmalik ibn Marvonga bayʼat qilib, unga (shunday) yozdi: «Men senga Allohning sunnati va Uning Rasulining sunnati uzra qodir boʻlganimcha eshitish va itoat qilishga iqror boʻlaman».Абдуллоҳ ибн Динор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Абдулмалик ибн Марвонга байъат қилиб, унга (шундай) ёзди: «Мен сенга Аллоҳнинг суннати ва Унинг Расулининг суннати узра қодир бўлганимча эшитиш ва итоат қилишга иқрор бўламан».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بُعِثْتُ بِجَوَامِعِ الْكَلِمِ، وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ، وَبَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُنِي أُتِيتُ بِمَفَاتِيحِ خَزَائِنِ الأَرْضِ، فَوُضِعَتْ فِي يَدِي ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقَدْ ذَهَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنْتُمْ تَلْغَثُونَهَا أَوْ تَرْغَثُونَهَا، أَوْ كَلِمَةً تُشْبِهُهَا‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Men javomiʼul-kalim (qisqa soʻzlar bilan keng maʼnolar) bilan yuborildim va qoʻrquv (dushman qalbiga solinishi) bilan yordam berildim. Men uxlab yotganimda, oʻzimni yer xazinalarining kalitlari menga keltirilib, qoʻlimga qoʻyilganini koʻrdim», dedilar. Abu Hurayra: «Rasululloh ﷺ vafot etdilar va sizlar esa oʻsha (xazinalar)ni olib (sarflab) yuribsizlar», dedi yoki shunga oʻxshash soʻz aytdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен жавомиъул-калим (қисқа сўзлар билан кенг маънолар) билан юборилдим ва қўрқув (душман қалбига солиниши) билан ёрдам берилдим. Мен ухлаб ётганимда, ўзимни ер хазиналарининг калитлари менга келтирилиб, қўлимга қўйилганини кўрдим», дедилар. Абу Ҳурайра: «Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар ва сизлар эса ўша (хазиналар)ни олиб (сарфлаб) юрибсизлар», деди ёки шунга ўхшаш сўз айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنَ الأَنْبِيَاءِ نَبِيٌّ إِلاَّ أُعْطِيَ مِنَ الآيَاتِ مَا مِثْلُهُ أُومِنَ ـ أَوْ آمَنَ ـ عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَىَّ، فَأَرْجُو أَنِّي أَكْثَرُهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Paygʻambarlardan har bir paygʻambarga, albatta, oʻziga xalq iymon keltiradigan mukjizalardan berilgan. Menga berilgan narsa esa Alloh menga vahiy qilgan vahiydir. Bas, men qiyomat kunida ulardan koʻra koʻproq ergashuvchiga ega boʻlishimni umid qilaman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Пайғамбарлардан ҳар бир пайғамбарга, албатта, ўзига халқ иймон келтирадиган мукжизалардан берилган. Менга берилган нарса эса Аллоҳ менга ваҳий қилган ваҳийдир. Бас, мен қиёмат кунида улардан кўра кўпроқ эргашувчига эга бўлишимни умид қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ جَلَسْتُ إِلَى شَيْبَةَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ قَالَ جَلَسَ إِلَىَّ عُمَرُ فِي مَجْلِسِكَ هَذَا فَقَالَ هَمَمْتُ أَنْ لاَ أَدَعَ فِيهَا صَفْرَاءَ وَلاَ بَيْضَاءَ إِلاَّ قَسَمْتُهَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ قُلْتُ مَا أَنْتَ بِفَاعِلٍ‏.‏ قَالَ لِمَ‏.‏ قُلْتُ لَمْ يَفْعَلْهُ صَاحِبَاكَ قَالَ هُمَا الْمَرْآنِ يُقْتَدَى بِهِمَا‏.‏

Abu Voil (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men ushbu masjidda Shayba (roziyallohu anhu)ning huzurida oʻtirdim. U: «Senning ushbu oʻtirgan joyingda Umar (roziyallohu anhu) mening huzurimda oʻtirgan va: ‹Men bu yerdagi sariq (oltin) va oq (kumush)dan birortasini qoldirmay, hammasini musulmonlar oʻrtasida taqsimlamoqchi boʻldim›, dedi. Men: ‹Sen bunday qilmaysan›, dedim. U: ‹Nega?› dedi. Men: ‹Bu ishni sening ikki sohibing (Nabiy ﷺ va Abu Bakr) qilmaganlar›, dedim. U: ‹Ular (ergashilsa) ergashiladigan ikki zotdir›, dedi», dedi.Абу Воил (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен ушбу масжидда Шайба (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида ўтирдим. У: «Сеннинг ушбу ўтирган жойингда Умар (розияллоҳу анҳу) менинг ҳузуримда ўтирган ва: ‹Мен бу ердаги сариқ (олтин) ва оқ (кумуш)дан бирортасини қолдирмай, ҳаммасини мусулмонлар ўртасида тақсимламоқчи бўлдим›, деди. Мен: ‹Сен бундай қилмайсан›, дедим. У: ‹Нега?› деди. Мен: ‹Бу ишни сенинг икки соҳибинг (Набий ﷺ ва Абу Бакр) қилмаганлар›, дедим. У: ‹Улар (эргашилса) эргашиладиган икки зотдир›, деди», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَأَلْتُ الأَعْمَشَ فَقَالَ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، سَمِعْتُ حُذَيْفَةَ، يَقُولُ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏" ‏ أَنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ، وَنَزَلَ الْقُرْآنُ فَقَرَءُوا الْقُرْآنَ وَعَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ ‏"‏‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizga Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, omonat (ishonch) osmondan kishilarning qalblari tubiga nozil boʻldi. Soʻng Qurʼon nozil boʻldi, bas, ular Qurʼonni oʻqidilar va sunnatdan ham bilim oldilar».Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизга Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, омонат (ишонч) осмондан кишиларнинг қалблари тубига нозил бўлди. Сўнг Қуръон нозил бўлди, бас, улар Қуръонни ўқидилар ва суннатдан ҳам билим олдилар».

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، سَمِعْتُ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيَّ، يَقُولُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ، وَأَحْسَنَ الْهَدْىِ هَدْىُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم، وَشَرَّ الأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَإِنَّ مَا تُوعَدُونَ لآتٍ، وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: «Albatta, soʻzlarning eng yaxshisi Allohning Kitobidir, yoʻllarning eng yaxshisi Muhammad ﷺ ning yoʻllaridir, ishlarning eng yomoni esa (dinda) yangidan toʻqib chiqarilganlaridir. Albatta, sizlarga vaʼda qilinayotgan narsa kelguvchidir va sizlar (Allohni) ojiz qoldiruvchi emassizlar».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: «Албатта, сўзларнинг энг яхшиси Аллоҳнинг Китобидир, йўлларнинг энг яхшиси Муҳаммад ﷺ нинг йўлларидир, ишларнинг энг ёмони эса (динда) янгидан тўқиб чиқарилганларидир. Албатта, сизларга ваъда қилинаётган нарса келгувчидир ва сизлар (Аллоҳни) ожиз қолдирувчи эмассизлар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ، قَالاَ كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid (roziyallohu anhumo) aytdilar: Biz Nabiy ﷺ ning huzurida edik. U zot (ikki kishiga): «Men sizlarning oʻrtangizda, albatta, Allohning Kitobi bilan hukm qilaman», dedilar.Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Биз Набий ﷺ нинг ҳузурида эдик. У зот (икки кишига): «Мен сизларнинг ўртангизда, албатта, Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّ أُمَّتِي يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، إِلاَّ مَنْ أَبَى ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَنْ يَأْبَى قَالَ ‏"‏ مَنْ أَطَاعَنِي دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ أَبَى ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bosh tortganlardan boshqa butun ummatim jannatga kiradi», dedilar. Sahobalar: «Ey Allohning Rasuli, kim bosh tortadi?» dedilar. U zot: «Kim menga itoat qilsa, jannatga kiradi, kim menga osiy boʻlsa, demak, u bosh tortibdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бош тортганлардан бошқа бутун умматим жаннатга киради», дедилар. Саҳобалар: «Эй Аллоҳнинг Расули, ким бош тортади?» дедилар. У зот: «Ким менга итоат қилса, жаннатга киради, ким менга осий бўлса, демак, у бош тортибди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَادَةَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ، حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ ـ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ـ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، حَدَّثَنَا أَوْ، سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ جَاءَتْ مَلاَئِكَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ نَائِمٌ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ نَائِمٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ الْعَيْنَ نَائِمَةٌ وَالْقَلْبَ يَقْظَانُ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّ لِصَاحِبِكُمْ هَذَا مَثَلاً فَاضْرِبُوا لَهُ مَثَلاً‏.‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ نَائِمٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ الْعَيْنَ نَائِمَةٌ وَالْقَلْبَ يَقْظَانُ‏.‏ فَقَالُوا مَثَلُهُ كَمَثَلِ رَجُلٍ بَنَى دَارًا، وَجَعَلَ فِيهَا مَأْدُبَةً وَبَعَثَ دَاعِيًا، فَمَنْ أَجَابَ الدَّاعِيَ دَخَلَ الدَّارَ وَأَكَلَ مِنَ الْمَأْدُبَةِ، وَمَنْ لَمْ يُجِبِ الدَّاعِيَ لَمْ يَدْخُلِ الدَّارَ وَلَمْ يَأْكُلْ مِنَ الْمَأْدُبَةِ‏.‏ فَقَالُوا أَوِّلُوهَا لَهُ يَفْقَهْهَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ نَائِمٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ الْعَيْنَ نَائِمَةٌ وَالْقَلْبَ يَقْظَانُ‏.‏ فَقَالُوا فَالدَّارُ الْجَنَّةُ، وَالدَّاعِي مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم فَمَنْ أَطَاعَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ، وَمَنْ عَصَى مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَقَدْ عَصَى اللَّهَ، وَمُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم فَرْقٌ بَيْنَ النَّاسِ‏.‏ تَابَعَهُ قُتَيْبَةُ عَنْ لَيْثٍ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ جَابِرٍ، خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) shunday deganini eshitdim: Nabiy ﷺ uxlab yotgan paytlarida u zotning oldilariga farishtalar kelishdi. Ulardan baʼzilari: «U uxlab yotibdi», dedi. Baʼzilari esa: «Koʻzi uxlayotgan boʻlsa-da, qalbi uygʻoqdir», dedi. Soʻng ular: «Bu sohibingiz uchun bir misol bordir, unga bir misol keltiringlar», dedilar. Ulardan baʼzilari: «U uxlab yotibdi», dedi. Baʼzilari esa: «Koʻzi uxlayotgan boʻlsa-da, qalbi uygʻoqdir», dedi. Soʻng ular: «Uning misoli bir uy qurib, unda ziyofat tayyorlagan va odamlarni chaqirgani bir daʼvatchini yuborgan kishining misoliga oʻxshaydi. Kim daʼvatchining chaqirigʻini qabul qilsa, uyga kirib, ziyofatdan yegay. Kim daʼvatchining chaqirigʻini qabul qilmasa, uyga ham kirmagay, ziyofatdan ham yemagay», dedilar. Soʻng ular: «Buni unga taʼvil qilib bering, toki uni anglab yetsin», dedilar. Ulardan baʼzilari: «U uxlab yotibdi», dedi. Baʼzilari esa: «Koʻzi uxlayotgan boʻlsa-da, qalbi uygʻoqdir», dedi. Soʻng ular: «Uy — jannatdir, daʼvatchi esa Muhammad ﷺ dir. Kim Muhammad ﷺ ga itoat qilsa, demak, u Allohga itoat qilibdi. Kim Muhammad ﷺ ga osiy boʻlsa, demak, u Allohga osiy boʻlibdi. Muhammad ﷺ odamlar oʻrtasini ajratib turuvchidir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) шундай деганини эшитдим: Набий ﷺ ухлаб ётган пайтларида у зотнинг олдиларига фаришталар келишди. Улардан баъзилари: «У ухлаб ётибди», деди. Баъзилари эса: «Кўзи ухлаётган бўлса-да, қалби уйғоқдир», деди. Сўнг улар: «Бу соҳибингиз учун бир мисол бордир, унга бир мисол келтиринглар», дедилар. Улардан баъзилари: «У ухлаб ётибди», деди. Баъзилари эса: «Кўзи ухлаётган бўлса-да, қалби уйғоқдир», деди. Сўнг улар: «Унинг мисоли бир уй қуриб, унда зиёфат тайёрлаган ва одамларни чақиргани бир даъватчини юборган кишининг мисолига ўхшайди. Ким даъватчининг чақириғини қабул қилса, уйга кириб, зиёфатдан егай. Ким даъватчининг чақириғини қабул қилмаса, уйга ҳам кирмагай, зиёфатдан ҳам емагай», дедилар. Сўнг улар: «Буни унга таъвил қилиб беринг, токи уни англаб етсин», дедилар. Улардан баъзилари: «У ухлаб ётибди», деди. Баъзилари эса: «Кўзи ухлаётган бўлса-да, қалби уйғоқдир», деди. Сўнг улар: «Уй — жаннатдир, даъватчи эса Муҳаммад ﷺ дир. Ким Муҳаммад ﷺ га итоат қилса, демак, у Аллоҳга итоат қилибди. Ким Муҳаммад ﷺ га осий бўлса, демак, у Аллоҳга осий бўлибди. Муҳаммад ﷺ одамлар ўртасини ажратиб турувчидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ يَا مَعْشَرَ الْقُرَّاءِ اسْتَقِيمُوا فَقَدْ سُبِقْتُمْ سَبْقًا بَعِيدًا فَإِنْ أَخَذْتُمْ يَمِينًا وَشِمَالاً، لَقَدْ ضَلَلْتُمْ ضَلاَلاً بَعِيدًا‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi: «Ey qorilar jamoasi, toʻgʻri yoʻlda turinglar, chunki sizlar ancha oldinga oʻtib ketdingiz. Agar oʻngga yo soʻlga ogʻsangiz, juda uzoq adashish bilan adashgan boʻlasizlar».Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди: «Эй қорилар жамоаси, тўғри йўлда туринглар, чунки сизлар анча олдинга ўтиб кетдингиз. Агар ўнгга ё сўлга оғсангиз, жуда узоқ адашиш билан адашган бўласизлар».

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا مَثَلِي وَمَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَتَى قَوْمًا فَقَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي رَأَيْتُ الْجَيْشَ بِعَيْنَىَّ، وَإِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْعُرْيَانُ فَالنَّجَاءَ‏.‏ فَأَطَاعَهُ طَائِفَةٌ مِنْ قَوْمِهِ فَأَدْلَجُوا، فَانْطَلَقُوا عَلَى مَهَلِهِمْ فَنَجَوْا، وَكَذَّبَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ فَأَصْبَحُوا مَكَانَهُمْ، فَصَبَّحَهُمُ الْجَيْشُ، فَأَهْلَكَهُمْ وَاجْتَاحَهُمْ، فَذَلِكَ مَثَلُ مَنْ أَطَاعَنِي، فَاتَّبَعَ مَا جِئْتُ بِهِ، وَمَثَلُ مَنْ عَصَانِي وَكَذَّبَ بِمَا جِئْتُ بِهِ مِنَ الْحَقِّ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Mening va Alloh meni (yuborib) qoʻlimga bergan narsaning misoli bir qavmga kelib: ‹Ey qavmim, men dushman lashkarini oʻz koʻzim bilan koʻrdim, men ochiq-oydin ogohlantiruvchidirman, qutuling!› degan kishining misoliga oʻxshaydi. Shunda qavmidan bir toifa unga itoat qilib, tunda yoʻlga chiqishdi va shoshilmasdan ketib, najot topishdi. Bir toifa esa uni yolgʻonchiga chiqarib, oʻz joylarida qolishdi. Ertalab lashkar ularning ustiga bostirib kelib, ularni halok qilib, butunlay qirib tashladi. Bu menga itoat qilib, men keltirgan narsaga ergashgan kishining hamda menga osiy boʻlib, men keltirgan haqni yolgʻonga chiqargan kishining misolidir», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Менинг ва Аллоҳ мени (юбориб) қўлимга берган нарсанинг мисоли бир қавмга келиб: ‹Эй қавмим, мен душман лашкарини ўз кўзим билан кўрдим, мен очиқ-ойдин огоҳлантирувчидирман, қутулинг!› деган кишининг мисолига ўхшайди. Шунда қавмидан бир тоифа унга итоат қилиб, тунда йўлга чиқишди ва шошилмасдан кетиб, нажот топишди. Бир тоифа эса уни ёлғончига чиқариб, ўз жойларида қолишди. Эрталаб лашкар уларнинг устига бостириб келиб, уларни ҳалок қилиб, бутунлай қириб ташлади. Бу менга итоат қилиб, мен келтирган нарсага эргашган кишининг ҳамда менга осий бўлиб, мен келтирган ҳақни ёлғонга чиқарган кишининг мисолидир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ، وَكَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ قَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ، وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ، إِلاَّ بِحَقِّهِ، وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ، فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ، وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهِ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ اللَّهَ قَدْ شَرَحَ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ‏.‏ قَالَ ابْنُ بُكَيْرٍ وَعَبْدُ اللَّهِ عَنِ اللَّيْثِ عَنَاقًا‏.‏ وَهْوَ أَصَحُّ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ vafot etib, u zotdan keyin Abu Bakr xalifa qilinganida va arablardan kufrga qaytganlar qaytganida, Umar Abu Bakrga: «Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar ‹Lo ilaha illalloh› deguncha ular bilan jang qilishga buyurilganman. Kim ‹Lo ilaha illalloh› desa, oʻz haqqi bilan boʻlmasa, molini va jonini mendan saqlab qoldi. Uning hisobi esa Allohning zimmasidadir› deganlaridan keyin, qanday qilib odamlar bilan jang qilasan?» dedi. Shunda u (Abu Bakr): «Allohga qasamki, namoz bilan zakot oʻrtasini ajratgan kishi bilan, albatta, jang qilaman, chunki zakot mol haqqidir. Allohga qasamki, agar ular menga Rasululloh ﷺ ga berib turgan bir tushovni (tuya bogʻlanadigan ipni) bermay qoʻyganlarida ham, uni bermaganlari uchun ular bilan jang qilardim», dedi. Umar aytdi: «Allohga qasamki, bu (sodir boʻlmadi), faqat men Allohning Abu Bakrning koʻksini jangga ochib qoʻyganini koʻrdim va uning haq ekanini bildim».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, у зотдан кейин Абу Бакр халифа қилинганида ва араблардан куфрга қайтганлар қайтганида, Умар Абу Бакрга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилганман. Ким ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деса, ўз ҳаққи билан бўлмаса, молини ва жонини мендан сақлаб қолди. Унинг ҳисоби эса Аллоҳнинг зиммасидадир› деганларидан кейин, қандай қилиб одамлар билан жанг қиласан?» деди. Шунда у (Абу Бакр): «Аллоҳга қасамки, намоз билан закот ўртасини ажратган киши билан, албатта, жанг қиламан, чунки закот мол ҳаққидир. Аллоҳга қасамки, агар улар менга Расулуллоҳ ﷺ га бериб турган бир тушовни (туя боғланадиган ипни) бермай қўйганларида ҳам, уни бермаганлари учун улар билан жанг қилардим», деди. Умар айтди: «Аллоҳга қасамки, бу (содир бўлмади), фақат мен Аллоҳнинг Абу Бакрнинг кўксини жангга очиб қўйганини кўрдим ва унинг ҳақ эканини билдим».

حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنِ بْنِ حُذَيْفَةَ بْنِ بَدْرٍ فَنَزَلَ عَلَى ابْنِ أَخِيهِ الْحُرِّ بْنِ قَيْسِ بْنِ حِصْنٍ، وَكَانَ مِنَ النَّفَرِ الَّذِينَ يُدْنِيهِمْ عُمَرُ، وَكَانَ الْقُرَّاءُ أَصْحَابَ مَجْلِسِ عُمَرَ وَمُشَاوَرَتِهِ كُهُولاً كَانُوا أَوْ شُبَّانًا فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاِبْنِ أَخِيهِ يَا ابْنَ أَخِي هَلْ لَكَ وَجْهٌ عِنْدَ هَذَا الأَمِيرِ فَتَسْتَأْذِنَ لِي عَلَيْهِ قَالَ سَأَسْتَأْذِنُ لَكَ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَاسْتَأْذَنَ لِعُيَيْنَةَ فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ وَاللَّهِ مَا تُعْطِينَا الْجَزْلَ، وَمَا تَحْكُمُ بَيْنَنَا بِالْعَدْلِ‏.‏ فَغَضِبَ عُمَرُ حَتَّى هَمَّ بِأَنْ يَقَعَ بِهِ فَقَالَ الْحُرُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏‏{‏خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ‏}‏ وَإِنَّ هَذَا مِنَ الْجَاهِلِينَ‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا جَاوَزَهَا عُمَرُ حِينَ تَلاَهَا عَلَيْهِ، وَكَانَ وَقَّافًا عِنْدَ كِتَابِ اللَّهِ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Uyayna ibn Hisn ibn Huzayfa ibn Badr kelib, jiyani Hurr ibn Qays ibn Hisnnikiga tushdi. Hurr Umar oʻziga yaqin tutgan kishilardan edi. Qorilar — keksami yo yoshmi — Umarning majlisi va mashvarat ahli edilar. Uyayna jiyaniga: «Ey jiyanim, sening shu amir oldida obroʻying bormi? Men uchun uning huzuriga kirishga izn olib bersang?» dedi. U: «Sen uchun izn olib beraman», dedi. Ibn Abbos aytdi: U Uyayna uchun izn oldi. Uyayna kirgach: «Ey Xattobning oʻgʻli, Allohga qasamki, sen bizga koʻp ham bermaysan, oramizda adolat bilan ham hukm qilmaysan», dedi. Shunda Umar gʻazablanib, unga tashlanmoqchi boʻldi. Hurr: «Ey amirul-moʻminin, albatta, Alloh taolo oʻz Nabiysiga ﷺ: {Avf yoʻlini tut, yaxshilikka buyur va johillardan yuz oʻgir} (Aʼrof 199) degan, bu esa johillardandir», dedi. Allohga qasamki, Hurr buni unga tilovat qilganda, Umar undan oshib oʻtmadi, u Allohning kitobi oldida (chegarada) toʻxtab qolardi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Уяйна ибн Ҳисн ибн Ҳузайфа ибн Бадр келиб, жияни Ҳурр ибн Қайс ибн Ҳиснникига тушди. Ҳурр Умар ўзига яқин тутган кишилардан эди. Қорилар — кексами ё ёшми — Умарнинг мажлиси ва машварат аҳли эдилар. Уяйна жиянига: «Эй жияним, сенинг шу амир олдида обрўйинг борми? Мен учун унинг ҳузурига киришга изн олиб берсанг?» деди. У: «Сен учун изн олиб бераман», деди. Ибн Аббос айтди: У Уяйна учун изн олди. Уяйна киргач: «Эй Хаттобнинг ўғли, Аллоҳга қасамки, сен бизга кўп ҳам бермайсан, орамизда адолат билан ҳам ҳукм қилмайсан», деди. Шунда Умар ғазабланиб, унга ташланмоқчи бўлди. Ҳурр: «Эй амирул-мўминин, албатта, Аллоҳ таоло ўз Набийсига ﷺ: {Авф йўлини тут, яхшиликка буюр ва жоҳиллардан юз ўгир} (Аъроф 199) деган, бу эса жоҳиллардандир», деди. Аллоҳга қасамки, Ҳурр буни унга тиловат қилганда, Умар ундан ошиб ўтмади, у Аллоҳнинг китоби олдида (чегарада) тўхтаб қоларди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ ابْنَةِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهَا قَالَتْ أَتَيْتُ عَائِشَةَ حِينَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ، وَالنَّاسُ قِيَامٌ وَهْىَ قَائِمَةٌ تُصَلِّي فَقُلْتُ مَا لِلنَّاسِ فَأَشَارَتْ بِيَدِهَا نَحْوَ السَّمَاءِ فَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ فَقُلْتُ آيَةٌ‏.‏ قَالَتْ بِرَأْسِهَا أَنْ نَعَمْ‏.‏ فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ شَىْءٍ لَمْ أَرَهُ إِلاَّ وَقَدْ رَأَيْتُهُ فِي مَقَامِي، حَتَّى الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَأُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ قَرِيبًا مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ ـ أَوِ الْمُسْلِمُ لاَ أَدْرِي أَىَّ ذَلِكَ قَالَتْ أَسْمَاءُ ـ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ جَاءَنَا بِالْبَيِّنَاتِ فَأَجَبْنَا وَآمَنَّا‏.‏ فَيُقَالُ نَمْ صَالِحًا عَلِمْنَا أَنَّكَ مُوقِنٌ‏.‏ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ ـ أَوِ الْمُرْتَابُ لاَ أَدْرِي أَىَّ ذَلِكَ قَالَتْ أَسْمَاءُ ـ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ شَيْئًا فَقُلْتُهُ ‏"‏‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytadi: Quyosh tutilganida Oishaning oldiga keldim. Odamlar tik turishar, u (Oisha) ham tik turib namoz oʻqirdi. Men: «Odamlarga nima boʻldi?» dedim. U qoʻli bilan osmon tomonga ishora qilib: «Subhanalloh», dedi. Men: «(Bu) bir alomatmi?» dedim. U boshi bilan «ha» deb ishora qildi. Rasululloh ﷺ (namozdan) boʻshaganlarida, Allohga hamd aytib, Uni maqtaganlaridan soʻng: «Koʻrmagan narsam yoʻqki, hammasini shu maqomimda — hatto jannat bilan doʻzaxni ham — koʻrdim. Menga vahiy qilindiki, sizlar qabrlaringizda Dajjol fitnasiga yaqin (bir fitna bilan) imtihon qilinasizlar. Moʻmin — yoki musulmon, qaysi birini Asmo aytganini bilmayman — ‹Muhammad bizga ravshan hujjatlar bilan keldi, biz unga ijobat qildik va iymon keltirdik› deydi. Shunda unga: ‹Solih banda boʻlib uxlagin, biz sen yaqin keltiruvchi (moʻmin) ekaningni bildik› deyiladi. Munofiq — yoki shubhalanuvchi, qaysi birini Asmo aytganini bilmayman — esa: ‹Bilmadim, odamlar bir narsa deyishayotgan edi, men ham shuni dedim› deydi», dedilar.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтади: Қуёш тутилганида Оишанинг олдига келдим. Одамлар тик туришар, у (Оиша) ҳам тик туриб намоз ўқирди. Мен: «Одамларга нима бўлди?» дедим. У қўли билан осмон томонга ишора қилиб: «Субҳаналлоҳ», деди. Мен: «(Бу) бир аломатми?» дедим. У боши билан «ҳа» деб ишора қилди. Расулуллоҳ ﷺ (намоздан) бўшаганларида, Аллоҳга ҳамд айтиб, Уни мақтаганларидан сўнг: «Кўрмаган нарсам йўқки, ҳаммасини шу мақомимда — ҳатто жаннат билан дўзахни ҳам — кўрдим. Менга ваҳий қилиндики, сизлар қабрларингизда Дажжол фитнасига яқин (бир фитна билан) имтиҳон қилинасизлар. Мўмин — ёки мусулмон, қайси бирини Асмо айтганини билмайман — ‹Муҳаммад бизга равшан ҳужжатлар билан келди, биз унга ижобат қилдик ва иймон келтирдик› дейди. Шунда унга: ‹Солиҳ банда бўлиб ухлагин, биз сен яқин келтирувчи (мўмин) эканингни билдик› дейилади. Мунофиқ — ёки шубҳаланувчи, қайси бирини Асмо айтганини билмайман — эса: ‹Билмадим, одамлар бир нарса дейишаётган эди, мен ҳам шуни дедим› дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دَعُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ، إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِسُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، فَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَىْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ، وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Men sizlarni (oʻz holiga) qoldirgan ekanman, sizlar ham meni qoldiringlar (koʻp savol bermanglar). Zero, sizlardan oldingilar koʻp savol berganlari va paygʻambarlariga qarshi ixtilof qilganlari sababli halok boʻldilar. Bas, men sizlarni biror narsadan qaytarsam, undan tiyilinglar. Sizlarni biror narsaga buyursam, undan qoʻlingizdan kelganicha bajaringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мен сизларни (ўз ҳолига) қолдирган эканман, сизлар ҳам мени қолдиринглар (кўп савол берманглар). Зеро, сизлардан олдингилар кўп савол берганлари ва пайғамбарларига қарши ихтилоф қилганлари сабабли ҳалок бўлдилар. Бас, мен сизларни бирор нарсадан қайтарсам, ундан тийилинглар. Сизларни бирор нарсага буюрсам, ундан қўлингиздан келганича бажаринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ شَىْءٍ لَمْ يُحَرَّمْ، فَحُرِّمَ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ ‏"‏‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan, u esa otasidan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, musulmonlar ichida eng katta gunohkor — harom qilinmagan bir narsa haqida soʻrab, soʻragani sababli (oʻsha narsa) harom qilingan kishidir», dedilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан, у эса отасидан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, мусулмонлар ичида энг катта гуноҳкор — ҳаром қилинмаган бир нарса ҳақида сўраб, сўрагани сабабли (ўша нарса) ҳаром қилинган кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، سَمِعْتُ أَبَا النَّضْرِ، يُحَدِّثُ عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اتَّخَذَ حُجْرَةً فِي الْمَسْجِدِ مِنْ حَصِيرٍ، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا لَيَالِيَ، حَتَّى اجْتَمَعَ إِلَيْهِ نَاسٌ، ثُمَّ فَقَدُوا صَوْتَهُ لَيْلَةً فَظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ نَامَ، فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَتَنَحْنَحُ لِيَخْرُجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ ‏"‏ مَا زَالَ بِكُمُ الَّذِي رَأَيْتُ مِنْ صَنِيعِكُمْ، حَتَّى خَشِيتُ أَنْ يُكْتَبَ عَلَيْكُمْ، وَلَوْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا قُمْتُمْ بِهِ فَصَلُّوا أَيُّهَا النَّاسُ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ أَفْضَلَ صَلاَةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ، إِلاَّ الصَّلاَةَ الْمَكْتُوبَةَ ‏"‏‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ masjidda boʻyradan bir hujra qilib oldilar. Rasululloh ﷺ unda bir necha kecha namoz oʻqidilar, hatto u zotning atroflariga odamlar toʻplandi. Soʻng bir kecha ular u zotning ovozini eshitmay qolishdi va u zot uxlab qoldilar, deb oʻylashdi. Baʼzilari u zot oldilariga chiqsinlar, deb tomoq qira boshlashdi. Shunda u zot: «Men koʻrgan amalingiz davom etaverdi, hatto bu sizlarga farz qilib qoʻyilishidan qoʻrqdim. Agar sizlarga farz qilinganida, uni bajara olmas edingiz. Bas, ey odamlar, namozni oʻz uylaringizda oʻqinglar, chunki farz namozdan boshqa, kishining eng afzal namozi uning uyida (oʻqigan namozi)dir», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ масжидда бўйрадан бир ҳужра қилиб олдилар. Расулуллоҳ ﷺ унда бир неча кеча намоз ўқидилар, ҳатто у зотнинг атрофларига одамлар тўпланди. Сўнг бир кеча улар у зотнинг овозини эшитмай қолишди ва у зот ухлаб қолдилар, деб ўйлашди. Баъзилари у зот олдиларига чиқсинлар, деб томоқ қира бошлашди. Шунда у зот: «Мен кўрган амалингиз давом этаверди, ҳатто бу сизларга фарз қилиб қўйилишидан қўрқдим. Агар сизларга фарз қилинганида, уни бажара олмас эдингиз. Бас, эй одамлар, намозни ўз уйларингизда ўқинглар, чунки фарз намоздан бошқа, кишининг энг афзал намози унинг уйида (ўқиган намози)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَشْيَاءَ كَرِهَهَا، فَلَمَّا أَكْثَرُوا عَلَيْهِ الْمَسْأَلَةَ غَضِبَ وَقَالَ ‏"‏ سَلُونِي ‏"‏‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ حُذَافَةُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي فَقَالَ ‏"‏ أَبُوكَ سَالِمٌ مَوْلَى شَيْبَةَ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا رَأَى عُمَرُ مَا بِوَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْغَضَبِ قَالَ إِنَّا نَتُوبُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ dan oʻzlari yoqtirmagan baʼzi narsalar haqida soʻraldi. Ular koʻp savol berishgach, u zot gʻazablandilar va: «Mendan soʻranglar», dedilar. Shunda bir kishi turib: «Ey Allohning Rasuli, mening otam kim?» dedi. U zot: «Sening otang Huzofadir», dedilar. Soʻng boshqa biri turib: «Ey Allohning Rasuli, mening otam kim?» dedi. U zot: «Sening otang Shaybaning ozod qilgan quli Salimdir», dedilar. Umar Rasululloh ﷺ ning yuzlaridagi gʻazabni koʻrgach: «Biz Alloh azza va jallaga tavba qilamiz», dedi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ дан ўзлари ёқтирмаган баъзи нарсалар ҳақида сўралди. Улар кўп савол беришгач, у зот ғазабландилар ва: «Мендан сўранглар», дедилар. Шунда бир киши туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, менинг отам ким?» деди. У зот: «Сенинг отанг Ҳузофадир», дедилар. Сўнг бошқа бири туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, менинг отам ким?» деди. У зот: «Сенинг отанг Шайбанинг озод қилган қули Салимдир», дедилар. Умар Расулуллоҳ ﷺ нинг юзларидаги ғазабни кўргач: «Биз Аллоҳ азза ва жаллага тавба қиламиз», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ، عَنْ وَرَّادٍ، كَاتِبِ الْمُغِيرَةِ قَالَ كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى الْمُغِيرَةِ اكْتُبْ إِلَىَّ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهْوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ، اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ ‏"‏‏.‏ وَكَتَبَ إِلَيْهِ إِنَّهُ كَانَ يَنْهَى عَنْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةِ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ، وَكَانَ يَنْهَى عَنْ عُقُوقِ الأُمَّهَاتِ وَوَأْدِ الْبَنَاتِ وَمَنْعٍ وَهَاتِ‏.‏

Mugʻiraning kotibi Varrod (rahimahulloh) aytdi: Muoviya Mugʻiraga: «Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsangni menga yozib yubor», deb yozdi. U esa unga shunday yozdi: Allohning Nabiysi ﷺ har namozdan keyin: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lahu, lahul-mulku va lahul-hamdu, va huva alo kulli shayin qadir. Allohumma lo moniʼa limo aʼtayta, va lo muʼtiya limo manaʼta, va lo yanfaʼu zal-jaddi minkal-jadd», deb aytar edilar. Yana unga shuni yozdiki, u zot qiyl-u qol (behuda gap-soʻz)dan, koʻp savol berishdan va molni zoye qilishdan qaytarardilar; onalarga oqibatsizlik qilishdan, qizlarni tiriklayin koʻmishdan hamda (haqni) bermaslik va (haqsiz narsani) talab qilishdan qaytarardilar.Муғиранинг котиби Варрод (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Муовия Муғирага: «Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсангни менга ёзиб юбор», деб ёзди. У эса унга шундай ёзди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳар намоздан кейин: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳу, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду, ва ҳува ало кулли шайин қадир. Аллоҳумма ло мониъа лимо аътайта, ва ло муътия лимо манаъта, ва ло янфаъу зал-жадди минкал-жадд», деб айтар эдилар. Яна унга шуни ёздики, у зот қийл-у қол (беҳуда гап-сўз)дан, кўп савол беришдан ва молни зое қилишдан қайтарардилар; оналарга оқибатсизлик қилишдан, қизларни тириклайин кўмишдан ҳамда (ҳақни) бермаслик ва (ҳақсиз нарсани) талаб қилишдан қайтарардилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عُمَرَ فَقَالَ نُهِينَا عَنِ التَّكَلُّفِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Umar (roziyallohu anhu)ning huzurida edik. U: «Bizga takalluf (oʻzimizni qiynab, dinda haddan oshish) man etilgan», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Умар (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида эдик. У: «Бизга такаллуф (ўзимизни қийнаб, динда ҳаддан ошиш) ман этилган», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه‏.‏ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى الظُّهْرَ فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَذَكَرَ السَّاعَةَ، وَذَكَرَ أَنَّ بَيْنَ يَدَيْهَا أُمُورًا عِظَامًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ شَىْءٍ فَلْيَسْأَلْ عَنْهُ، فَوَاللَّهِ لاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَىْءٍ إِلاَّ أَخْبَرْتُكُمْ بِهِ، مَا دُمْتُ فِي مَقَامِي هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَأَكْثَرَ النَّاسُ الْبُكَاءَ، وَأَكْثَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَقُولَ ‏"‏ سَلُونِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَنَسٌ فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ أَيْنَ مَدْخَلِي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ النَّارُ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ فَقَالَ مَنْ أَبِي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ حُذَافَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَكْثَرَ أَنْ يَقُولَ ‏"‏ سَلُونِي سَلُونِي ‏"‏‏.‏ فَبَرَكَ عُمَرُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ فَقَالَ رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ عُمَرُ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ عُرِضَتْ عَلَىَّ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ آنِفًا فِي عُرْضِ هَذَا الْحَائِطِ وَأَنَا أُصَلِّي، فَلَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ quyosh ogʻgan paytda chiqib, peshin namozini oʻqidilar. Salom berib boʻlgach, minbarga koʻtarilib, Qiyomatni zikr qildilar va undan oldin ulkan ishlar yuz berishini eslatdilar. Soʻng: «Kim biror narsani soʻramoqchi boʻlsa, soʻrasin. Vallohi, men shu joyimda turar ekanman, mendan nimani soʻrasangiz, albatta uni sizga aytib beraman», dedilar. Anas aytadi: Shunda odamlar koʻp yigʻladilar va Rasululloh ﷺ koʻp marta: «Mendan soʻranglar!» deb aytdilar. Anas aytadi: Bir kishi oʻrnidan turib: «Ey Rasululloh, mening kiradigan joyim qayer?» dedi. U zot: «Doʻzax», dedilar. Soʻng Abdulloh ibn Huzofa oʻrnidan turib: «Ey Rasululloh, mening otam kim?» dedi. U zot: «Sening otang Huzofa», dedilar. Anas aytadi: Soʻng u zot yana koʻp marta: «Mendan soʻranglar, mendan soʻranglar!» dedilar. Shunda Umar tizzalari ustiga choʻkkalab: «Biz Allohni Rabb, Islomni din, Muhammad ﷺ ni Rasul deb rozi boʻldik», dedi. Umar buni aytganda Rasululloh ﷺ jim turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men hozir namoz oʻqib turganimda jannat va doʻzax mana shu devor koʻndalangida menga koʻrsatildi. Yaxshilik va yomonlik borasida bugungidek hech narsani koʻrgan emasman», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ қуёш оғган пайтда чиқиб, пешин намозини ўқидилар. Салом бериб бўлгач, минбарга кўтарилиб, Қиёматни зикр қилдилар ва ундан олдин улкан ишлар юз беришини эслатдилар. Сўнг: «Ким бирор нарсани сўрамоқчи бўлса, сўрасин. Валлоҳи, мен шу жойимда турар эканман, мендан нимани сўрасангиз, албатта уни сизга айтиб бераман», дедилар. Анас айтади: Шунда одамлар кўп йиғладилар ва Расулуллоҳ ﷺ кўп марта: «Мендан сўранглар!» деб айтдилар. Анас айтади: Бир киши ўрнидан туриб: «Эй Расулуллоҳ, менинг кирадиган жойим қаер?» деди. У зот: «Дўзах», дедилар. Сўнг Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ўрнидан туриб: «Эй Расулуллоҳ, менинг отам ким?» деди. У зот: «Сенинг отанг Ҳузофа», дедилар. Анас айтади: Сўнг у зот яна кўп марта: «Мендан сўранглар, мендан сўранглар!» дедилар. Шунда Умар тиззалари устига чўккалаб: «Биз Аллоҳни Рабб, Исломни дин, Муҳаммад ﷺ ни Расул деб рози бўлдик», деди. Умар буни айтганда Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен ҳозир намоз ўқиб турганимда жаннат ва дўзах мана шу девор кўндалангида менга кўрсатилди. Яхшилик ва ёмонлик борасида бугунгидек ҳеч нарсани кўрган эмасман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ أَنَسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَنْ أَبِي قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ فُلاَنٌ ‏"‏‏.‏ وَنَزَلَتْ ‏‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Bir kishi: «Ey Allohning Nabiysi, mening otam kim?» dedi. U zot: «Sening otang falonchi», dedilar. Shunda {Ey iymon keltirganlar! Sizlarga oshkor qilinsa, sizni xafa qiladigan narsalar haqida soʻramanglar} (Moida 101) oyati nozil boʻldi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Набийси, менинг отам ким?» деди. У зот: «Сенинг отанг фалончи», дедилар. Шунда {Эй иймон келтирганлар! Сизларга ошкор қилинса, сизни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар} (Моида 101) ояти нозил бўлди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَنْ يَبْرَحَ النَّاسُ يَتَسَاءَلُونَ حَتَّى يَقُولُوا هَذَا اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ فَمَنْ خَلَقَ اللَّهَ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar bir-birlaridan soʻrayverib, oxiri: ‹Mana bu Alloh hamma narsani Yaratgan, xoʻsh, Allohni kim yaratgan?› deyishgacha borib yetadilar», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар бир-бирларидан сўрайвериб, охири: ‹Мана бу Аллоҳ ҳамма нарсани Яратган, хўш, Аллоҳни ким яратган?› дейишгача бориб етадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرْثٍ بِالْمَدِينَةِ، وَهْوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَسِيبٍ، فَمَرَّ بِنَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَسْأَلُوهُ لاَ يُسْمِعْكُمْ مَا تَكْرَهُونَ‏.‏ فَقَامُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ حَدِّثْنَا عَنِ الرُّوحِ‏.‏ فَقَامَ سَاعَةً يَنْظُرُ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ، فَتَأَخَّرْتُ عَنْهُ حَتَّى صَعِدَ الْوَحْىُ، ثُمَّ قَالَ ‏‏{‏وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي‏}‏‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Men Nabiy ﷺ bilan Madinadagi bir ekinzorda edim. U zot xurmo shoxiga tayanib turardilar. Yahudiylardan bir guruh oldidan oʻtdilar. Ulardan baʼzilari: «Undan ruh haqida soʻranglar», dedi. Baʼzilari esa: «Soʻramanglar, sizga yoqmaydigan narsani eshittirib qoʻymasin», dedi. Soʻng ular u zotning oldiga kelib: «Ey Abulqosim, bizga ruh haqida gapirib bering», dedilar. U zot bir muddat qarab turdilar. Men u zotga vahiy nozil qilinayotganini bildim va vahiy koʻtarilguncha undan uzoqlashib turdim. Soʻng u zot: {Sendan ruh haqida soʻraydilar. Ayt: ‹Ruh Robbimning ishlaridandir›} (Isro 85) oyatini oʻqidilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Набий ﷺ билан Мадинадаги бир экинзорда эдим. У зот хурмо шохига таяниб турардилар. Яҳудийлардан бир гуруҳ олдидан ўтдилар. Улардан баъзилари: «Ундан руҳ ҳақида сўранглар», деди. Баъзилари эса: «Сўраманглар, сизга ёқмайдиган нарсани эшиттириб қўймасин», деди. Сўнг улар у зотнинг олдига келиб: «Эй Абулқосим, бизга руҳ ҳақида гапириб беринг», дедилар. У зот бир муддат қараб турдилар. Мен у зотга ваҳий нозил қилинаётганини билдим ва ваҳий кўтарилгунча ундан узоқлашиб турдим. Сўнг у зот: {Сендан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айт: ‹Руҳ Роббимнинг ишларидандир›} (Исро 85) оятини ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اتَّخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَاتَمًا مِنْ ذَهَبٍ فَاتَّخَذَ النَّاسُ خَوَاتِيمَ مِنْ ذَهَبٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي اتَّخَذْتُ خَاتَمًا مِنْ ذَهَبٍ ‏"‏‏.‏ فَنَبَذَهُ وَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لَنْ أَلْبَسَهُ أَبَدًا ‏"‏ فَنَبَذَ النَّاسُ خَوَاتِيمَهُمْ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Nabiy ﷺ oltindan uzuk taqib oldilar. Shunda odamlar ham oltindan uzuklar taqib oldilar. Keyin Nabiy ﷺ: «Men oltindan uzuk taqib olgan edim», dedilar-da, uni uloqtirib tashladilar va: «Men buni hech qachon taqmayman», dedilar. Shunda odamlar ham uzuklarini uloqtirib tashladilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Набий ﷺ олтиндан узук тақиб олдилар. Шунда одамлар ҳам олтиндан узуклар тақиб олдилар. Кейин Набий ﷺ: «Мен олтиндан узук тақиб олган эдим», дедилар-да, уни улоқтириб ташладилар ва: «Мен буни ҳеч қачон тақмайман», дедилар. Шунда одамлар ҳам узукларини улоқтириб ташладилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا ‏"‏‏.‏ قَالُوا إِنَّكَ تُوَاصِلُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ، إِنِّي أَبِيتُ يُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِي ‏"‏‏.‏ فَلَمْ يَنْتَهُوا عَنِ الْوِصَالِ ـ قَالَ ـ فَوَاصَلَ بِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَيْنِ أَوْ لَيْلَتَيْنِ، ثُمَّ رَأَوُا الْهِلاَلَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَأَخَّرَ الْهِلاَلُ لَزِدْتُكُمْ ‏"‏‏.‏ كَالْمُنَكِّلِ لَهُمْ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ: «Visol qilmanglar (ikki kun yoki undan ortiq tinimsiz roʻza tutmanglar)», dedilar. Ular: «Axir siz visol qilasiz-ku», dedilar. U zot: «Men sizlarga oʻxshamayman. Men tunni Robbim meni taomlantirib, suv ichirgan holda oʻtkazaman», dedilar. Lekin ular visolni tark etmadilar. Roviy aytadi: Shunda Nabiy ﷺ ular bilan ikki kun yoki ikki kecha visol qildilar. Soʻng ular hilolni (oyni) koʻrdilar. Nabiy ﷺ esa ularni jazolagandek qilib: «Agar hilol kechikkanida, sizlarga yana qoʻshgan boʻlar edim», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ: «Висол қилманглар (икки кун ёки ундан ортиқ тинимсиз рўза тутманглар)», дедилар. Улар: «Ахир сиз висол қиласиз-ку», дедилар. У зот: «Мен сизларга ўхшамайман. Мен тунни Роббим мени таомлантириб, сув ичирган ҳолда ўтказаман», дедилар. Лекин улар висолни тарк этмадилар. Ровий айтади: Шунда Набий ﷺ улар билан икки кун ёки икки кеча висол қилдилар. Сўнг улар ҳилолни (ойни) кўрдилар. Набий ﷺ эса уларни жазолагандек қилиб: «Агар ҳилол кечикканида, сизларга яна қўшган бўлар эдим», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، خَطَبَنَا عَلِيٌّ ـ رضى الله عنه ـ عَلَى مِنْبَرٍ مِنْ آجُرٍّ، وَعَلَيْهِ سَيْفٌ فِيهِ صَحِيفَةٌ مُعَلَّقَةٌ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِنْدَنَا مِنْ كِتَابٍ يُقْرَأُ إِلاَّ كِتَابُ اللَّهِ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ‏.‏ فَنَشَرَهَا فَإِذَا فِيهَا أَسْنَانُ الإِبِلِ وَإِذَا فِيهَا ‏"‏ الْمَدِينَةُ حَرَمٌ مِنْ عَيْرٍ إِلَى كَذَا، فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً ‏"‏‏.‏ وَإِذَا فِيهِ ‏"‏ ذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ يَسْعَى بِهَا أَدْنَاهُمْ، فَمَنْ أَخْفَرَ مُسْلِمًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً ‏"‏‏.‏ وَإِذَا فِيهَا ‏"‏ مَنْ وَالَى قَوْمًا بِغَيْرِ إِذْنِ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً ‏"‏‏.‏

Ibrohim at-Taymiy otasidan rivoyat qiladi. U aytdi: Ali (roziyallohu anhu) bizga pishgan gʻishtdan qilingan minbar ustida xutba qildi. Uning ustida qini ichida varaq osilgan qilich bor edi. U: «Vallohi, bizning oldimizda oʻqiladigan Allohning Kitobi va shu varaqdagidan boshqa hech qanday kitob yoʻq», dedi-da, uni yoydi. Unda tuyalarning (diyat uchun beriladigan) yoshlari bor edi. Yana unda: ‹Madina Ayr togʻidan falon joygacha haram (qoʻriq) dir. Kim unda biror bidʼat chiqarsa yoki bidʼatchini panoh bersa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Alloh undan na farzini, na nafl ibodatini qabul qiladi› deb yozilgan edi. Yana unda: ‹Musulmonlarning zimmasi (omon-amoni) birdir, uni eng quyi (pastki tabaqasi) ham amalga oshiradi. Kim biror musulmonga bergan omonini buzsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Alloh undan na farzini, na naflini qabul qiladi› deb yozilgan edi. Yana unda: ‹Kim oʻz xojalarining ruxsatisiz boshqa bir qavmni vali (xoja) tutsa, unga Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati boʻlsin. Alloh undan na farzini, na naflini qabul qiladi› deb yozilgan edi.Иброҳим ат-Таймий отасидан ривоят қилади. У айтди: Али (розияллоҳу анҳу) бизга пишган ғиштдан қилинган минбар устида хутба қилди. Унинг устида қини ичида варақ осилган қилич бор эди. У: «Валлоҳи, бизнинг олдимизда ўқиладиган Аллоҳнинг Китоби ва шу варақдагидан бошқа ҳеч қандай китоб йўқ», деди-да, уни ёйди. Унда туяларнинг (дият учун бериладиган) ёшлари бор эди. Яна унда: ‹Мадина Айр тоғидан фалон жойгача ҳарам (қўриқ) дир. Ким унда бирор бидъат чиқарса ёки бидъатчини паноҳ берса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Аллоҳ ундан на фарзини, на нафл ибодатини қабул қилади› деб ёзилган эди. Яна унда: ‹Мусулмонларнинг зиммаси (омон-амони) бирдир, уни энг қуйи (пастки табақаси) ҳам амалга оширади. Ким бирор мусулмонга берган омонини бузса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Аллоҳ ундан на фарзини, на нафлини қабул қилади› деб ёзилган эди. Яна унда: ‹Ким ўз хожаларининг рухсатисиз бошқа бир қавмни вали (хожа) тутса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлсин. Аллоҳ ундан на фарзини, на нафлини қабул қилади› деб ёзилган эди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رَضِيَ الله عنها ـ صَنَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا تَرَخَّصَ وَتَنَزَّهَ عَنْهُ قَوْمٌ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَتَنَزَّهُونَ عَنِ الشَّىْءِ أَصْنَعُهُ، فَوَاللَّهِ إِنِّي أَعْلَمُهُمْ بِاللَّهِ، وَأَشَدُّهُمْ لَهُ خَشْيَةً ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Nabiy ﷺ bir ishni qildilar, biroq baʼzi odamlar undan oʻzlarini tortib, parhez qildilar. Bu Nabiy ﷺ ga yetib bordi. Shunda u zot Allohga hamd aytib, soʻng: «Men qiladigan ishdan oʻzlarini tortadigan bu odamlarga nima boʻldi? Vallohi, men ulardan koʻra Allohni yaxshiroq bilaman va Undan koʻra qattiqroq qoʻrqaman», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Набий ﷺ бир ишни қилдилар, бироқ баъзи одамлар ундан ўзларини тортиб, парҳез қилдилар. Бу Набий ﷺ га етиб борди. Шунда у зот Аллоҳга ҳамд айтиб, сўнг: «Мен қиладиган ишдан ўзларини тортадиган бу одамларга нима бўлди? Валлоҳи, мен улардан кўра Аллоҳни яхшироқ биламан ва Ундан кўра қаттиқроқ қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَادَ الْخَيِّرَانِ أَنْ يَهْلِكَا أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، لَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَفْدُ بَنِي تَمِيمٍ، أَشَارَ أَحَدُهُمَا بِالأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ أَخِي بَنِي مُجَاشِعٍ، وَأَشَارَ الآخَرُ بِغَيْرِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعُمَرَ إِنَّمَا أَرَدْتَ خِلاَفِي‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ مَا أَرَدْتُ خِلاَفَكَ‏.‏ فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏عَظِيمٌ‏}‏‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ فَكَانَ عُمَرُ بَعْدُ ـ وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ عَنْ أَبِيهِ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ ـ إِذَا حَدَّثَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِحَدِيثٍ حَدَّثَهُ كَأَخِي السِّرَارِ، لَمْ يُسْمِعْهُ حَتَّى يَسْتَفْهِمَهُ‏.‏

Ibn Abu Mulayka (rahimahulloh) aytadi: Ikki yaxshi kishi — Abu Bakr va Umar halok boʻlishlariga sal qoldi. Nabiy ﷺ ning huzurlariga Banu Tamim elchilari kelganda, ulardan biri Banu Mujoshiʼning ogʻasi Aqraʼ ibn Hobis al-Hanzaliyni (boshliq qilishni) maslahat berdi, ikkinchisi esa undan boshqasini maslahat berdi. Shunda Abu Bakr Umarga: «Sen faqat menga qarshi chiqishni istading», dedi. Umar: «Men senga qarshi chiqishni istaganim yoʻq», dedi. Nabiy ﷺ ning huzurlarida ularning ovozlari koʻtarilib ketdi. Shunda {Ey iymon keltirganlar! Ovozlaringizni koʻtarmanglar} oyati ... {ulkan (savobingiz behuda ketib qolar)} (Hujurot 2) degan soʻzigacha nozil boʻldi. Ibn Abu Mulayka aytadi: Ibn Zubayr aytdi: Shundan keyin Umar — buni otasi Abu Bakrdan zikr qilmadi — Nabiy ﷺ ga biror gap soʻzlaganda, xuddi pichirlagandek soʻzlardi, hatto u zot soʻrab oydinlashtirmaguncha eshittirmasdi.Ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Икки яхши киши — Абу Бакр ва Умар ҳалок бўлишларига сал қолди. Набий ﷺ нинг ҳузурларига Бану Тамим элчилари келганда, улардан бири Бану Мужошиънинг оғаси Ақраъ ибн Ҳобис ал-Ҳанзалийни (бошлиқ қилишни) маслаҳат берди, иккинчиси эса ундан бошқасини маслаҳат берди. Шунда Абу Бакр Умарга: «Сен фақат менга қарши чиқишни истадинг», деди. Умар: «Мен сенга қарши чиқишни истаганим йўқ», деди. Набий ﷺ нинг ҳузурларида уларнинг овозлари кўтарилиб кетди. Шунда {Эй иймон келтирганлар! Овозларингизни кўтарманглар} ояти ... {улкан (савобингиз беҳуда кетиб қолар)} (Ҳужурот 2) деган сўзигача нозил бўлди. Ибн Абу Мулайка айтади: Ибн Зубайр айтди: Шундан кейин Умар — буни отаси Абу Бакрдан зикр қилмади — Набий ﷺ га бирор гап сўзлаганда, худди пичирлагандек сўзларди, ҳатто у зот сўраб ойдинлаштирмагунча эшиттирмасди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي مَرَضِهِ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ يُصَلِّي بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ قُلْتُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ، فَمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ قُولِي إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ فِي مَقَامِكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ، فَمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ، فَفَعَلَتْ حَفْصَةُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكُنَّ لأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ، مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ لِلنَّاسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ حَفْصَةُ لِعَائِشَةَ مَا كُنْتُ لأُصِيبَ مِنْكِ خَيْرًا‏.‏

Mominlar onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ kasalliklarida: «Abu Bakrga aytinglar, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisin», dedilar. Oisha aytadi: Men: «Abu Bakr sizning joyingizda tursa, yigʻisidan odamlarga ovozini eshittira olmaydi. Shuning uchun Umarga ayting, u oʻqisin», dedim. U zot: «Abu Bakrga aytinglar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Oisha aytadi: Men Hafsaga: «Sen ayt, Abu Bakr sizning joyingizda tursa, yigʻisidan odamlarga ovozini eshittira olmaydi, shuning uchun Umarga ayting, odamlarga namoz oʻqisin», dedim. Hafsa shunday dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sizlar Yusufning (atrofidagi) ayollariga oʻxshaysizlar. Abu Bakrga aytinglar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Hafsa Oishaga: «Men sendan hech qachon yaxshilik koʻrmasdim», dedi.Моминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ касалликларида: «Абу Бакрга айтинглар, одамларга имом бўлиб намоз ўқисин», дедилар. Оиша айтади: Мен: «Абу Бакр сизнинг жойингизда турса, йиғисидан одамларга овозини эшиттира олмайди. Шунинг учун Умарга айтинг, у ўқисин», дедим. У зот: «Абу Бакрга айтинглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Оиша айтади: Мен Ҳафсага: «Сен айт, Абу Бакр сизнинг жойингизда турса, йиғисидан одамларга овозини эшиттира олмайди, шунинг учун Умарга айтинг, одамларга намоз ўқисин», дедим. Ҳафса шундай деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар Юсуфнинг (атрофидаги) аёлларига ўхшайсизлар. Абу Бакрга айтинглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Ҳафса Оишага: «Мен сендан ҳеч қачон яхшилик кўрмасдим», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ جَاءَ عُوَيْمِرٌ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ فَقَالَ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَيَقْتُلُهُ، أَتَقْتُلُونَهُ بِهِ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَكَرِهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَ، فَرَجَعَ عَاصِمٌ فَأَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَرِهَ الْمَسَائِلَ فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لآتِيَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَجَاءَ وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْقُرْآنَ خَلْفَ عَاصِمٍ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ قُرْآنًا ‏"‏‏.‏ فَدَعَا بِهِمَا فَتَقَدَّمَا فَتَلاَعَنَا، ثُمَّ قَالَ عُوَيْمِرٌ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنْ أَمْسَكْتُهَا‏.‏ فَفَارَقَهَا وَلَمْ يَأْمُرْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِفِرَاقِهَا، فَجَرَتِ السُّنَّةُ فِي الْمُتَلاَعِنَيْنِ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ انْظُرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَحْمَرَ قَصِيرًا مِثْلَ وَحَرَةٍ فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ قَدْ كَذَبَ، وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَسْحَمَ أَعْيَنَ ذَا أَلْيَتَيْنِ فَلاَ أَحْسِبُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ عَلَيْهَا ‏"‏‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ عَلَى الأَمْرِ الْمَكْرُوهِ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytadi: Uvaymir Osim ibn Adiyning oldiga kelib: «Aytgin-chi, bir kishi xotinining oldida bir erkakni topib, uni oʻldirsa, siz uning evaziga uni oʻldirasizmi? Ey Osim, men uchun Rasululloh ﷺ dan soʻrab ber», dedi. Osim u zotdan soʻradi. Nabiy ﷺ bunday masalalarni yoqtirmadilar va ularni yomon koʻrdilar. Osim qaytib kelib, Nabiy ﷺ bunday masalalarni yoqtirmaganlarini unga aytdi. Uvaymir: «Vallohi, men albatta Nabiy ﷺ ning oldilariga boraman», dedi. U keldi. Osimning ortidan Alloh taolo Qurʼon nozil qilgan edi. Shunda u zot unga: «Alloh sizlar haqingizda Qurʼon nozil qildi», dedilar. Soʻng u zot ikkalasini chaqirdilar. Ular oldinga oʻtib, bir-birlari bilan liʼon qildilar. Soʻng Uvaymir: «Ey Rasululloh, agar men uni (xotin sifatida) ushlab tursam, unga yolgʻon bilan tuhmat qilgan boʻlaman», dedi-da, uni qoʻyib yubordi. Nabiy ﷺ unga uni qoʻyib yuborishni buyurmagan edilar. Shu bilan liʼon qiluvchilar borasidagi sunnat (qonun) joriy boʻldi. Nabiy ﷺ: «Uni kuzatinglar. Agar u (boladan) qizil, kalta, vahra (qizil hashorot) singari boʻlib tugʻsa, men uning (Uvaymirning) yolgʻon gapirgan deb oʻylayman. Agar qora, koʻzlari katta, dumbasi (oʻgʻzasi) yirik boʻlib tugʻsa, men uning rost gapirgan deb hisoblayman», dedilar. Soʻng u (xotin) yoqimsiz (ayblovga mos) holatda tugʻdi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтади: Уваймир Осим ибн Адийнинг олдига келиб: «Айтгин-чи, бир киши хотинининг олдида бир эркакни топиб, уни ўлдирса, сиз унинг эвазига уни ўлдирасизми? Эй Осим, мен учун Расулуллоҳ ﷺ дан сўраб бер», деди. Осим у зотдан сўради. Набий ﷺ бундай масалаларни ёқтирмадилар ва уларни ёмон кўрдилар. Осим қайтиб келиб, Набий ﷺ бундай масалаларни ёқтирмаганларини унга айтди. Уваймир: «Валлоҳи, мен албатта Набий ﷺ нинг олдиларига бораман», деди. У келди. Осимнинг ортидан Аллоҳ таоло Қуръон нозил қилган эди. Шунда у зот унга: «Аллоҳ сизлар ҳақингизда Қуръон нозил қилди», дедилар. Сўнг у зот иккаласини чақирдилар. Улар олдинга ўтиб, бир-бирлари билан лиъон қилдилар. Сўнг Уваймир: «Эй Расулуллоҳ, агар мен уни (хотин сифатида) ушлаб турсам, унга ёлғон билан туҳмат қилган бўламан», деди-да, уни қўйиб юборди. Набий ﷺ унга уни қўйиб юборишни буюрмаган эдилар. Шу билан лиъон қилувчилар борасидаги суннат (қонун) жорий бўлди. Набий ﷺ: «Уни кузатинглар. Агар у (боладан) қизил, калта, ваҳра (қизил ҳашорот) сингари бўлиб туғса, мен унинг (Уваймирнинг) ёлғон гапирган деб ўйлайман. Агар қора, кўзлари катта, думбаси (ўғзаси) йирик бўлиб туғса, мен унинг рост гапирган деб ҳисоблайман», дедилар. Сўнг у (хотин) ёқимсиз (айбловга мос) ҳолатда туғди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَوْسٍ النَّصْرِيُّ، وَكَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ذَكَرَ لِي ذِكْرًا مِنْ ذَلِكَ فَدَخَلْتُ عَلَى مَالِكٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى عُمَرَ أَتَاهُ حَاجِبُهُ يَرْفَا فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدٍ يَسْتَأْذِنُونَ‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَدَخَلُوا فَسَلَّمُوا وَجَلَسُوا‏.‏ فَقَالَ هَلْ لَكَ فِي عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمَا‏.‏ قَالَ الْعَبَّاسُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ الظَّالِمِ‏.‏ اسْتَبَّا‏.‏ فَقَالَ الرَّهْطُ عُثْمَانُ وَأَصْحَابُهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اقْضِ بَيْنَهُمَا وَأَرِحْ أَحَدَهُمَا مِنَ الآخَرِ‏.‏ فَقَالَ اتَّئِدُوا أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهُ‏.‏ قَالَ الرَّهْطُ قَدْ قَالَ ذَلِكَ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُمَرُ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَانِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ‏.‏ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَإِنِّي مُحَدِّثُكُمْ عَنْ هَذَا الأَمْرِ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ خَصَّ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْمَالِ بِشَىْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏‏{‏مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ‏}‏ الآيَةَ، فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وَاللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ وَلاَ اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ، وَقَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَبَثَّهَا فِيكُمْ، حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ، فَعَمِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ حَيَاتَهُ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ فَقَالُوا نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ أَنْشُدُكُمَا اللَّهَ هَلْ تَعْلَمَانِ ذَلِكَ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَقَبَضَهَا أَبُو بَكْرٍ فَعَمِلَ فِيهَا بِمَا عَمِلَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَأَنْتُمَا حِينَئِذٍ ـ وَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ ـ تَزْعُمَانِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ فِيهَا كَذَا، وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ فِيهَا صَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ، ثُمَّ تَوَفَّى اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ فَقُلْتُ أَنَا وَلِيُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ‏.‏ فَقَبَضْتُهَا سَنَتَيْنِ أَعْمَلُ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، ثُمَّ جِئْتُمَانِي وَكَلِمَتُكُمَا عَلَى كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ وَأَمْرُكُمَا جَمِيعٌ، جِئْتَنِي تَسْأَلُنِي نَصِيبَكَ مِنِ ابْنِ أَخِيكَ، وَأَتَانِي هَذَا يَسْأَلُنِي نَصِيبَ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِيهَا فَقُلْتُ إِنْ شِئْتُمَا دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا، عَلَى أَنَّ عَلَيْكُمَا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ تَعْمَلاَنِ فِيهَا بِمَا عَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِمَا عَمِلَ فِيهَا أَبُو بَكْرٍ وَبِمَا عَمِلْتُ فِيهَا مُنْذُ وَلِيتُهَا، وَإِلاَّ فَلاَ تُكَلِّمَانِي فِيهَا‏.‏ فَقُلْتُمَا ادْفَعْهَا إِلَيْنَا بِذَلِكَ‏.‏ فَدَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ، أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا بِذَلِكَ قَالَ الرَّهْطُ نَعَمْ‏.‏ فَأَقْبَلَ عَلَى عَلِيٍّ وَعَبَّاسٍ فَقَالَ أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ هَلْ دَفَعْتُهَا إِلَيْكُمَا بِذَلِكَ‏.‏ قَالاَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ أَفَتَلْتَمِسَانِ مِنِّي قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ فَوَالَّذِي بِإِذْنِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ لاَ أَقْضِي فِيهَا قَضَاءً غَيْرَ ذَلِكَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، فَإِنْ عَجَزْتُمَا عَنْهَا فَادْفَعَاهَا إِلَىَّ، فَأَنَا أَكْفِيكُمَاهَا‏.‏

Molik ibn Avs an-Nasriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men yoʻlga chiqib, Umar (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdim. Shu payt uning eshik posboni Yarfaʼ kelib: «Usmon, Abdurrahmon, Zubayr va Saʼd kirishga izn soʻrayaptilar», dedi. U: «Mayli», dedi. Ular kirib, salom berdilar va oʻtirdilar. Soʻng (posbon): «Ali va Abbosga izn beraymi?» dedi. U ikkovlariga izn berdi. Abbos: «Ey amir al-muʼminin, men bilan bu zolimning oʻrtasida hukm chiqargin», dedi. Ular bir-birlari bilan tortishib qoldilar. Shunda jamoa — Usmon va uning sheriklari: «Ey amir al-muʼminin, ikkovlarining oʻrtasida hukm chiqarib, birini ikkinchisidan tinchitgin», dedilar. U: «Shoshilmanglar! Izni ila osmonu yer turib turadigan Alloh nomi bilan sizlardan soʻrayman: Rasululloh ﷺ: ‹Bizga meros oʻtmaydi, biz nimaiki qoldirsak, u sadaqadir›, deganlarini bilasizlarmi? Rasululloh ﷺ bu bilan oʻzlarini nazarda tutgan edilar», dedi. Jamoa: «U zot buni aytganlar», dedilar. Soʻng Umar Ali va Abbosga yuzlanib: «Allohning nomi bilan ikkovlaringizdan soʻrayman: Rasululloh ﷺ buni aytganlarini bilasizlarmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. Umar dedi: «Endi men sizlarga bu ish haqida soʻzlab beraman. Albatta, Alloh oʻz Rasuliga ﷺ bu molda boshqa hech kimga bermagan bir narsani xos qilgan edi. Zero, Alloh: {Alloh oʻz Rasuliga ulardan qaytarib bergan narsaga sizlar (ot-tuya) yugurtirgan emassiz...} (Hashr 6) deydi — bu (mol) Rasululloh ﷺga xolis edi. Soʻng, Allohga qasamki, u zot uni sizlardan ayri olib qoʻymadilar va sizlardan tortib oʻzlariga xoslab ham olmadilar, balki uni sizlarga berib, oranglarda taqsimladilar, hatto undan shu mol qoldi. Nabiy ﷺ bu moldan oʻz ahllariga bir yillik nafaqalarini sarflar, soʻng qolganini olib, Allohning moli oʻrniga qoʻyar edilar. Nabiy ﷺ butun umrlari davomida shunday qildilar. Allohning nomi bilan soʻrayman, shuni bilasizlarmi?» Ular: «Ha», dedilar. Soʻng Ali va Abbosga: «Allohning nomi bilan ikkovingizdan soʻrayman, shuni bilasizlarmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. (Umar davom etdi:) «Soʻng Alloh oʻz Nabiysini ﷺ vafot ettirdi. Abu Bakr: ‹Men Rasululloh ﷺning valiysiman›, dedi va uni oʻz qoʻliga oldi-da, unda Rasululloh ﷺ qilgan ishni qildi. Oʻsha paytda ikkovingiz...» — u Ali va Abbosga yuzlandi — «...Abu Bakr unda shunday-shunday qildi, deb daʼvo qilyapsizlar. Holbuki Alloh biladiki, u unda sodiq, yaxshi, toʻgʻri yoʻldagi, haqqa ergashgan edi. Soʻng Alloh Abu Bakrni vafot ettirdi. Men: ‹Men Rasululloh ﷺ va Abu Bakrning valiysiman›, dedim va uni ikki yil oʻz qoʻlimga olib, unda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr qilgan ishni qildim. Soʻng ikkovingiz huzurimga kelddingiz — soʻzingiz bir, ishingiz birga edi. Sen (Abbos) mendan jiyaningdan qoladigan ulushingni soʻrab kelding, bu esa (Ali) mendan ayolining otasidan qoladigan ulushini soʻrab keldi. Men ikkovingizga: ‹Agar xohlasangiz, uni sizlarga topshiraman, lekin sizlarning zimmangizda Alloh ahdi va misoqi boʻladiki, unda Rasululloh ﷺ qilgan ishni, Abu Bakr qilgan ishni va men uni qoʻlga olganimdan beri qilib kelgan ishni qilasizlar; aks holda bu haqda menga gapirmanglar›, dedim. Shunda ikkovingiz: ‹Uni bizga shu shart bilan topshir›, dedingiz. Men uni sizlarga shu shart bilan topshirdim. Allohning nomi bilan soʻrayman, men uni ikkovlariga shu shart bilan topshirmadimmi?» Jamoa: «Ha», dedi. Soʻng Ali va Abbosga yuzlanib: «Allohning nomi bilan ikkovingizdan soʻrayman, men uni sizlarga shu shart bilan topshirmadimmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Mendan bundan boshqa hukmni talab qilyapsizlarmi? Izni ila osmonu yer turib turadigan Zot bilan qasamki, qiyomat qoyim boʻlgunga qadar men unda bundan boshqa hukm chiqarmayman. Agar uni boshqarishga ojiz boʻlsangiz, uni menga topshiringlar, men uni sizlarning oʻrningizga kifoya qilaman», dedi.Молик ибн Авс ан-Насрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен йўлга чиқиб, Умар (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдим. Шу пайт унинг эшик посбони Ярфаъ келиб: «Усмон, Абдурраҳмон, Зубайр ва Саъд киришга изн сўраяптилар», деди. У: «Майли», деди. Улар кириб, салом бердилар ва ўтирдилар. Сўнг (посбон): «Али ва Аббосга изн берайми?» деди. У икковларига изн берди. Аббос: «Эй амир ал-муъминин, мен билан бу золимнинг ўртасида ҳукм чиқаргин», деди. Улар бир-бирлари билан тортишиб қолдилар. Шунда жамоа — Усмон ва унинг шериклари: «Эй амир ал-муъминин, икковларининг ўртасида ҳукм чиқариб, бирини иккинчисидан тинчитгин», дедилар. У: «Шошилманглар! Изни ила осмону ер туриб турадиган Аллоҳ номи билан сизлардан сўрайман: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизга мерос ўтмайди, биз нимаики қолдирсак, у садақадир›, деганларини биласизларми? Расулуллоҳ ﷺ бу билан ўзларини назарда тутган эдилар», деди. Жамоа: «У зот буни айтганлар», дедилар. Сўнг Умар Али ва Аббосга юзланиб: «Аллоҳнинг номи билан икковларингиздан сўрайман: Расулуллоҳ ﷺ буни айтганларини биласизларми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. Умар деди: «Энди мен сизларга бу иш ҳақида сўзлаб бераман. Албатта, Аллоҳ ўз Расулига ﷺ бу молда бошқа ҳеч кимга бермаган бир нарсани хос қилган эди. Зеро, Аллоҳ: {Аллоҳ ўз Расулига улардан қайтариб берган нарсага сизлар (от-туя) югуртирган эмассиз...} (Ҳашр 6) дейди — бу (мол) Расулуллоҳ ﷺга холис эди. Сўнг, Аллоҳга қасамки, у зот уни сизлардан айри олиб қўймадилар ва сизлардан тортиб ўзларига хослаб ҳам олмадилар, балки уни сизларга бериб, орангларда тақсимладилар, ҳатто ундан шу мол қолди. Набий ﷺ бу молдан ўз аҳлларига бир йиллик нафақаларини сарфлар, сўнг қолганини олиб, Аллоҳнинг моли ўрнига қўяр эдилар. Набий ﷺ бутун умрлари давомида шундай қилдилар. Аллоҳнинг номи билан сўрайман, шуни биласизларми?» Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг Али ва Аббосга: «Аллоҳнинг номи билан икковингиздан сўрайман, шуни биласизларми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. (Умар давом этди:) «Сўнг Аллоҳ ўз Набийсини ﷺ вафот эттирди. Абу Бакр: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг валийсиман›, деди ва уни ўз қўлига олди-да, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган ишни қилди. Ўша пайтда икковингиз...» — у Али ва Аббосга юзланди — «...Абу Бакр унда шундай-шундай қилди, деб даъво қиляпсизлар. Ҳолбуки Аллоҳ биладики, у унда содиқ, яхши, тўғри йўлдаги, ҳаққа эргашган эди. Сўнг Аллоҳ Абу Бакрни вафот эттирди. Мен: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакрнинг валийсиман›, дедим ва уни икки йил ўз қўлимга олиб, унда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр қилган ишни қилдим. Сўнг икковингиз ҳузуримга келддингиз — сўзингиз бир, ишингиз бирга эди. Сен (Аббос) мендан жиянингдан қоладиган улушингни сўраб келдинг, бу эса (Али) мендан аёлининг отасидан қоладиган улушини сўраб келди. Мен икковингизга: ‹Агар хоҳласангиз, уни сизларга топшираман, лекин сизларнинг зиммангизда Аллоҳ аҳди ва мисоқи бўладики, унда Расулуллоҳ ﷺ қилган ишни, Абу Бакр қилган ишни ва мен уни қўлга олганимдан бери қилиб келган ишни қиласизлар; акс ҳолда бу ҳақда менга гапирманглар›, дедим. Шунда икковингиз: ‹Уни бизга шу шарт билан топшир›, дедингиз. Мен уни сизларга шу шарт билан топширдим. Аллоҳнинг номи билан сўрайман, мен уни икковларига шу шарт билан топширмадимми?» Жамоа: «Ҳа», деди. Сўнг Али ва Аббосга юзланиб: «Аллоҳнинг номи билан икковингиздан сўрайман, мен уни сизларга шу шарт билан топширмадимми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Мендан бундан бошқа ҳукмни талаб қиляпсизларми? Изни ила осмону ер туриб турадиган Зот билан қасамки, қиёмат қойим бўлгунга қадар мен унда бундан бошқа ҳукм чиқармайман. Агар уни бошқаришга ожиз бўлсангиз, уни менга топширинглар, мен уни сизларнинг ўрнингизга кифоя қиламан», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ أَحَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ‏.‏ قَالَ نَعَمْ مَا بَيْنَ كَذَا إِلَى كَذَا، لاَ يُقْطَعُ شَجَرُهَا، مَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ‏.‏ قَالَ عَاصِمٌ فَأَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ أَوْ آوَى مُحْدِثًا‏.‏

Osim (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Anas (roziyallohu anhu)ga: «Rasululloh ﷺ Madinani haram (qoʻriq) qilganmilar?» dedim. U: «Ha, falon joydan falon joygacha. Uning daraxti kesilmaydi. Kim unda biror bidʼat (yangilik) chiqarsa, Allohning, farishtalarning va barcha odamlarning laʼnati uning ustiga boʻlsin», dedi. Osim aytadi: Soʻng Muso ibn Anas menga xabar berdiki, Anas: «...yoki bidʼatchini panoh bersa», deb (ham) aytgan.Осим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Анас (розияллоҳу анҳу)га: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинани ҳарам (қўриқ) қилганмилар?» дедим. У: «Ҳа, фалон жойдан фалон жойгача. Унинг дарахти кесилмайди. Ким унда бирор бидъат (янгилик) чиқарса, Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати унинг устига бўлсин», деди. Осим айтади: Сўнг Мусо ибн Анас менга хабар бердики, Анас: «...ёки бидъатчини паноҳ берса», деб (ҳам) айтган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ تَلِيدٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شُرَيْحٍ، وَغَيْرُهُ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ حَجَّ عَلَيْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَنْزِعُ الْعِلْمَ بَعْدَ أَنْ أَعْطَاهُمُوهُ انْتِزَاعًا، وَلَكِنْ يَنْتَزِعُهُ مِنْهُمْ مَعَ قَبْضِ الْعُلَمَاءِ بِعِلْمِهِمْ، فَيَبْقَى نَاسٌ جُهَّالٌ يُسْتَفْتَوْنَ فَيُفْتُونَ بِرَأْيِهِمْ، فَيُضِلُّونَ وَيَضِلُّونَ ‏"‏‏.‏ فَحَدَّثْتُ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو حَجَّ بَعْدُ فَقَالَتْ يَا ابْنَ أُخْتِي انْطَلِقْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ فَاسْتَثْبِتْ لِي مِنْهُ الَّذِي حَدَّثْتَنِي عَنْهُ‏.‏ فَجِئْتُهُ فَسَأَلْتُهُ فَحَدَّثَنِي بِهِ كَنَحْوِ مَا حَدَّثَنِي، فَأَتَيْتُ عَائِشَةَ فَأَخْبَرْتُهَا فَعَجِبَتْ فَقَالَتْ وَاللَّهِ لَقَدْ حَفِظَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) bizning oldimizdan haj qilib oʻtdi. Men uning shunday deganini eshitdim: Men Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Albatta, Alloh ilmni odamlarga berganidan soʻng uni (yurakdan) yulib olib qoʻymaydi, balki uni olimlar bilan birga, ularning ilmlarini qabz qilish (vafot ettirish) orqali tortib oladi. Shunda johil odamlar qolib, ulardan fatvo soʻraladi va ular oʻz raʼylari bilan fatvo berib, oʻzlari ham adashadilar, boshqalarni ham adashtiradilar». Men buni Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)ga soʻzlab berdim. Soʻng Abdulloh ibn Amr yana haj qildi. Oisha (roziyallohu anho): «Ey jiyanim, Abdullohning oldiga borib, men uchun u haqda menga soʻzlab bergan narsangni undan aniqlab ol», dedi. Men uning oldiga borib soʻradim, u menga avval soʻzlab bergani kabi soʻzlab berdi. Men Oishaning oldiga kelib, unga xabar berdim. U taajjublanib: «Allohga qasamki, Abdulloh ibn Amr (uni) yodida yaxshi saqlabdi», dedi.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) бизнинг олдимиздан ҳаж қилиб ўтди. Мен унинг шундай деганини эшитдим: Мен Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта, Аллоҳ илмни одамларга берганидан сўнг уни (юракдан) юлиб олиб қўймайди, балки уни олимлар билан бирга, уларнинг илмларини қабз қилиш (вафот эттириш) орқали тортиб олади. Шунда жоҳил одамлар қолиб, улардан фатво сўралади ва улар ўз раъйлари билан фатво бериб, ўзлари ҳам адашадилар, бошқаларни ҳам адаштирадилар». Мен буни Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)га сўзлаб бердим. Сўнг Абдуллоҳ ибн Амр яна ҳаж қилди. Оиша (розияллоҳу анҳо): «Эй жияним, Абдуллоҳнинг олдига бориб, мен учун у ҳақда менга сўзлаб берган нарсангни ундан аниқлаб ол», деди. Мен унинг олдига бориб сўрадим, у менга аввал сўзлаб бергани каби сўзлаб берди. Мен Оишанинг олдига келиб, унга хабар бердим. У таажжубланиб: «Аллоҳга қасамки, Абдуллоҳ ибн Амр (уни) ёдида яхши сақлабди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَمْزَةَ، سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا وَائِلٍ هَلْ شَهِدْتَ صِفِّينَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ فَسَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ حُنَيْفٍ، يَقُولُ ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّهِمُوا رَأْيَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، لَقَدْ رَأَيْتُنِي يَوْمَ أَبِي جَنْدَلٍ وَلَوْ أَسْتَطِيعُ أَنَّ أَرُدَّ أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَرَدَدْتُهُ، وَمَا وَضَعْنَا سُيُوفَنَا عَلَى عَوَاتِقِنَا إِلَى أَمْرٍ يُفْظِعُنَا إِلاَّ أَسْهَلْنَ بِنَا إِلَى أَمْرٍ نَعْرِفُهُ غَيْرَ هَذَا الأَمْرِ‏.‏ قَالَ وَقَالَ أَبُو وَائِلٍ شَهِدْتُ صِفِّينَ وَبِئْسَتْ صِفُّونَ‏.‏

Aʼmash (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Abu Voildan: «Siffinda hozir boʻlganmiding?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. (Aʼmash aytdi:) Men Sahl ibn Hunayfning shunday deganini eshitdim. Abu Voil aytdi: Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu): «Ey odamlar, diningiz haqida oʻz raʼyingizni ayblanglar (unga ishonmanglar). Men Abu Jandal kuni oʻzimni (shunday holatda) koʻrdim — agar Rasululloh ﷺning amrlarini qaytarishga qodir boʻlganimda, albatta qaytargan boʻlardim. Biz bizni dahshatga soladigan bir ish (yuz berganda) qilichlarimizni yelkalarimizga qoʻysak, ular bizni biz taniydigan (osongina) bir ishga olib chiqar edi, mana bu ishdan boshqasi (esa bunday emas)», dedi. (Rovi) aytdi: Abu Voil: «Men Siffinda hozir boʻldim, Siffin nima yomon (joy) edi!» dedi.Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Абу Воилдан: «Сиффинда ҳозир бўлганмидинг?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. (Аъмаш айтди:) Мен Саҳл ибн Ҳунайфнинг шундай деганини эшитдим. Абу Воил айтди: Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу): «Эй одамлар, динингиз ҳақида ўз раъйингизни айбланглар (унга ишонманглар). Мен Абу Жандал куни ўзимни (шундай ҳолатда) кўрдим — агар Расулуллоҳ ﷺнинг амрларини қайтаришга қодир бўлганимда, албатта қайтарган бўлардим. Биз бизни даҳшатга соладиган бир иш (юз берганда) қиличларимизни елкаларимизга қўйсак, улар бизни биз танийдиган (осонгина) бир ишга олиб чиқар эди, мана бу ишдан бошқаси (эса бундай эмас)», деди. (Рови) айтди: Абу Воил: «Мен Сиффинда ҳозир бўлдим, Сиффин нима ёмон (жой) эди!» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ الْمُنْكَدِرِ، يَقُولُ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَرِضْتُ فَجَاءَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَأَبُو بَكْرٍ وَهُمَا مَاشِيَانِ، فَأَتَانِي وَقَدْ أُغْمِيَ عَلَىَّ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَبَّ وَضُوءَهُ عَلَىَّ فَأَفَقْتُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ فَقُلْتُ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ ـ كَيْفَ أَقْضِي فِي مَالِي كَيْفَ أَصْنَعُ فِي مَالِي قَالَ فَمَا أَجَابَنِي بِشَىْءٍ حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men kasal boʻlib qoldim. Shunda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr (roziyallohu anhu) ikkovlari piyoda holda meni koʻrgani keldilar. U zot huzurimga kelganlarida men hushimdan ketgan edim. Rasululloh ﷺ tahorat oldilar, soʻng tahorat suvini ustimga toʻkdilar, men hushimga keldim-da: «Ey Rasululloh» — baʼzan Sufyon: «Men: ‹Ey Rasululloh›, dedim», degan — «molim haqida qanday hukm qilay, molimda nima qilay?» dedim. (Jobir) aytdi: U zot menga hech narsa javob bermadilar, toki meros oyati nozil boʻlguncha.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен касал бўлиб қолдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) икковлари пиёда ҳолда мени кўргани келдилар. У зот ҳузуримга келганларида мен ҳушимдан кетган эдим. Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олдилар, сўнг таҳорат сувини устимга тўкдилар, мен ҳушимга келдим-да: «Эй Расулуллоҳ» — баъзан Суфён: «Мен: ‹Эй Расулуллоҳ›, дедим», деган — «молим ҳақида қандай ҳукм қилай, молимда нима қилай?» дедим. (Жобир) айтди: У зот менга ҳеч нарса жавоб бермадилар, токи мерос ояти нозил бўлгунча.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، ذَكْوَانَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَهَبَ الرِّجَالُ بِحَدِيثِكَ، فَاجْعَلْ لَنَا مِنْ نَفْسِكَ، يَوْمًا نَأْتِيكَ فِيهِ تُعَلِّمُنَا مِمَّا عَلَّمَكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اجْتَمِعْنَ فِي يَوْمِ كَذَا وَكَذَا فِي مَكَانِ كَذَا وَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَاجْتَمَعْنَ فَأَتَاهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَّمَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْكُنَّ امْرَأَةٌ تُقَدِّمُ بَيْنَ يَدَيْهَا مِنْ وَلَدِهَا ثَلاَثَةً، إِلاَّ كَانَ لَهَا حِجَابًا مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ اثْنَيْنِ قَالَ فَأَعَادَتْهَا مَرَّتَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَيْنِ وَاثْنَيْنِ وَاثْنَيْنِ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh, sizning hadisingizni (eshitishni) erkaklar olib qoʻydi. Bizga ham oʻzingizdan bir kun ajrating — biz sizning oldingizga kelaylik, siz bizga Alloh oʻzingizga oʻrgatgan narsalardan oʻrgatasiz», dedi. U zot: «Falon-falon kuni, falon-falon joyda toʻplaninglar», dedilar. Ular toʻplandilar. Rasululloh ﷺ ularning oldilariga kelib, Alloh oʻzlariga oʻrgatgan narsalardan ularga oʻrgatdilar. Soʻng: «Sizlardan qaysi bir ayol uch farzandini (oʻzidan) oldin (vafot ettirib) yuborsa, albatta ular unga doʻzaxdan toʻsiq boʻladi», dedilar. Ulardan bir ayol: «Ey Rasululloh, ikkitasi(ni yuborsa)?» dedi. (Rovi) aytdi: U buni ikki marta takrorladi. Soʻng u zot: «Ikkitasi ham, ikkitasi ham, ikkitasi ham (xuddi shunday)», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, сизнинг ҳадисингизни (эшитишни) эркаклар олиб қўйди. Бизга ҳам ўзингиздан бир кун ажратинг — биз сизнинг олдингизга келайлик, сиз бизга Аллоҳ ўзингизга ўргатган нарсалардан ўргатасиз», деди. У зот: «Фалон-фалон куни, фалон-фалон жойда тўпланинглар», дедилар. Улар тўпландилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг олдиларига келиб, Аллоҳ ўзларига ўргатган нарсалардан уларга ўргатдилар. Сўнг: «Сизлардан қайси бир аёл уч фарзандини (ўзидан) олдин (вафот эттириб) юборса, албатта улар унга дўзахдан тўсиқ бўлади», дедилар. Улардан бир аёл: «Эй Расулуллоҳ, иккитаси(ни юборса)?» деди. (Рови) айтди: У буни икки марта такрорлади. Сўнг у зот: «Иккитаси ҳам, иккитаси ҳам, иккитаси ҳам (худди шундай)», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي ظَاهِرِينَ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ ظَاهِرُونَ ‏"‏‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Ummatimdan bir toifa Allohning amri (qiyomat) ularga kelguncha, gʻolib boʻlib qolaveradi — ular (ana shu paytda ham) gʻolibdirlar», dedilar.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Умматимдан бир тоифа Аллоҳнинг амри (қиёмат) уларга келгунча, ғолиб бўлиб қолаверади — улар (ана шу пайтда ҳам) ғолибдирлар», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي حُمَيْدٌ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، يَخْطُبُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ، وَإِنَّمَا أَنَا قَاسِمٌ وَيُعْطِي اللَّهُ، وَلَنْ يَزَالَ أَمْرُ هَذِهِ الأُمَّةِ مُسْتَقِيمًا حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ، أَوْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Humayd (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ning xutba qilayotganini eshitdim. U: «Men Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdim: ‹Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih (chuqur tushunadigan) qilib qoʻyadi. Men faqat taqsimlovchiman, beruvchi esa Allohdir. Bu ummatning ishi qiyomat qoyim boʻlguncha — yoki Allohning amri kelguncha — toʻgʻri (mustaqim) boʻlib qolaveradi›», dedi.Ҳумайд (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)нинг хутба қилаётганини эшитдим. У: «Мен Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: ‹Аллоҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ (чуқур тушунадиган) қилиб қўяди. Мен фақат тақсимловчиман, берувчи эса Аллоҳдир. Бу умматнинг иши қиёмат қойим бўлгунча — ёки Аллоҳнинг амри келгунча — тўғри (мустақим) бўлиб қолаверади›», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ لَمَّا نَزَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏‏{‏قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ‏}‏ قَالَ ‏"‏ أَعُوذُ بِوَجْهِكَ ‏"‏‏.‏ ‏‏{‏أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ‏}‏ قَالَ ‏"‏ أَعُوذُ بِوَجْهِكَ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا نَزَلَتْ ‏‏{‏أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ‏}‏ قَالَ ‏"‏ هَاتَانِ أَهْوَنُ أَوْ أَيْسَرُ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺga {Aytgin: U sizlarning ustingizdan azob yuborishga qodirdir} (Anʼom 65) (oyati) nozil boʻlganida, u zot: «Sening zoting (yuzing) bilan panoh tilayman», dedilar. {Yoki oyoqlaringizning ostidan} (deyilganda) u zot: «Sening zoting (yuzing) bilan panoh tilayman», dedilar. {Yoki sizlarni guruh-guruh aralashtirib qoʻyib, baʼzingizning zoʻravonligingizni baʼzingizga tottirib qoʻyishga (qodirdir)} nozil boʻlganida esa, u zot: «Bu ikkitasi (oldingilaridan) yengilroq — yoki osonroqdir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺга {Айтгин: У сизларнинг устингиздан азоб юборишга қодирдир} (Анъом 65) (ояти) нозил бўлганида, у зот: «Сенинг зотинг (юзинг) билан паноҳ тилайман», дедилар. {Ёки оёқларингизнинг остидан} (дейилганда) у зот: «Сенинг зотинг (юзинг) билан паноҳ тилайман», дедилар. {Ёки сизларни гуруҳ-гуруҳ аралаштириб қўйиб, баъзингизнинг зўравонлигингизни баъзингизга тоттириб қўйишга (қодирдир)} нозил бўлганида эса, у зот: «Бу иккитаси (олдингиларидан) енгилроқ — ёки осонроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ، وَإِنِّي أَنْكَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا أَلْوَانُهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ حُمْرٌ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَنَّى تُرَى ذَلِكَ جَاءَهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِرْقٌ نَزَعَهَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَلَعَلَّ هَذَا عِرْقٌ نَزَعَهُ ‏"‏‏.‏ وَلَمْ يُرَخِّصْ لَهُ فِي الاِنْتِفَاءِ مِنْهُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir aʼrobiy (badaviy arab) Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Mening ayolim qora bola tugʻdi, men uni (oʻzimniki deb) tan olmayapman», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Sening tuyalaring bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ularning ranglari qanday?» dedilar. U: «Qizil», dedi. U zot: «Ularning orasida kulrang (xokisterrang)i bormi?» dedilar. U: «Ha, orasida kulranglari bor», dedi. U zot: «Bu (rang) qayerdan kelib qoldi deb oʻylaysan?» dedilar. U: «Ey Rasululloh, biror tomir (irq) uni tortib (chiqarib) qoʻygandir», dedi. U zot: «Balki buni ham biror tomir tortib (chiqarib) qoʻygandir», dedilar. Va u zot unga (bolani) oʻzidan tonib voz kechishga ruxsat bermadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аъробий (бадавий араб) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Менинг аёлим қора бола туғди, мен уни (ўзимники деб) тан олмаяпман», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Уларнинг ранглари қандай?» дедилар. У: «Қизил», деди. У зот: «Уларнинг орасида кулранг (хокистерранг)и борми?» дедилар. У: «Ҳа, орасида кулранглари бор», деди. У зот: «Бу (ранг) қаердан келиб қолди деб ўйлайсан?» дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, бирор томир (ирқ) уни тортиб (чиқариб) қўйгандир», деди. У зот: «Балки буни ҳам бирор томир тортиб (чиқариб) қўйгандир», дедилар. Ва у зот унга (болани) ўзидан тониб воз кечишга рухсат бермадилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةً، جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أُمِّي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ فَمَاتَتْ قَبْلَ أَنْ تَحُجَّ أَفَأَحُجَّ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا، أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَتَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فَاقْضُوا الَّذِي لَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir ayol Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Mening onam haj qilishni nazr qilgan edi, lekin haj qilishidan oldin vafot etdi. Men uning oʻrniga haj qilaymi?» dedi. U zot: «Ha, uning oʻrniga haj qil. Aytib ber-chi, agar onangning ustida qarz boʻlsa, sen uni ado etarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda u zot: «Allohning haqqini ado etinglar, zero Alloh (haqqi) ado etilishga haqliroqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир аёл Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Менинг онам ҳаж қилишни назр қилган эди, лекин ҳаж қилишидан олдин вафот этди. Мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Ҳа, унинг ўрнига ҳаж қил. Айтиб бер-чи, агар онангнинг устида қарз бўлса, сен уни адо этармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда у зот: «Аллоҳнинг ҳаққини адо этинглар, зеро Аллоҳ (ҳаққи) адо этилишга ҳақлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا شِهَابُ بْنُ عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَسُلِّطَ عَلَى هَلَكَتِهِ فِي الْحَقِّ، وَآخَرُ آتَاهُ اللَّهُ حِكْمَةً فَهْوَ يَقْضِي بِهَا وَيُعَلِّمُهَا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Faqat ikki (xislat) da hasad (gʻibta) boʻladi: Alloh mol bergan va uni haq yoʻlda sarflashga yoʻnaltirib qoʻygan kishi; va Alloh hikmat (ilm) bergan, u esa u bilan hukm chiqarib, uni (boshqalarga) oʻrgatadigan kishi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат икки (хислат) да ҳасад (ғибта) бўлади: Аллоҳ мол берган ва уни ҳақ йўлда сарфлашга йўналтириб қўйган киши; ва Аллоҳ ҳикмат (илм) берган, у эса у билан ҳукм чиқариб, уни (бошқаларга) ўргатадиган киши», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ سَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَنْ إِمْلاَصِ الْمَرْأَةِ ـ هِيَ الَّتِي يُضْرَبُ بَطْنُهَا فَتُلْقِي جَنِينًا ـ فَقَالَ أَيُّكُمْ سَمِعَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهِ شَيْئًا فَقُلْتُ أَنَا‏.‏ فَقَالَ مَا هُوَ قُلْتُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لاَ تَبْرَحْ حَتَّى تَجِيئَنِي بِالْمَخْرَجِ فِيمَا قُلْتَ‏.فَخَرَجْتُ فَوَجَدْتُ مُحَمَّدَ بْنَ مَسْلَمَةَ فَجِئْتُ بِهِ، فَشَهِدَ مَعِي أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏" ‏‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ‏.‏

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) imlosul-marʼa — yaʼni qorniga urilib, homilasini tashlab yuborgan ayol — toʻgʻrisida soʻrab: «Qaysingiz bu haqda Nabiy ﷺ dan biror narsa eshitgansiz?» dedi. Men: «Men eshitganman», dedim. U: «Nima eshitgansan?» dedi. Men: «Nabiy ﷺ ning: ‹Bunga bir gʻurra — qul yoxud choʻri (toʻlanadi)› deganlarini eshitganman», dedim. Shunda u: «Aytganingga dalil keltirmaguningcha qimirlama», dedi. Men chiqib, Muhammad ibn Maslamani topdim va uni olib keldim. U men bilan birga Nabiy ﷺ ning: «Bunga bir gʻurra — qul yoxud choʻri (toʻlanadi)» deganlarini eshitganiga guvohlik berdi. Ibn Abu Zinod ham otasidan, u Urvadan, u Mugʻiradan rivoyat qilib, unga mutobaʼat qildi.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) имлосул-маръа — яъни қорнига урилиб, ҳомиласини ташлаб юборган аёл — тўғрисида сўраб: «Қайсингиз бу ҳақда Набий ﷺ дан бирор нарса эшитгансиз?» деди. Мен: «Мен эшитганман», дедим. У: «Нима эшитгансан?» деди. Мен: «Набий ﷺ нинг: ‹Бунга бир ғурра — қул ёхуд чўри (тўланади)› деганларини эшитганман», дедим. Шунда у: «Айтганингга далил келтирмагунингча қимирлама», деди. Мен чиқиб, Муҳаммад ибн Масламани топдим ва уни олиб келдим. У мен билан бирга Набий ﷺ нинг: «Бунга бир ғурра — қул ёхуд чўри (тўланади)» деганларини эшитганига гувоҳлик берди. Ибн Абу Зинод ҳам отасидан, у Урвадан, у Муғирадан ривоят қилиб, унга мутобаъат қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَأْخُذَ أُمَّتِي بِأَخْذِ الْقُرُونِ قَبْلَهَا، شِبْرًا بِشِبْرٍ وَذِرَاعًا بِذِرَاعٍ ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَفَارِسَ وَالرُّومِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَمَنِ النَّاسُ إِلاَّ أُولَئِكَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Toki ummatim oʻzidan oldingi asrlardagilarning yoʻlini qarich-qarich, gaz-gazlab tutmaguncha, qiyomat qoyim boʻlmaydi», dedilar. «Ey Rasululloh! Forslar va Rumliklar (yoʻliga oʻxshashmi)?» deyildi. Shunda u zot: «Odamlar ana oʻshalardan boshqa kim ham boʻlardi?» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Токи умматим ўзидан олдинги асрлардагиларнинг йўлини қарич-қарич, газ-газлаб тутмагунча, қиёмат қойим бўлмайди», дедилар. «Эй Расулуллоҳ! Форслар ва Румликлар (йўлига ўхшашми)?» дейилди. Шунда у зот: «Одамлар ана ўшалардан бошқа ким ҳам бўларди?» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَرَ الصَّنْعَانِيُّ ـ مِنَ الْيَمَنِ ـ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَتَتْبَعُنَّ سَنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ شِبْرًا شِبْرًا وَذِرَاعًا بِذِرَاعٍ، حَتَّى لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ تَبِعْتُمُوهُمْ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى قَالَ ‏"‏ فَمَنْ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, sizlar oʻzingizdan oldingilarning yoʻllariga qarich-qarich, gaz-gazlab ergashasizlar, hatto ular kaltakesakning iniga kirsalar ham, sizlar ularga ergashasizlar», dedilar. Biz: «Ey Rasululloh! Yahudiylar va nasoroni (aytyapsizmi)?» dedik. U zot: «Boshqa kim ham boʻlardi?» dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, сизлар ўзингиздан олдингиларнинг йўлларига қарич-қарич, газ-газлаб эргашасизлар, ҳатто улар калтакесакнинг инига кирсалар ҳам, сизлар уларга эргашасизлар», дедилар. Биз: «Эй Расулуллоҳ! Яҳудийлар ва насорони (айтяпсизми)?» дедик. У зот: «Бошқа ким ҳам бўларди?» дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلاَّ كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْهَا ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ مِنْ دَمِهَا ـ لأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ أَوَّلاً ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Zulm bilan oʻldirilgan har bir jonning (gunohidan) bir ulush Odamning birinchi oʻgʻliga ham boʻlmay qolmaydi» — Sufyon baʼzan: «...uning qonidan» derdi — «chunki u qatlni birinchi boʻlib boshlab bergan kishidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Зулм билан ўлдирилган ҳар бир жоннинг (гуноҳидан) бир улуш Одамнинг биринчи ўғлига ҳам бўлмай қолмайди» — Суфён баъзан: «...унинг қонидан» дерди — «чунки у қатлни биринчи бўлиб бошлаб берган кишидир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ السَّلَمِيِّ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ، فَأَصَابَ الأَعْرَابِيَّ وَعْكٌ بِالْمَدِينَةِ، فَجَاءَ الأَعْرَابِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقِلْنِي بَيْعَتِي‏.‏ فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَهُ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي‏.‏ فَأَبَى ثُمَّ جَاءَهُ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي‏.‏ فَأَبَى فَخَرَجَ الأَعْرَابِيُّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ، تَنْفِي خَبَثَهَا، وَيَنْصَعُ طِيبُهَا ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh as-Salamiy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir aʼrobiy Rasululloh ﷺ ga Islom uchun bayʼat qildi. Soʻng aʼrobiyga Madinada bezgak tegdi. Aʼrobiy Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh! Bayʼatimni qaytarib bering», dedi. Rasululloh ﷺ unamadilar. Soʻng yana kelib: «Bayʼatimni qaytarib bering», dedi. U zot unamadilar. Soʻng yana kelib: «Bayʼatimni qaytarib bering», dedi. U zot unamadilar. Shunda aʼrobiy chiqib ketdi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Madina bosqonga oʻxshaydi, oʻz iflosligini chiqarib tashlaydi va pokligini sof qilib qoʻyadi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ ас-Саламий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир аъробий Расулуллоҳ ﷺ га Ислом учун байъат қилди. Сўнг аъробийга Мадинада безгак тегди. Аъробий Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ! Байъатимни қайтариб беринг», деди. Расулуллоҳ ﷺ унамадилар. Сўнг яна келиб: «Байъатимни қайтариб беринг», деди. У зот унамадилар. Сўнг яна келиб: «Байъатимни қайтариб беринг», деди. У зот унамадилар. Шунда аъробий чиқиб кетди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Мадина босқонга ўхшайди, ўз ифлослигини чиқариб ташлайди ва поклигини соф қилиб қўяди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنْتُ أُقْرِئُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، فَلَمَّا كَانَ آخِرَ حَجَّةٍ حَجَّهَا عُمَرُ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِمِنًى، لَوْ شَهِدْتَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَتَاهُ رَجُلٌ قَالَ إِنَّ فُلاَنًا يَقُولُ لَوْ مَاتَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لَبَايَعْنَا فُلاَنًا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لأَقُومَنَّ الْعَشِيَّةَ فَأُحَذِّرَ هَؤُلاَءِ الرَّهْطَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ‏.‏ قُلْتُ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ يَغْلِبُونَ عَلَى مَجْلِسِكَ، فَأَخَافُ أَنْ لاَ يُنْزِلُوهَا عَلَى وَجْهِهَا فَيُطِيرُ بِهَا كُلُّ مُطِيرٍ، فَأَمْهِلْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ دَارَ الْهِجْرَةِ وَدَارَ السُّنَّةِ، فَتَخْلُصُ بِأَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فَيَحْفَظُوا مَقَالَتَكَ، وَيُنَزِّلُوهَا عَلَى وَجْهِهَا‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ لأَقُومَنَّ بِهِ فِي أَوَّلِ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ، فَكَانَ فِيمَا أُنْزِلَ آيَةُ الرَّجْمِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Abdurrahmon ibn Avfga (Qurʼon) oʻqitib turardim. Umar (roziyallohu anhu) haj qilgan oxirgi hajida Abdurrahmon Minoda menga: «Koshki bugun amirul-moʻminin huzurida boʻlganingda edi! Uning oldiga bir kishi kelib: ‹Falonchi: ›Agar amirul-moʻminin vafot etsa, falonchiga bayʼat qilamiz‹ deyaptiku‹ dedi. Shunda Umar: ›Bu kechqurun albatta turib, odamlarning haqlarini gʻasb qilmoqchi boʻlgan bu guruhni ogohlantiraman‹ dedi», dedi. Men: «Bunday qilmang, chunki mavsum (haj) avom-toʻdani toʻplaydi, ular sizning majlisingizda koʻpchilikni tashkil qiladilar. Soʻzingizni oʻz oʻrniga qoʻymay, uni har turli oʻzgartiruvchi oʻzgartirib yuborishidan qoʻrqaman. Hijrat diyori va sunnat diyori boʻlmish Madinaga yetib borguningizgacha sabr qiling. (U yerda) Rasululloh ﷺ ning muhojir va ansor sahobalari bilan xolis suhbat qilasiz, ular soʻzingizni yaxshi saqlab, oʻz oʻrniga qoʻyadilar», dedim. U: «Vallohi, Madinada turadigan birinchi majlisimda buni albatta aytaman», dedi. Ibn Abbos aytdi: Biz Madinaga yetib keldik. Soʻng u: «Albatta, Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi. Nozil qilingan narsalar ichida rajm oyati ham bor edi...» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Абдурраҳмон ибн Авфга (Қуръон) ўқитиб турардим. Умар (розияллоҳу анҳу) ҳаж қилган охирги ҳажида Абдурраҳмон Минода менга: «Кошки бугун амирул-мўминин ҳузурида бўлганингда эди! Унинг олдига бир киши келиб: ‹Фалончи: ›Агар амирул-мўминин вафот этса, фалончига байъат қиламиз‹ деяптику‹ деди. Шунда Умар: ›Бу кечқурун албатта туриб, одамларнинг ҳақларини ғасб қилмоқчи бўлган бу гуруҳни огоҳлантираман‹ деди», деди. Мен: «Бундай қилманг, чунки мавсум (ҳаж) авом-тўдани тўплайди, улар сизнинг мажлисингизда кўпчиликни ташкил қиладилар. Сўзингизни ўз ўрнига қўймай, уни ҳар турли ўзгартирувчи ўзгартириб юборишидан қўрқаман. Ҳижрат диёри ва суннат диёри бўлмиш Мадинага етиб боргунингизгача сабр қилинг. (У ерда) Расулуллоҳ ﷺ нинг муҳожир ва ансор саҳобалари билан холис суҳбат қиласиз, улар сўзингизни яхши сақлаб, ўз ўрнига қўядилар», дедим. У: «Валлоҳи, Мадинада турадиган биринчи мажлисимда буни албатта айтаман», деди. Ибн Аббос айтди: Биз Мадинага етиб келдик. Сўнг у: «Албатта, Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди. Нозил қилинган нарсалар ичида ражм ояти ҳам бор эди...» деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَلَيْهِ ثَوْبَانِ مُمَشَّقَانِ مِنْ كَتَّانٍ فَتَمَخَّطَ فَقَالَ بَخْ بَخْ أَبُو هُرَيْرَةَ يَتَمَخَّطُ فِي الْكَتَّانِ ، لَقَدْ رَأَيْتُنِي وَإِنِّي لأَخِرُّ فِيمَا بَيْنَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى حُجْرَةِ عَائِشَةَ مَغْشِيًّا عَلَىَّ، فَيَجِيءُ الْجَائِي فَيَضَعُ رِجْلَهُ عَلَى عُنُقِي، وَيُرَى أَنِّي مَجْنُونٌ، وَمَا بِي مِنْ جُنُونٍ، مَا بِي إِلاَّ الْجُوعُ‏.‏

Muhammad ibn Sirin (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning huzurida edik. Uning egnida zaʼfaron bilan boʻyalgan ikkita zigʻir matodan kiyim bor edi. U burnini qoqdi-da: «Bah-bah! Abu Hurayra zigʻir matoga burnini qoqyaptimi! Holbuki men oʻzimni shunday koʻrgan edimki, Rasululloh ﷺ ning minbarlari bilan Oisha (roziyallohu anho)ning hujrasi orasiga hushimdan ketib yiqilar edim. Keladigan kishi kelib, oyogʻini boʻynimga qoʻyar va meni majnun deb oʻylardi. Vaholanki menda hech qanday jinnilik yoʻq edi, mendagi (dard) faqat ochlik edi», dedi.Муҳаммад ибн Сирин (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида эдик. Унинг эгнида заъфарон билан бўялган иккита зиғир матодан кийим бор эди. У бурнини қоқди-да: «Баҳ-баҳ! Абу Ҳурайра зиғир матога бурнини қоқяптими! Ҳолбуки мен ўзимни шундай кўрган эдимки, Расулуллоҳ ﷺ нинг минбарлари билан Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳужраси орасига ҳушимдан кетиб йиқилар эдим. Келадиган киши келиб, оёғини бўйнимга қўяр ва мени мажнун деб ўйларди. Ваҳоланки менда ҳеч қандай жиннилик йўқ эди, мендаги (дард) фақат очлик эди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَابِسٍ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَشَهِدْتَ الْعِيدَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ وَلَوْلاَ مَنْزِلَتِي مِنْهُ مَا شَهِدْتُهُ مِنَ الصِّغَرِ، فَأَتَى الْعَلَمَ الَّذِي عِنْدَ دَارِ كَثِيرِ بْنِ الصَّلْتِ فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ، وَلَمْ يَذْكُرْ أَذَانًا وَلاَ إِقَامَةً، ثُمَّ أَمَرَ بِالصَّدَقَةِ فَجَعَلَ النِّسَاءُ يُشِرْنَ إِلَى آذَانِهِنَّ وَحُلُوقِهِنَّ، فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَتَاهُنَّ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abdurrahmon ibn Obis (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan: «Sen Nabiy ﷺ bilan birga hayit (namozida) hozir boʻlganmisan?» deb soʻraldi. U: «Ha, agar u zotga yaqinligim boʻlmaganida, kichikligim sababli hozir boʻlmagan boʻlar edim. U zot Kasir ibn as-Salt uyi yonidagi alomat (belgi) oldiga keldilar-da, namoz oʻqidilar, soʻng xutba qildilar. Azon ham, iqomat ham aytilganini eslamayman. Soʻng (u zot) sadaqaga buyurdilar. Shunda ayollar (taqinchoqlarini berib) quloqlari va boʻyinlariga ishora qila boshladilar. U zot Bilolga buyurdilar, u (ayollar) oldiga bordi, soʻng Nabiy ﷺ ning oldiga qaytdi», dedi.Абдурраҳмон ибн Обис (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан: «Сен Набий ﷺ билан бирга ҳайит (намозида) ҳозир бўлганмисан?» деб сўралди. У: «Ҳа, агар у зотга яқинлигим бўлмаганида, кичиклигим сабабли ҳозир бўлмаган бўлар эдим. У зот Касир ибн ас-Салт уйи ёнидаги аломат (белги) олдига келдилар-да, намоз ўқидилар, сўнг хутба қилдилар. Азон ҳам, иқомат ҳам айтилганини эсламайман. Сўнг (у зот) садақага буюрдилар. Шунда аёллар (тақинчоқларини бериб) қулоқлари ва бўйинларига ишора қила бошладилар. У зот Билолга буюрдилар, у (аёллар) олдига борди, сўнг Набий ﷺ нинг олдига қайтди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْتِي قُبَاءً مَاشِيًا وَرَاكِبًا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Quboga goh piyoda, goh ulovda kelar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Қубога гоҳ пиёда, гоҳ уловда келар эдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ادْفِنِّي مَعَ صَوَاحِبِي وَلاَ تَدْفِنِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْبَيْتِ، فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أُزَكَّى‏.‏ وَعَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عُمَرَ، أَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ ائْذَنِي لِي أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ فَقَالَتْ إِي وَاللَّهِ‏.‏ قَالَ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَرْسَلَ إِلَيْهَا مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَتْ لاَ وَاللَّهِ لاَ أُوثِرُهُمْ بِأَحَدٍ أَبَدًا‏.‏

Hishom otasidan rivoyat qilinadi: Oisha (roziyallohu anho) Abdulloh ibn Zubayrga: «Meni dugonalarim bilan birga dafn qil, Nabiy ﷺ bilan birga uyga dafn qilma, chunki men poklikka chiqarilishimni (madh etilishimni) yoqtirmayman», dedi. Hishom otasidan rivoyat qiladi: Umar (roziyallohu anhu) Oishaga: «Ikki sohibim (Nabiy ﷺ va Abu Bakr) bilan birga dafn etilishimga ruxsat ber», deb (kishi) yubordi. U: «Ha, vallohi (ruxsat)», dedi. (Hishom otasidan) aytadi: Sahobalardan biror kishi unga (shunday) yuborganida, u: «Yoʻq, vallohi, men hech qachon ularni hech kim bilan (oʻsha joyga) afzal koʻrmayman», derdi.Ҳишом отасидан ривоят қилинади: Оиша (розияллоҳу анҳо) Абдуллоҳ ибн Зубайрга: «Мени дугоналарим билан бирга дафн қил, Набий ﷺ билан бирга уйга дафн қилма, чунки мен покликка чиқарилишимни (мадҳ этилишимни) ёқтирмайман», деди. Ҳишом отасидан ривоят қилади: Умар (розияллоҳу анҳу) Оишага: «Икки соҳибим (Набий ﷺ ва Абу Бакр) билан бирга дафн этилишимга рухсат бер», деб (киши) юборди. У: «Ҳа, валлоҳи (рухсат)», деди. (Ҳишом отасидан) айтади: Саҳобалардан бирор киши унга (шундай) юборганида, у: «Йўқ, валлоҳи, мен ҳеч қачон уларни ҳеч ким билан (ўша жойга) афзал кўрмайман», дерди.

حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ فَيَأْتِي الْعَوَالِيَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ‏.‏ وَزَادَ اللَّيْثُ عَنْ يُونُسَ، وَبُعْدُ الْعَوَالِي أَرْبَعَةُ أَمْيَالٍ أَوْ ثَلاَثَةٌ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ asr namozini oʻqir edilar, soʻng (kishi) Avoliyga kelganida, quyosh hali baland boʻlar edi. Lays Yunusdan (rivoyat qilib): «Avoliyning masofasi toʻrt yoki uch mil edi», deb (qoʻshimcha) qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ аср намозини ўқир эдилар, сўнг (киши) Аволийга келганида, қуёш ҳали баланд бўлар эди. Лайс Юнусдан (ривоят қилиб): «Аволийнинг масофаси тўрт ёки уч мил эди», деб (қўшимча) қилди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مَالِكٍ، عَنِ الْجُعَيْدِ، سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ كَانَ الصَّاعُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُدًّا وَثُلُثًا بِمُدِّكُمُ الْيَوْمَ ، وَقَدْ زِيدَ فِيهِ‏.‏ سَمِعَ الْقَاسِمُ بْنُ مَالِكٍ الْجُعَيْدَ

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ davrida soʼ bugungi muddingiz bilan oʻlchaganda bir mudd va uchdan bir mudd edi. Keyin unga ziyoda qilindi. Qosim ibn Molik Juʼayddan eshitdi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ даврида сў бугунги муддингиз билан ўлчаганда бир мудд ва учдан бир мудд эди. Кейин унга зиёда қилинди. Қосим ибн Молик Жуъайддан эшитди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي مِكْيَالِهِمْ، وَبَارِكْ لَهُمْ فِي صَاعِهِمْ وَمُدِّهِمْ ‏" ‏ يَعْنِي أَهْلَ الْمَدِينَةِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohim! Ularning oʻlchovlariga baraka ato qilgin, soʼlariga va muddlariga ham baraka ato qilgin», dedilar. (U zot bilan) Madina ahlini nazarda tutdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим! Уларнинг ўлчовларига барака ато қилгин, сўларига ва муддларига ҳам барака ато қилгин», дедилар. (У зот билан) Мадина аҳлини назарда тутдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ الْيَهُودَ، جَاءُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِرَجُلٍ وَامْرَأَةٍ زَنَيَا، فَأَمَرَ بِهِمَا فَرُجِمَا قَرِيبًا مِنْ حَيْثُ تُوضَعُ الْجَنَائِزُ عِنْدَ الْمَسْجِدِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylar Nabiy ﷺ ning oldilariga zino qilgan bir erkak va bir ayolni olib keldilar. U zot ﷺ ikkovini (toshboʻron qilishga) buyurdilar va ular masjid yonidagi, janozalar qoʻyiladigan joyga yaqin yerda toshboʻron qilindilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Яҳудийлар Набий ﷺ нинг олдиларига зино қилган бир эркак ва бир аёлни олиб келдилар. У зот ﷺ икковини (тошбўрон қилишга) буюрдилар ва улар масжид ёнидаги, жанозалар қўйиладиган жойга яқин ерда тошбўрон қилиндилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَعَ لَهُ أُحُدٌ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ، اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي أُحَرِّمُ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا ‏" ‏‏.‏ تَابَعَهُ سَهْلٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي أُحُدٍ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ga Uhud (togʻi) koʻrindi va u zot: «Bu togʻ bizni sevadi, biz ham uni sevamiz. Allohim! Albatta, Ibrohim Makkani haram qilgan edi, men esa uning (Madinaning) ikki qora toshli yeri orasini haram qilaman», dedilar. Bu (rivoyatda) Sahl ham Uhud haqida Nabiy ﷺ dan (rivoyat qilishda Amrga) mutobaat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ га Уҳуд (тоғи) кўринди ва у зот: «Бу тоғ бизни севади, биз ҳам уни севамиз. Аллоҳим! Албатта, Иброҳим Маккани ҳарам қилган эди, мен эса унинг (Мадинанинг) икки қора тошли ери орасини ҳарам қиламан», дедилар. Бу (ривоятда) Саҳл ҳам Уҳуд ҳақида Набий ﷺ дан (ривоят қилишда Амрга) мутобаат қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلٍ، أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ جِدَارِ الْمَسْجِدِ مِمَّا يَلِي الْقِبْلَةَ وَبَيْنَ الْمِنْبَرِ مَمَرُّ الشَّاةِ ‏.‏

Sahl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, masjidning qibla tomonidagi devori bilan minbar orasida (bir) qoʻy oʻtadigancha (joy) bor edi.Саҳл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, масжиднинг қибла томонидаги девори билан минбар орасида (бир) қўй ўтадиганча (жой) бор эди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ، وَمِنْبَرِي عَلَى حَوْضِي ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening uyim bilan minbarim orasi jannat bogʻlaridan bir bogʻdir va minbarim hovuzim (Havz) ustidadir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг уйим билан минбарим ораси жаннат боғларидан бир боғдир ва минбарим ҳовузим (Ҳавз) устидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَابَقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الْخَيْلِ، فَأُرْسِلَتِ الَّتِي ضُمِّرَتْ مِنْهَا وَأَمَدُهَا إِلَى الْحَفْيَاءِ إِلَى ثَنِيَّةِ الْوَدَاعِ، وَالَّتِي لَمْ تُضَمَّرْ أَمَدُهَا ثَنِيَّةُ الْوَدَاعِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِي زُرَيْقٍ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ فِيمَنْ سَابَقَ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ عَنْ لَيْثٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ‏.‏

Nofiʼdan, u Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U aytdi: Nabiy ﷺ otlarni poyga qildirdilar. Ulardan oriqlatib tayyorlanganlari Hafyodan Saniyyatul-Vadoʼga qadar masofada, oriqlatilmaganlari esa Saniyyatul-Vadoʼdan Banu Zurayq masjidiga qadar masofada yugurtirildi. Abdulloh ham poygada qatnashganlardan edi.Нофиъдан, у Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У айтди: Набий ﷺ отларни пойга қилдирдилар. Улардан ориқлатиб тайёрланганлари Ҳафёдан Санийятул-Вадўга қадар масофада, ориқлатилмаганлари эса Санийятул-Вадўдан Бану Зурайқ масжидига қадар масофада югуртирилди. Абдуллоҳ ҳам пойгада қатнашганлардан эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ عَنْ لَيْثٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ‏‏ ح. وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، وَابْنُ، إِدْرِيسَ وَابْنُ أَبِي غَنِيَّةَ عَنْ أَبِي حَيَّانَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، عَلَى مِنْبَرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Umar (roziyallohu anhu)ni Nabiy ﷺ ning minbarlari ustida (xutba qilayotganini) eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Умар (розияллоҳу анҳу)ни Набий ﷺ нинг минбарлари устида (хутба қилаётганини) эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ، سَمِعَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، خَطَبَنَا عَلَى مِنْبَرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ni Nabiy ﷺ ning minbarlari ustida bizga xutba qilayotganini eshitgan.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)ни Набий ﷺ нинг минбарлари устида бизга хутба қилаётганини эшитган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، أَنَّ هِشَامَ بْنَ عُرْوَةَ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ يُوضَعُ لِي وَلِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْمِرْكَنُ فَنَشْرَعُ فِيهِ جَمِيعًا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men va Rasululloh ﷺ uchun mana shu (mis) togʻora qoʻyilar edi va biz undan birgalikda (suv olib gʻusl qilishga) kirishar edik.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен ва Расулуллоҳ ﷺ учун мана шу (мис) тоғора қўйилар эди ва биз ундан биргаликда (сув олиб ғусл қилишга) киришар эдик.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ حَالَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الأَنْصَارِ وَقُرَيْشٍ فِي دَارِي الَّتِي بِالْمَدِينَةِ‏.‏ وَقَنَتَ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Nabiy ﷺ Madinadagi mening uyimda Ansorlar bilan Quraysh orasida birodarlik (ahd-paymon) qildilar. Va bir oy davomida Banu Sulaym qabilalariga qarshi qunut (oʻqib) duo qildilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Набий ﷺ Мадинадаги менинг уйимда Ансорлар билан Қурайш орасида биродарлик (аҳд-паймон) қилдилар. Ва бир ой давомида Бану Сулайм қабилаларига қарши қунут (ўқиб) дуо қилдилар.

حَدَّثَنِي أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدٌ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَلَقِيَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَالَ لِي انْطَلِقْ إِلَى الْمَنْزِلِ فَأَسْقِيَكَ فِي قَدَحٍ شَرِبَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَتُصَلِّي فِي مَسْجِدٍ صَلَّى فِيهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ، فَسَقَانِي سَوِيقًا، وَأَطْعَمَنِي تَمْرًا، وَصَلَّيْتُ فِي مَسْجِدِهِ‏.‏

Abu Burda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Madinaga keldim. Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu) meni kutib oldi va menga: «Mening uyimga yur, men senga Rasululloh ﷺ ichgan idishdan ichiraman va sen Nabiy ﷺ namoz oʻqigan masjidda namoz oʻqiysan», dedi. Men u bilan birga bordim. U menga savuq ichirdi, xurmo yedirdi va men uning masjidida namoz oʻqidim.Абу Бурда (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Мадинага келдим. Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу) мени кутиб олди ва менга: «Менинг уйимга юр, мен сенга Расулуллоҳ ﷺ ичган идишдан ичираман ва сен Набий ﷺ намоз ўқиган масжидда намоз ўқийсан», деди. Мен у билан бирга бордим. У менга савуқ ичирди, хурмо едирди ва мен унинг масжидида намоз ўқидим.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُ قَالَ حَدَّثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي وَهْوَ بِالْعَقِيقِ أَنْ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةٌ وَحَجَّةٌ ‏" ‏‏.‏ وَقَالَ هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا عَلِيٌّ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar (roziyallohu anhu) unga gapirib berib aytdi: Menga Nabiy ﷺ gapirib berib aytdilarki: «Bu kecha menga Robbim tomonidan bir keluvchi keldi, men Aqiqda edim, (u): ‹Bu muborak vodiyda namoz oʻqigin va: umra va haj (deb niyat qilgin)›, (dedi)». Horun ibn Ismoil aytdi: Bizga Ali: «umratun fi hajja (haj ichida umra)» deb (rivoyat qildi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар (розияллоҳу анҳу) унга гапириб бериб айтди: Менга Набий ﷺ гапириб бериб айтдиларки: «Бу кеча менга Роббим томонидан бир келувчи келди, мен Ақиқда эдим, (у): ‹Бу муборак водийда намоз ўқигин ва: умра ва ҳаж (деб ният қилгин)›, (деди)». Ҳорун ибн Исмоил айтди: Бизга Али: «умратун фи ҳажжа (ҳаж ичида умра)» деб (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَقَّتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَرْنًا لأَهْلِ نَجْدٍ، وَالْجُحْفَةَ لأَهْلِ الشَّأْمِ، وَذَا الْحُلَيْفَةِ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ هَذَا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبَلَغَنِي أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمُ ‏"‏‏.‏ وَذُكِرَ الْعِرَاقُ فَقَالَ لَمْ يَكُنْ عِرَاقٌ يَوْمَئِذٍ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Najd ahli uchun Qarnni, Shom ahli uchun Juhfani va Madina ahli uchun Zul-Hulayfani (mavqitlarni) belgilab berdilar. (Ibn Umar) aytdi: «Buni men Nabiy ﷺ dan eshitganman. Yana menga yetib kelishicha, Nabiy ﷺ: ‹Yaman ahli uchun esa Yalamlamdir› deganlar.» Iroq zikr etilganida esa: «U kunda Iroq (musulmonlar yurti) emas edi» dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Нажд аҳли учун Қарнни, Шом аҳли учун Жуҳфани ва Мадина аҳли учун Зул-Ҳулайфани (мавқитларни) белгилаб бердилар. (Ибн Умар) айтди: «Буни мен Набий ﷺ дан эшитганман. Яна менга етиб келишича, Набий ﷺ: ‹Яман аҳли учун эса Яламламдир› деганлар.» Ироқ зикр этилганида эса: «У кунда Ироқ (мусулмонлар юрти) эмас эди» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أُرِيَ وَهْوَ فِي مُعَرَّسِهِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ بِبَطْحَاءَ مُبَارَكَةٍ‏.‏

Solim ibn Abdulloh otasi (Ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilishicha, u zot ﷺ Zul-Hulayfadagi tunash joylarida (tush koʻrib) koʻrsatma berildilar va u zotga: «Sen muborak vodida (Bathoda)san» deyildi.Солим ибн Абдуллоҳ отаси (Ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилишича, у зот ﷺ Зул-Ҳулайфадаги тунаш жойларида (туш кўриб) кўрсатма берилдилар ва у зотга: «Сен муборак водида (Батҳода)сан» дейилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ فِي الأَخِيرَةِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏‏{‏لَيْسَ لَكَ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ‏}‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ ni bomdod namozida rukudan boshlarini koʻtarib: «Allohumma Rabbano va lakal hamd» deganlarini, soʻngra: «Allohim! Falonchi va falonchini laʼnatla» deganlarini eshitdi. Shunda Alloh azza va jalla: {(Bandalarni hidoyat qilish) ishidan senga hech narsa yoʻq. Yo (Alloh) ularning tavbasini qabul qilur, yo ularni azoblar, chunki ular zolimlardir} (oyatini) nozil qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ ни бомдод намозида рукудан бошларини кўтариб: «Аллоҳумма Раббано ва лакал ҳамд» деганларини, сўнгра: «Аллоҳим! Фалончи ва фалончини лаънатла» деганларини эшитди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {(Бандаларни ҳидоят қилиш) ишидан сенга ҳеч нарса йўқ. Ё (Аллоҳ) уларнинг тавбасини қабул қилур, ё уларни азоблар, чунки улар золимлардир} (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا عَتَّابُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، أَنَّ حُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَقَهُ وَفَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ أَلاَ تُصَلُّونَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا أَنْفُسُنَا بِيَدِ اللَّهِ، فَإِذَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَنَا بَعَثَنَا، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهُ ذَلِكَ وَلَمْ يَرْجِعْ إِلَيْهِ شَيْئًا، ثُمَّ سَمِعَهُ وَهْوَ مُدْبِرٌ يَضْرِبُ فَخِذَهُ وَهْوَ يَقُولُ ‏‏{‏وَكَانَ الإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَىْءٍ جَدَلاً‏}‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ يُقَالُ مَا أَتَاكَ لَيْلاً فَهْوَ طَارِقٌ‏.‏ وَيُقَالُ الطَّارِقُ النَّجْمُ، وَالثَّاقِبُ الْمُضِيءُ، يُقَالُ أَثْقِبْ نَارَكَ لِلْمُوقِدِ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ kechasi uning va Rasululloh ﷺ ning qizlari Fotima (alayhassalom)ning oldilariga keldilar va ularga: «Namoz oʻqimaysizlarmi?» dedilar. Ali aytadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, jonlarimiz Allohning qoʻlida-ku. Qachon bizni uygʻotishni xohlasa, uygʻotadi› dedim.» Rasululloh ﷺ unga bu soʻzni aytganlarida, hech narsa qaytarmay (orqalariga) burildilar. Soʻngra Ali u zot ﷺ orqalariga qaytib ketayotib, sonlariga urib: {Inson narsalarning eng koʻp janjallashganidir} (degan oyatni) oʻqiyotganlarini eshitdi. Abu Abdulloh (Buxoriy) aytadi: «Kim sening oldingga kechasi kelsa, u ‹toriq› deyiladi. ‹Toriq› yulduzni ham bildiradi; ‹soqib› esa nur sochuvchidir. Olovni yoquvchiga: ‹Olovingni yoqib yorit› deb aytiladi.»Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ кечаси унинг ва Расулуллоҳ ﷺ нинг қизлари Фотима (алайҳассалом)нинг олдиларига келдилар ва уларга: «Намоз ўқимайсизларми?» дедилар. Али айтади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, жонларимиз Аллоҳнинг қўлида-ку. Қачон бизни уйғотишни хоҳласа, уйғотади› дедим.» Расулуллоҳ ﷺ унга бу сўзни айтганларида, ҳеч нарса қайтармай (орқаларига) бурилдилар. Сўнгра Али у зот ﷺ орқаларига қайтиб кетаётиб, сонларига уриб: {Инсон нарсаларнинг энг кўп жанжаллашганидир} (деган оятни) ўқиётганларини эшитди. Абу Абдуллоҳ (Бухорий) айтади: «Ким сенинг олдингга кечаси келса, у ‹ториқ› дейилади. ‹Ториқ› юлдузни ҳам билдиради; ‹соқиб› эса нур сочувчидир. Оловни ёқувчига: ‹Оловингни ёқиб ёрит› деб айтилади.»

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَيْنَا نَحْنُ فِي الْمَسْجِدِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا إِلَى يَهُودَ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى جِئْنَا بَيْتَ الْمِدْرَاسِ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَنَادَاهُمْ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ يَهُودَ أَسْلِمُوا تَسْلَمُوا ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا بَلَّغْتَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَلِكَ أُرِيدُ أَسْلِمُوا تَسْلَمُوا ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا قَدْ بَلَّغْتَ يَا أَبَا الْقَاسِمِ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَلِكَ أُرِيدُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَهَا الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ اعْلَمُوا أَنَّمَا الأَرْضُ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُجْلِيَكُمْ مِنْ هَذِهِ الأَرْضِ، فَمَنْ وَجَدَ مِنْكُمْ بِمَالِهِ شَيْئًا فَلْيَبِعْهُ، وَإِلاَّ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا الأَرْضُ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Biz masjidda boʻlsak, Rasululloh ﷺ chiqib: ‹Yahudiylar tomon yuringlar› dedilar. Biz u zot bilan birga chiqdik. Toki ularning ilm uyiga (madrasalariga) yetib keldik. Nabiy ﷺ turib, ularga: ‹Ey yahudiylar jamoasi, Islomni qabul qilinglar, salomat boʻlasizlar› deb nido qildilar. Ular: ‹Yetkazding, ey Abul-Qosim› dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: ‹Men shuni istayman; Islomni qabul qilinglar, salomat boʻlasizlar› dedilar. Ular: ‹Yetkazding, ey Abul-Qosim› dedilar. Rasululloh ﷺ ularga: ‹Men shuni istayman› dedilar. Soʻngra buni uchinchi marta aytdilar va: ‹Bilinglarki, yer Alloh va Uning Rasuliniki. Men sizlarni bu yerdan koʻchirib chiqarishni istayman. Sizlardan kim oʻz molidan biror narsani topsa, uni sotib qoʻysin. Aks holda, bilinglarki, yer Alloh va Uning Rasuliniki› dedilar.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Биз масжидда бўлсак, Расулуллоҳ ﷺ чиқиб: ‹Яҳудийлар томон юринглар› дедилар. Биз у зот билан бирга чиқдик. Токи уларнинг илм уйига (мадрасаларига) етиб келдик. Набий ﷺ туриб, уларга: ‹Эй яҳудийлар жамоаси, Исломни қабул қилинглар, саломат бўласизлар› деб нидо қилдилар. Улар: ‹Етказдинг, эй Абул-Қосим› дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: ‹Мен шуни истайман; Исломни қабул қилинглар, саломат бўласизлар› дедилар. Улар: ‹Етказдинг, эй Абул-Қосим› дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: ‹Мен шуни истайман› дедилар. Сўнгра буни учинчи марта айтдилар ва: ‹Билингларки, ер Аллоҳ ва Унинг Расулиники. Мен сизларни бу ердан кўчириб чиқаришни истайман. Сизлардан ким ўз молидан бирор нарсани топса, уни сотиб қўйсин. Акс ҳолда, билингларки, ер Аллоҳ ва Унинг Расулиники› дедилар.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُجَاءُ بِنُوحٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ هَلْ بَلَّغْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ يَا رَبِّ‏.‏ فَتُسْأَلُ أُمَّتُهُ هَلْ بَلَّغَكُمْ فَيَقُولُونَ مَا جَاءَنَا مِنْ نَذِيرٍ‏.‏ فَيَقُولُ مَنْ شُهُودُكَ فَيَقُولُ مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ‏.‏ فَيُجَاءُ بِكُمْ فَتَشْهَدُونَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏‏{‏وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا‏}‏ قَالَ عَدْلاً ‏‏{‏لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا‏}‏ وَعَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kunida Nuh keltiriladi va unga: ‹(Risolatni) yetkazdingmi?› deyiladi. U: ‹Ha, ey Rabbim› deydi. Soʻng uning ummatidan: ‹U sizlarga yetkazdimi?› deb soʻraladi. Ular: ‹Bizga hech ogohlantiruvchi kelmadi› deydilar. (Alloh Nuhga): ‹Guvohlaring kimlar?› deydi. U: ‹Muhammad va uning ummati› deydi. Shunda sizlar keltirilasiz va guvohlik berasiz» dedilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ: {Mana shunday, Biz sizlarni oʻrtacha (odil) ummat qildik} oyatini — bunda ‹odil› (degani) — {odamlar ustida guvohlar boʻlishingiz va Rasul sizlar ustida guvoh boʻlishi uchun} oyatini oʻqidilar. Jaʼfar ibn Avndan (rivoyat qilinishicha), bizga Aʼmash Abu Solihdan, u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺ dan shuni rivoyat qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат кунида Нуҳ келтирилади ва унга: ‹(Рисолатни) етказдингми?› дейилади. У: ‹Ҳа, эй Раббим› дейди. Сўнг унинг умматидан: ‹У сизларга етказдими?› деб сўралади. Улар: ‹Бизга ҳеч огоҳлантирувчи келмади› дейдилар. (Аллоҳ Нуҳга): ‹Гувоҳларинг кимлар?› дейди. У: ‹Муҳаммад ва унинг уммати› дейди. Шунда сизлар келтириласиз ва гувоҳлик берасиз» дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ: {Мана шундай, Биз сизларни ўртача (одил) уммат қилдик} оятини — бунда ‹одил› (дегани) — {одамлар устида гувоҳлар бўлишингиз ва Расул сизлар устида гувоҳ бўлиши учун} оятини ўқидилар. Жаъфар ибн Авндан (ривоят қилинишича), бизга Аъмаш Абу Солиҳдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺ дан шуни ривоят қилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ أَخَا بَنِي عَدِيٍّ الأَنْصَارِيَّ وَاسْتَعْمَلَهُ عَلَى خَيْبَرَ، فَقَدِمَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَشْتَرِي الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ مِنَ الْجَمْعِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَفْعَلُوا، وَلَكِنْ مِثْلاً بِمِثْلٍ، أَوْ بِيعُوا هَذَا وَاشْتَرُوا بِثَمَنِهِ مِنْ هَذَا وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy va Abu Hurayra (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Bani Adiyning aʼzosi boʻlmish bir ansoriy kishini joʻnatib, uni Xaybarga (amil qilib) tayinladilar. U janib (degan yaxshi xil) xurmosini olib keldi. Rasululloh ﷺ unga: «Xaybarning hamma xurmosi shundaymi?» dedilar. U: «Yoʻq, Allohga qasamki, ey Rasululloh, biz bir soʻ (yaxshi) xurmoni aralash xurmoning ikki soʻiga sotib olamiz» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday qilmanglar, balki mislini misliga (teng) ayirboshlanglar, yoki buni soting-da, uning puliga buni (yaxshisini) sotib oling. Tarozida (oʻlchanadigan narsada) ham xuddi shunday» dedilar.Абу Саид ал-Худрий ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бани Адийнинг аъзоси бўлмиш бир ансорий кишини жўнатиб, уни Хайбарга (амил қилиб) тайинладилар. У жаниб (деган яхши хил) хурмосини олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Хайбарнинг ҳамма хурмоси шундайми?» дедилар. У: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, эй Расулуллоҳ, биз бир сў (яхши) хурмони аралаш хурмонинг икки сўига сотиб оламиз» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай қилманглар, балки мислини мислига (тенг) айирбошланглар, ёки буни сотинг-да, унинг пулига буни (яхшисини) сотиб олинг. Тарозида (ўлчанадиган нарсада) ҳам худди шундай» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ ‏" ‏‏.‏ قَالَ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فَقَالَ هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُطَّلِبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏

Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ni: «Qachon hokim (qozi) hukm qilib, ijtihod qilsa-yu, soʻng (haqqa) yetsa, unga ikki ajr bordir. Qachon hukm qilib, ijtihod qilsa-yu, soʻng xato qilsa, unga (bir) ajr bordir» deyotganlarini eshitdi. (Amr) aytdi: «Men bu hadisni Abu Bakr ibn Amr ibn Hazmga aytib berdim. U: ‹Menga Abu Salama ibn Abdurahmon Abu Hurayradan ham xuddi shunday rivoyat qilgan edi› dedi.» Abdulaziz ibn al-Muttalib esa Abdulloh ibn Abu Bakrdan, u Abu Salamadan, u Nabiy ﷺ dan shuning mislini rivoyat qildi.Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ ни: «Қачон ҳоким (қози) ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса-ю, сўнг (ҳаққа) етса, унга икки ажр бордир. Қачон ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса-ю, сўнг хато қилса, унга (бир) ажр бордир» деётганларини эшитди. (Амр) айтди: «Мен бу ҳадисни Абу Бакр ибн Амр ибн Ҳазмга айтиб бердим. У: ‹Менга Абу Салама ибн Абдураҳмон Абу Ҳурайрадан ҳам худди шундай ривоят қилган эди› деди.» Абдулазиз ибн ал-Мутталиб эса Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Абу Саламадан, у Набий ﷺ дан шунинг мислини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي عَطَاءٌ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ اسْتَأْذَنَ أَبُو مُوسَى عَلَى عُمَرَ فَكَأَنَّهُ وَجَدَهُ مَشْغُولاً فَرَجَعَ، فَقَالَ عُمَرُ أَلَمْ أَسْمَعْ صَوْتَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، ائْذَنُوا لَهُ‏.‏ فَدُعِيَ لَهُ فَقَالَ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ فَقَالَ إِنَّا كُنَّا نُؤْمَرُ بِهَذَا‏.‏ قَالَ فَأْتِنِي عَلَى هَذَا بِبَيِّنَةٍ أَوْ لأَفْعَلَنَّ بِكَ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَى مَجْلِسٍ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالُوا لاَ يَشْهَدُ إِلاَّ أَصَاغِرُنَا‏.‏ فَقَامَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ فَقَالَ قَدْ كُنَّا نُؤْمَرُ بِهَذَا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ خَفِيَ عَلَىَّ هَذَا مِنْ أَمْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، أَلْهَانِي الصَّفْقُ بِالأَسْوَاقِ‏.‏

Ubayd ibn Umayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Abu Muso Umar (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirishga izn soʻradi. Goʻyo uni band holatda topdi shekilli, qaytib ketdi. Umar: ‹Abdulloh ibn Qaysning ovozini eshitmadimmi? Unga izn beringlar› dedi. Soʻng u chaqirildi va (Umar) unga: ‹Seni qilgan ishingga (qaytib ketishingga) nima undadi?› dedi. U: ‹Biz shunday qilishga buyurilar edik› dedi. (Umar): ‹Bunga menga hujjat keltir, aks holda, men senga shunday-shunday qilaman› dedi. Shunda u ansorlarning bir majlisiga bordi. Ular: ‹Bunga faqat eng kichigimiz guvohlik beradi› dedilar. Abu Said al-Xudriy turib: ‹Biz shunday qilishga buyurilar edik› dedi. Umar: ‹Nabiy ﷺ ning ishidan bu menga maxfiy qolibdi. Bozorlardagi savdo-sotiq meni (bundan) mashgʻul qilib qoʻygan ekan› dedi.»Убайд ибн Умайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: «Абу Мусо Умар (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига киришга изн сўради. Гўё уни банд ҳолатда топди шекилли, қайтиб кетди. Умар: ‹Абдуллоҳ ибн Қайснинг овозини эшитмадимми? Унга изн беринглар› деди. Сўнг у чақирилди ва (Умар) унга: ‹Сени қилган ишингга (қайтиб кетишингга) нима ундади?› деди. У: ‹Биз шундай қилишга буюрилар эдик› деди. (Умар): ‹Бунга менга ҳужжат келтир, акс ҳолда, мен сенга шундай-шундай қиламан› деди. Шунда у ансорларнинг бир мажлисига борди. Улар: ‹Бунга фақат энг кичигимиз гувоҳлик беради› дедилар. Абу Саид ал-Худрий туриб: ‹Биз шундай қилишга буюрилар эдик› деди. Умар: ‹Набий ﷺ нинг ишидан бу менга махфий қолибди. Бозорлардаги савдо-сотиқ мени (бундан) машғул қилиб қўйган экан› деди.»

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنَ الأَعْرَجِ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ إِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُكْثِرُ الْحَدِيثَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهُ الْمَوْعِدُ، إِنِّي كُنْتُ امْرَأً مِسْكِينًا أَلْزَمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مِلْءِ بَطْنِي، وَكَانَ الْمُهَاجِرُونَ يَشْغَلُهُمُ الصَّفْقُ بِالأَسْوَاقِ، وَكَانَتِ الأَنْصَارُ يَشْغَلُهُمُ الْقِيَامُ عَلَى أَمْوَالِهِمْ، فَشَهِدْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ وَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَبْسُطْ رِدَاءَهُ حَتَّى أَقْضِيَ مَقَالَتِي ثُمَّ يَقْبِضْهُ، فَلَنْ يَنْسَى شَيْئًا سَمِعَهُ مِنِّي ‏"‏‏.‏ فَبَسَطْتُ بُرْدَةً كَانَتْ عَلَىَّ، فَوَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ مَا نَسِيتُ شَيْئًا سَمِعْتُهُ مِنْهُ‏.‏

Aʼraj (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Menga Abu Hurayra (roziyallohu anhu) xabar berdi. U aytdi: «Sizlar Abu Hurayra Rasululloh ﷺ dan koʻp hadis rivoyat qiladi, deb daʼvo qilasizlar. Vada-yu vaʼdagoh Allohdandir. Men miskin bir kishi edim, qornimni toʻyguncha (oziq) ilinjida Rasululloh ﷺ ga yopishib olar edim. Muhojirlarni bozorlardagi savdo-sotiq, ansorlarni esa mol-mulklariga qarab turish mashgʻul qilib qoʻyardi. Bir kuni men Rasululloh ﷺ dan (shu hadisni) eshitdim: u zot ﷺ: ‹Kim men gapimni tugatgunimcha ridosini yozib qoʻyib, soʻng uni yigʻib olsa, mendan eshitgan biror narsasini aslo unutmaydi› dedilar. Shunda men ustimdagi bir bardani (yopinchiqni) yozdim. U zotni haq bilan (Payǵambar qilib) joʻnatgan Zotga qasamki, men undan eshitgan biror narsani unutmadim.»Аъраж (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Менга Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) хабар берди. У айтди: «Сизлар Абу Ҳурайра Расулуллоҳ ﷺ дан кўп ҳадис ривоят қилади, деб даъво қиласизлар. Вада-ю ваъдагоҳ Аллоҳдандир. Мен мискин бир киши эдим, қорнимни тўйгунча (озиқ) илинжида Расулуллоҳ ﷺ га ёпишиб олар эдим. Муҳожирларни бозорлардаги савдо-сотиқ, ансорларни эса мол-мулкларига қараб туриш машғул қилиб қўярди. Бир куни мен Расулуллоҳ ﷺ дан (шу ҳадисни) эшитдим: у зот ﷺ: ‹Ким мен гапимни тугатгунимча ридосини ёзиб қўйиб, сўнг уни йиғиб олса, мендан эшитган бирор нарсасини асло унутмайди› дедилар. Шунда мен устимдаги бир бардани (ёпинчиқни) ёздим. У зотни ҳақ билан (Пайǵамбар қилиб) жўнатган Зотга қасамки, мен ундан эшитган бирор нарсани унутмадим.»

حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ رَأَيْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَحْلِفُ بِاللَّهِ أَنَّ ابْنَ الصَّائِدِ الدَّجَّالُ، قُلْتُ تَحْلِفُ بِاللَّهِ‏.‏ قَالَ إِنِّي سَمِعْتُ عُمَرَ يَحْلِفُ عَلَى ذَلِكَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُنْكِرْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Muhammad ibn al-Munkadir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ni Ibn Sayyod Dajjoldir, deb Allohga qasam ichayotganini koʻrdim. Men: ‹Allohga qasam ichasanmi?› dedim. U: ‹Men Umarning Nabiy ﷺ ning huzurlarida bunga qasam ichayotganini eshitganman, Nabiy ﷺ esa buni inkor qilmaganlar› dedi.»Муҳаммад ибн ал-Мункадир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)ни Ибн Сайёд Дажжолдир, деб Аллоҳга қасам ичаётганини кўрдим. Мен: ‹Аллоҳга қасам ичасанми?› дедим. У: ‹Мен Умарнинг Набий ﷺ нинг ҳузурларида бунга қасам ичаётганини эшитганман, Набий ﷺ эса буни инкор қилмаганлар› деди.»

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْخَيْلُ لِثَلاَثَةٍ لِرَجُلٍ أَجْرٌ، وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ، وَعَلَى رَجُلٍ وِزْرٌ، فَأَمَّا الَّذِي لَهُ أَجْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَطَالَ فِي مَرْجٍ أَوْ رَوْضَةٍ، فَمَا أَصَابَتْ فِي طِيَلِهَا ذَلِكَ الْمَرْجِ وَالرَّوْضَةِ كَانَ لَهُ حَسَنَاتٍ، وَلَوْ أَنَّهَا قَطَعَتْ طِيَلَهَا فَاسْتَنَّتْ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ كَانَتْ آثَارُهَا وَأَرْوَاثُهَا حَسَنَاتٍ لَهُ، وَلَوْ أَنَّهَا مَرَّتْ بِنَهَرٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ وَلَمْ يُرِدْ أَنْ يَسْقِيَ بِهِ كَانَ ذَلِكَ حَسَنَاتٍ لَهُ، وَهِيَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ أَجْرٌ، وَرَجُلٌ رَبَطَهَا تَغَنِّيًا وَتَعَفُّفًا وَلَمْ يَنْسَ حَقَّ اللَّهِ فِي رِقَابِهَا وَلاَ ظُهُورِهَا، فَهْىَ لَهُ سِتْرٌ، وَرَجُلٌ رَبَطَهَا فَخْرًا وَرِيَاءً، فَهِيَ عَلَى ذَلِكَ وِزْرٌ ‏"‏‏.‏ وَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحُمُرِ قَالَ ‏"‏ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَىَّ فِيهَا إِلاَّ هَذِهِ الآيَةَ الْفَاذَّةَ الْجَامِعَةَ ‏‏{‏فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‏}‏‏"‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Otlar uch (toifa) kishi uchundir: bir kishi uchun ajr, yana bir kishi uchun himoya (parda), yana bir kishi uchun esa yuk (gunoh)dir. Ot oʻzi uchun ajr boʻlgan kishi shuki, u uni Alloh yoʻlida bogʻlab, oʻtloq yoki bogʻda uzun arqonda qoʻyib qoʻyadi; ot oʻsha uzun arqoni yetgancha oʻtloq va bogʻdan nimaiki yesa, bular unga hasanot (savob) boʻladi. Agar ot arqonini uzib, bir yoki ikki marta yugurib chopsa, uning izlari va tezaklari ham unga hasanot boʻladi. Agar ot daryodan oʻtib, undan suv ichsa-yu, (egasi) uni sugʻorishni niyat qilmagan boʻlsa ham, bu unga hasanot boʻladi. Ana shu (ot) oʻsha kishi uchun ajrdir. Yana bir kishi otni boylik (orttirish) va (boshqalardan) tilanishdan oʻzini saqlash uchun bogʻlaydi-yu, ularning boʻyinlari va yelkalaridagi Allohning haqqini ham unutmaydi; bu ot unga himoya (parda)dir. Yana bir kishi otni kibr va riyo uchun bogʻlaydi; bu ot unga shu (sababli) yuk (gunoh)dir» dedilar. Rasululloh ﷺ dan eshaklar haqida soʻralganida, u zot: «Alloh menga ular haqida bu yagona, hamma narsani jamlovchi oyatdan boshqa hech narsa nozil qilmadi: {Bas, kim zarra misqolicha yaxshilik qilsa, uni koʻradi. Kim zarra misqolicha yomonlik qilsa, uni koʻradi}» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Отлар уч (тоифа) киши учундир: бир киши учун ажр, яна бир киши учун ҳимоя (парда), яна бир киши учун эса юк (гуноҳ)дир. От ўзи учун ажр бўлган киши шуки, у уни Аллоҳ йўлида боғлаб, ўтлоқ ёки боғда узун арқонда қўйиб қўяди; от ўша узун арқони етганча ўтлоқ ва боғдан нимаики еса, булар унга ҳасанот (савоб) бўлади. Агар от арқонини узиб, бир ёки икки марта югуриб чопса, унинг излари ва тезаклари ҳам унга ҳасанот бўлади. Агар от дарёдан ўтиб, ундан сув ичса-ю, (эгаси) уни суғоришни ният қилмаган бўлса ҳам, бу унга ҳасанот бўлади. Ана шу (от) ўша киши учун ажрдир. Яна бир киши отни бойлик (орттириш) ва (бошқалардан) тиланишдан ўзини сақлаш учун боғлайди-ю, уларнинг бўйинлари ва елкаларидаги Аллоҳнинг ҳаққини ҳам унутмайди; бу от унга ҳимоя (парда)дир. Яна бир киши отни кибр ва риё учун боғлайди; бу от унга шу (сабабли) юк (гуноҳ)дир» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ дан эшаклар ҳақида сўралганида, у зот: «Аллоҳ менга улар ҳақида бу ягона, ҳамма нарсани жамловчи оятдан бошқа ҳеч нарса нозил қилмади: {Бас, ким зарра мисқолича яхшилик қилса, уни кўради. Ким зарра мисқолича ёмонлик қилса, уни кўради}» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ صَفِيَّةَ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ امْرَأَةً، سَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ـ هُوَ ابْنُ عُقْبَةَ ـ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ النُّمَيْرِيُّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنُ شَيْبَةَ حَدَّثَتْنِي أُمِّي عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ امْرَأَةً سَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحَيْضِ كَيْفَ تَغْتَسِلُ مِنْهُ قَالَ ‏"‏ تَأْخُذِينَ فِرْصَةً مُمَسَّكَةً فَتَوَضَّئِينَ بِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ كَيْفَ أَتَوَضَّأُ بِهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَوَضَّئِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ كَيْفَ أَتَوَضَّأُ بِهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَوَضَّئِينَ بِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَعَرَفْتُ الَّذِي يُرِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَذَبْتُهَا إِلَىَّ فَعَلَّمْتُهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, bir ayol Nabiy ﷺ dan hayzdan keyin qanday gʻusl qilish haqida soʻradi. U zot: «Misk surilgan bir parcha matoni olib, oʻsha bilan poklan» dedilar. Ayol: «Ey Allohning Rasuli, u bilan qanday poklanay?» dedi. Nabiy ﷺ: «Poklan» dedilar. Ayol yana: «Ey Allohning Rasuli, u bilan qanday poklanay?» dedi. Nabiy ﷺ: «U bilan poklanasan» dedilar. Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: «Men Rasululloh ﷺ nimani nazarda tutayotganlarini angladim-da, uni oʻzimga tortib, (qanday qilishni) oʻrgatib qoʻydim».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, бир аёл Набий ﷺ дан ҳайздан кейин қандай ғусл қилиш ҳақида сўради. У зот: «Миск сурилган бир парча матони олиб, ўша билан поклан» дедилар. Аёл: «Эй Аллоҳнинг Расули, у билан қандай покланай?» деди. Набий ﷺ: «Поклан» дедилар. Аёл яна: «Эй Аллоҳнинг Расули, у билан қандай покланай?» деди. Набий ﷺ: «У билан покланасан» дедилар. Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нимани назарда тутаётганларини англадим-да, уни ўзимга тортиб, (қандай қилишни) ўргатиб қўйдим».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أُمَّ حُفَيْدٍ بِنْتَ الْحَارِثِ بْنِ حَزْنٍ، أَهْدَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سَمْنًا وَأَقِطًا وَأَضُبًّا، فَدَعَا بِهِنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأُكِلْنَ عَلَى مَائِدَتِهِ، فَتَرَكَهُنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَالْمُتَقَذِّرِ لَهُ، وَلَوْ كُنَّ حَرَامًا مَا أُكِلْنَ عَلَى مَائِدَتِهِ، وَلاَ أَمَرَ بِأَكْلِهِنَّ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umm Hufayd binti Horis ibn Hazn Nabiy ﷺ ga sariyogʻ, quritilgan qatiq va kaltakesaklar (zab) hadya qildi. Nabiy ﷺ ularni chaqirib (keltirtirib), ular u zotning dasturxonida yeyildi. Ammo Nabiy ﷺ uni yoqtirmagandek, oʻzlari (kaltakesakni) yemay qoʻydilar. Agar u harom boʻlganida, u zotning dasturxonida yeyilmas va uni yeyishga buyurmas edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умм Ҳуфайд бинти Ҳорис ибн Ҳазн Набий ﷺ га сариёғ, қуритилган қатиқ ва калтакесаклар (заб) ҳадя қилди. Набий ﷺ уларни чақириб (келтиртириб), улар у зотнинг дастурхонида ейилди. Аммо Набий ﷺ уни ёқтирмагандек, ўзлари (калтакесакни) емай қўйдилар. Агар у ҳаром бўлганида, у зотнинг дастурхонида ейилмас ва уни ейишга буюрмас эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَكَلَ ثُومًا أَوْ بَصَلاً، فَلْيَعْتَزِلْنَا أَوْ لِيَعْتَزِلْ مَسْجِدَنَا، وَلْيَقْعُدْ فِي بَيْتِهِ ‏"‏‏.‏ وَإِنَّهُ أُتِيَ بِبَدْرٍ ـ قَالَ ابْنُ وَهْبٍ يَعْنِي طَبَقًا ـ فِيهِ خَضِرَاتٌ مِنْ بُقُولٍ، فَوَجَدَ لَهَا رِيحًا فَسَأَلَ عَنْهَا ـ أُخْبِرَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْبُقُولِ ـ فَقَالَ قَرِّبُوهَا فَقَرَّبُوهَا إِلَى بَعْضِ أَصْحَابِهِ كَانَ مَعَهُ، فَلَمَّا رَآهُ كَرِهَ أَكْلَهَا قَالَ ‏"‏ كُلْ، فَإِنِّي أُنَاجِي مَنْ لاَ تُنَاجِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُفَيْرٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ بِقِدْرٍ فِيهِ خَضِرَاتٌ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّيْثُ وَأَبُو صَفْوَانَ عَنْ يُونُسَ قِصَّةَ الْقِدْرِ، فَلاَ أَدْرِي هُوَ مِنْ قَوْلِ الزُّهْرِيِّ أَوْ فِي الْحَدِيثِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sarimsoq yoki piyoz yegan boʻlsa, bizdan yiroq tursin yoki masjidimizdan yiroq tursin va uyida oʻtirsin» dedilar. U zotga bir badr (Ibn Vahb aytadi: yaʼni laganni nazarda tutadi) keltirildiki, unda koʻkat-sabzavotlar bor edi. U zot undan hid sezib, u haqida soʻradilar va undagi koʻkatlar haqida xabar berildi. Shunda: «Buni (falon kishiga) yaqinlashtiringlar» dedilar. Uni oʻzlari bilan birga boʻlgan sahobalaridan biriga yaqinlashtirishdi. (Sahoba) buni koʻrib, uni yeyishni yoqtirmadi. U zot: «Ye, men sen pichirlashib gaplashmaydigan zot bilan pichirlashib gaplashaman» dedilar. Ibn Ufayr Ibn Vahbdan: «Unda koʻkatlar boʻlgan bir qozon bilan» deb rivoyat qildi. Lays va Abu Safvon Yunusdan (rivoyat qilganda) qozon voqeasini zikr qilmadilar. Bu Zuhriyning soʻzimi yoki hadis ichidanmi — bilmayman.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким саримсоқ ёки пиёз еган бўлса, биздан йироқ турсин ёки масжидимиздан йироқ турсин ва уйида ўтирсин» дедилар. У зотга бир бадр (Ибн Ваҳб айтади: яъни лаганни назарда тутади) келтирилдики, унда кўкат-сабзавотлар бор эди. У зот ундан ҳид сезиб, у ҳақида сўрадилар ва ундаги кўкатлар ҳақида хабар берилди. Шунда: «Буни (фалон кишига) яқинлаштиринглар» дедилар. Уни ўзлари билан бирга бўлган саҳобаларидан бирига яқинлаштиришди. (Саҳоба) буни кўриб, уни ейишни ёқтирмади. У зот: «Е, мен сен пичирлашиб гаплашмайдиган зот билан пичирлашиб гаплашаман» дедилар. Ибн Уфайр Ибн Ваҳбдан: «Унда кўкатлар бўлган бир қозон билан» деб ривоят қилди. Лайс ва Абу Сафвон Юнусдан (ривоят қилганда) қозон воқеасини зикр қилмадилар. Бу Зуҳрийнинг сўзими ёки ҳадис ичиданми — билмайман.

حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي وَعَمِّي، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، جُبَيْرَ بْنَ مُطْعِمٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ امْرَأَةً أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَلَّمَتْهُ فِي شَىْءٍ، فَأَمَرَهَا بِأَمْرٍ فَقَالَتْ أَرَأَيْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ لَمْ أَجِدْكَ قَالَ ‏"‏ إِنْ لَمْ تَجِدِينِي فَأْتِي أَبَا بَكْرٍ ‏" ‏‏.‏ زَادَ الْحُمَيْدِيُّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ كَأَنَّهَا تَعْنِي الْمَوْتَ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir ayol Rasululloh ﷺ ning oldilariga keldi va u zotga bir narsa haqida gapirdi. U zot unga bir ish haqida buyruq berdilar. Ayol: «Ey Allohning Rasuli, agar Sizni topa olmasam, nima deysiz?» dedi. U zot: «Agar meni topa olmasang, Abu Bakrning oldiga bor» dedilar. Humaydiy Ibrohim ibn Saʼddan (rivoyat qilib): «Goʻyo u (ayol) oʻlimni (Nabiy ﷺ ning vafotini) nazarda tutgan edi» deb qoʻshimcha qildi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келди ва у зотга бир нарса ҳақида гапирди. У зот унга бир иш ҳақида буйруқ бердилар. Аёл: «Эй Аллоҳнинг Расули, агар Сизни топа олмасам, нима дейсиз?» деди. У зот: «Агар мени топа олмасанг, Абу Бакрнинг олдига бор» дедилар. Ҳумайдий Иброҳим ибн Саъддан (ривоят қилиб): «Гўё у (аёл) ўлимни (Набий ﷺ нинг вафотини) назарда тутган эди» деб қўшимча қилди.

وَقَالَ أَبُو الْيَمَانِ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، سَمِعَ مُعَاوِيَةَ، يُحَدِّثُ رَهْطًا مِنْ قُرَيْشٍ بِالْمَدِينَةِ، وَذَكَرَ كَعْبَ الأَحْبَارِ فَقَالَ إِنْ كَانَ مِنْ أَصْدَقِ هَؤُلاَءِ الْمُحَدِّثِينَ الَّذِينَ يُحَدِّثُونَ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَإِنْ كُنَّا مَعَ ذَلِكَ لَنَبْلُو عَلَيْهِ الْكَذِبَ‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Muoviyaning Madinada Qurayshdan bir guruh kishilarga soʻzlab berayotganini eshitdi. U Kaʼb al-Ahborni zikr qilib: «U Ahli kitobdan rivoyat qiladigan ushbu rivoyatchilarning eng rostgoʻylaridan biri edi. Shu bilan birga biz uning (gaplarida) yolgʻonni ham sezar edik» dedi.Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Муовиянинг Мадинада Қурайшдан бир гуруҳ кишиларга сўзлаб бераётганини эшитди. У Каъб ал-Аҳборни зикр қилиб: «У Аҳли китобдан ривоят қиладиган ушбу ривоятчиларнинг энг ростгўйларидан бири эди. Шу билан бирга биз унинг (гапларида) ёлғонни ҳам сезар эдик» деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لأَهْلِ الإِسْلاَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ، وَلاَ تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا ‏‏{‏آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ‏}‏ ‏"‏‏.‏ الآيَةَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ahli kitob Tavrotni ibroniy tilida oʻqib, uni musulmonlarga arab tilida tafsir qilib berar edilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ahli kitobni tasdiqlamanglar, ularni yolgʻonchiga ham chiqarmanglar, balki: {Biz Allohga va bizga nozil qilingan narsaga hamda sizlarga nozil qilingan narsaga iymon keltirdik} (Baqara 136) deb ayting» — deb oyatni (soʻngigacha oʻqib) dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аҳли китоб Тавротни иброний тилида ўқиб, уни мусулмонларга араб тилида тафсир қилиб берар эдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аҳли китобни тасдиқламанглар, уларни ёлғончига ҳам чиқарманглар, балки: {Биз Аллоҳга ва бизга нозил қилинган нарсага ҳамда сизларга нозил қилинган нарсага иймон келтирдик} (Бақара 136) деб айтинг» — деб оятни (сўнгигача ўқиб) дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَيْفَ تَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ شَىْءٍ، وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثُ، تَقْرَءُونَهُ مَحْضًا لَمْ يُشَبْ وَقَدْ حَدَّثَكُمْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ بَدَّلُوا كِتَابَ اللَّهِ وَغَيَّرُوهُ وَكَتَبُوا بِأَيْدِيهِمُ الْكِتَابَ وَقَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ‏.‏ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً، أَلاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ، لاَ وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا مِنْهُمْ رَجُلاً يَسْأَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ‏.‏

Ubaydulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Ahli kitobdan biror narsa haqida qanday soʻraysizlar? Holbuki, Rasululloh ﷺ ga nozil qilingan kitobingiz eng yangidir, uni hech aralashmagan sof holida oʻqiysizlar. Alloh sizlarga Ahli kitob Allohning kitobini almashtirib, oʻzgartirib yuborganini, kitobni oʻz qoʻllari bilan yozib, soʻngra arzimas narxga sotish uchun ‹Bu Alloh huzuridandir› deyishganini bayon qildi-ku. Sizlarga kelgan ilm ularning oldiga (savol bilan) borishdan qaytarmaydimi? Yoʻq, Allohga qasamki, biz ulardan birorta kishini sizlarga nozil qilingan narsa haqida sizlardan soʻraganini koʻrmadik» dedilar.Убайдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Аҳли китобдан бирор нарса ҳақида қандай сўрайсизлар? Ҳолбуки, Расулуллоҳ ﷺ га нозил қилинган китобингиз энг янгидир, уни ҳеч аралашмаган соф ҳолида ўқийсизлар. Аллоҳ сизларга Аҳли китоб Аллоҳнинг китобини алмаштириб, ўзгартириб юборганини, китобни ўз қўллари билан ёзиб, сўнгра арзимас нархга сотиш учун ‹Бу Аллоҳ ҳузуридандир› дейишганини баён қилди-ку. Сизларга келган илм уларнинг олдига (савол билан) боришдан қайтармайдими? Йўқ, Аллоҳга қасамки, биз улардан бирорта кишини сизларга нозил қилинган нарса ҳақида сизлардан сўраганини кўрмадик» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سَلاَّمِ بْنِ أَبِي مُطِيعٍ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ قُلُوبُكُمْ فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَقُومُوا عَنْهُ ‏" ‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ سَمِعَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ سَلَّامًا.

Jundab ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni qalblaringiz unga (uning maʼnolariga) muvofiq turgan paytda oʻqinglar, qachon (uning maʼnosida) ixtilof qilsangizlar, undan turib keting (oʻqishni toʻxtating)» dedilar. Abu Abdulloh aytadi: «Abdurrahmon Sallomdan eshitgan».Жундаб ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни қалбларингиз унга (унинг маъноларига) мувофиқ турган пайтда ўқинглар, қачон (унинг маъносида) ихтилоф қилсангизлар, ундан туриб кетинг (ўқишни тўхтатинг)» дедилар. Абу Абдуллоҳ айтади: «Абдурраҳмон Салломдан эшитган».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ، عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ عَلَيْهِ قُلُوبُكُمْ، فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَقُومُوا عَنْهُ ‏" ‏‏.‏ وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ هَارُونَ الأَعْوَرِ، حَدَّثَنَا أَبُو عِمْرَانَ، عَنْ جُنْدَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Jundab ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni qalblaringiz unga muvofiq turgan paytda oʻqinglar, qachon (uning maʼnosida) ixtilof qilsangizlar, undan turib keting (oʻqishni toʻxtating)» dedilar. Yazid ibn Horun Horun al-Aʼvardan (rivoyat qilib): «Bizga Abu Imron Jundabdan, u Nabiy ﷺ dan (rivoyat qildi)» dedi.Жундаб ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни қалбларингиз унга мувофиқ турган пайтда ўқинглар, қачон (унинг маъносида) ихтилоф қилсангизлар, ундан туриб кетинг (ўқишни тўхтатинг)» дедилар. Язид ибн Ҳорун Ҳорун ал-Аъвардан (ривоят қилиб): «Бизга Абу Имрон Жундабдан, у Набий ﷺ дан (ривоят қилди)» деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا حُضِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ وَفِي الْبَيْتِ رِجَالٌ فِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ قَالَ ‏"‏ هَلُمَّ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُمَرُ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، فَحَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَيْتِ وَاخْتَصَمُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ قَرِّبُوا يَكْتُبْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كِتَابًا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ‏.‏ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ مَا قَالَ عُمَرُ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا اللَّغَطَ وَالاِخْتِلاَفَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قُومُوا عَنِّي ‏"‏‏.‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ أَنْ يَكْتُبَ لَهُمْ ذَلِكَ الْكِتَابَ مِنِ اخْتِلاَفِهِمْ وَلَغَطِهِمْ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ning vafotlari yaqinlashganida — uyda bir necha kishilar, ular orasida Umar ibn al-Xattob ham bor edi — u zot: «Kelinglar, sizlarga shunday bir kitob (yozma) yozib beray, undan keyin hech adashmaysizlar» dedilar. Umar: «Nabiy ﷺ ni ogʻriq yengib qoʻydi, sizlarda Qurʼon bor, bizga Allohning kitobi yetarli» dedi. Uydagilar ixtilof qilib, bahslashib ketishdi. Ulardan baʼzilari: «Yaqinlashtiringlar (qogʻoz-qalam keltiringlar), Rasululloh ﷺ sizlarga bir kitob yozib bersinlar, undan keyin adashmaysizlar» desa, baʼzilari Umar aytgan soʻzni aytar edi. Nabiy ﷺ ning huzurlarida shovqin-suron va ixtilofni koʻpaytirgach, u zot: «Mendan turib keting (chiqib keting)» dedilar. Ubaydulloh aytadi: «Ibn Abbos: ‹Albatta, musibatlarning eng kattasi Rasululloh ﷺ ning ularga oʻsha kitobni yozib berishlariga ularning ixtilofi va shovqin-suroni toʻsiq boʻlganidir› der edilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ нинг вафотлари яқинлашганида — уйда бир неча кишилар, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ҳам бор эди — у зот: «Келинглар, сизларга шундай бир китоб (ёзма) ёзиб берай, ундан кейин ҳеч адашмайсизлар» дедилар. Умар: «Набий ﷺ ни оғриқ енгиб қўйди, сизларда Қуръон бор, бизга Аллоҳнинг китоби етарли» деди. Уйдагилар ихтилоф қилиб, баҳслашиб кетишди. Улардан баъзилари: «Яқинлаштиринглар (қоғоз-қалам келтиринглар), Расулуллоҳ ﷺ сизларга бир китоб ёзиб берсинлар, ундан кейин адашмайсизлар» деса, баъзилари Умар айтган сўзни айтар эди. Набий ﷺ нинг ҳузурларида шовқин-сурон ва ихтилофни кўпайтиргач, у зот: «Мендан туриб кетинг (чиқиб кетинг)» дедилар. Убайдуллоҳ айтади: «Ибн Аббос: ‹Албатта, мусибатларнинг энг каттаси Расулуллоҳ ﷺ нинг уларга ўша китобни ёзиб беришларига уларнинг ихтилофи ва шовқин-сурони тўсиқ бўлганидир› дер эдилар».

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، فِي أُنَاسٍ مَعَهُ قَالَ أَهْلَلْنَا أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَجِّ خَالِصًا لَيْسَ مَعَهُ عُمْرَةٌ ـ قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ ـ فَقَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صُبْحَ رَابِعَةٍ مَضَتْ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَلَمَّا قَدِمْنَا أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَحِلَّ وَقَالَ ‏"‏ أَحِلُّوا وَأَصِيبُوا مِنَ النِّسَاءِ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ قَالَ جَابِرٌ وَلَمْ يَعْزِمْ عَلَيْهِمْ وَلَكِنْ أَحَلَّهُنَّ لَهُمْ فَبَلَغَهُ أَنَّا نَقُولُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلاَّ خَمْسٌ أَمَرَنَا أَنْ نَحِلَّ إِلَى نِسَائِنَا فَنَأْتِي عَرَفَةَ تَقْطُرُ مَذَاكِيرُنَا الْمَذْىَ قَالَ وَيَقُولُ جَابِرٌ بِيَدِهِ هَكَذَا وَحَرَّكَهَا فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَتْقَاكُمْ لِلَّهِ وَأَصْدَقُكُمْ وَأَبَرُّكُمْ وَلَوْلاَ هَدْيِي لَحَلَلْتُ كَمَا تَحِلُّونَ فَحِلُّوا فَلَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ ‏"‏‏.‏ فَحَلَلْنَا وَسَمِعْنَا وَأَطَعْنَا‏.‏

Atodan (rivoyat qilinishicha), u Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ni oʻzi bilan birga boʻlgan bir necha kishilar orasida shunday deganini eshitdi: «Biz Rasululloh ﷺ ning sahobalari faqat hajga, unga umra qoʻshmasdan, niyat qildik». Ato aytadi, Jobir dedi: «Nabiy ﷺ Zulhijjadan toʻrt kun oʻtgan kuni ertalab (Makkaga) keldilar. Biz yetib kelganimizda, Nabiy ﷺ bizni ihromdan chiqishga buyurib: ‹Ihromdan chiqinglar va ayollaringizga yaqinlik qilinglar› dedilar». Ato aytadi, Jobir dedi: «U zot ularni (bunga) majbur qilmadilar, balki uni ular uchun halol qildilar, xolos. Soʻngra u zotga bizning: ‹Bizning bilan Arafa orasida besh kungina qolganda, u zot bizni ayollarimizga yaqinlik qilib ihromdan chiqishga buyurmoqdalar. Endi Arafaga zakarlarimizdan maziy tomib turgan holda boramizmi?› deganimiz yetib bordi». (Jobir bunga ishora qilib qoʻli bilan shunday qildi va uni harakatlantirdi.) Shunda Rasululloh ﷺ turib: «Sizlar bilasizlar, men sizlarning Allohdan eng koʻp qoʻrqadiganingiz, eng rostgoʻyingiz va eng yaxshilaringizman. Agar hadyim (qurbonlik moli) boʻlmaganida, men ham sizlar kabi ihromdan chiqar edim. Bas, ihromdan chiqinglar. Agar ishimning oxirini boshida bilganimda edi, hady keltirmas edim» dedilar. Shunda biz ihromdan chiqdik, (u zotni) eshitdik va itoat qildik.Атодан (ривоят қилинишича), у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)ни ўзи билан бирга бўлган бир неча кишилар орасида шундай деганини эшитди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари фақат ҳажга, унга умра қўшмасдан, ният қилдик». Ато айтади, Жобир деди: «Набий ﷺ Зулҳижжадан тўрт кун ўтган куни эрталаб (Маккага) келдилар. Биз етиб келганимизда, Набий ﷺ бизни иҳромдан чиқишга буюриб: ‹Иҳромдан чиқинглар ва аёлларингизга яқинлик қилинглар› дедилар». Ато айтади, Жобир деди: «У зот уларни (бунга) мажбур қилмадилар, балки уни улар учун ҳалол қилдилар, холос. Сўнгра у зотга бизнинг: ‹Бизнинг билан Арафа орасида беш кунгина қолганда, у зот бизни аёлларимизга яқинлик қилиб иҳромдан чиқишга буюрмоқдалар. Энди Арафага закарларимиздан мазий томиб турган ҳолда борамизми?› деганимиз етиб борди». (Жобир бунга ишора қилиб қўли билан шундай қилди ва уни ҳаракатлантирди.) Шунда Расулуллоҳ ﷺ туриб: «Сизлар биласизлар, мен сизларнинг Аллоҳдан энг кўп қўрқадиганингиз, энг ростгўйингиз ва энг яхшиларингизман. Агар ҳадйим (қурбонлик моли) бўлмаганида, мен ҳам сизлар каби иҳромдан чиқар эдим. Бас, иҳромдан чиқинглар. Агар ишимнинг охирини бошида билганимда эди, ҳадй келтирмас эдим» дедилар. Шунда биз иҳромдан чиқдик, (у зотни) эшитдик ва итоат қилдик.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنِ الْحُسَيْنِ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلُّوا قَبْلَ صَلاَةِ الْمَغْرِبِ ـ قَالَ فِي الثَّالِثَةِ ـ لِمَنْ شَاءَ ‏"‏‏.‏ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَتَّخِذَهَا النَّاسُ سُنَّةً‏.‏

Abdulloh al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadiki, u zot: «Shom namozidan oldin namoz oʻqinglar — (roviy) uchinchi marta: ‹istagan kishi (oʻqisin)› dedi» dedilar. (Bu) odamlar uni sunnat deb olib qolishlaridan yoqtirmaganliklari uchun edi.Абдуллоҳ ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинадики, у зот: «Шом намозидан олдин намоз ўқинглар — (ровий) учинчи марта: ‹истаган киши (ўқисин)› деди» дедилар. (Бу) одамлар уни суннат деб олиб қолишларидан ёқтирмаганликлари учун эди.

حَدَّثَنَا الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، وَابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةُ بْنُ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ قَالَتْ وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ يَسْأَلُهُمَا، وَهْوَ يَسْتَشِيرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ، فَأَمَّا أُسَامَةُ فَأَشَارَ بِالَّذِي يَعْلَمُ مِنْ بَرَاءَةِ أَهْلِهِ، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَقَالَ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ، وَسَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقْكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ رَأَيْتِ مِنْ شَىْءٍ يَرِيبُكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ مَا رَأَيْتُ أَمْرًا أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ‏.‏ فَقَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ بَلَغَنِي أَذَاهُ فِي أَهْلِي، وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا ‏"‏‏.‏ فَذَكَرَ بَرَاءَةَ عَائِشَةَ‏.‏ وَقَالَ أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Tuhmat ahli unga (boʻhton) gapni aytganlarida, vahiy kechikkach, Rasululloh ﷺ Ali ibn Abu Tolib va Usoma ibn Zaydni chaqirib, ulardan soʻradilar va ahllaridan (Oishadan) ajralish masalasida ular bilan maslahatlashdilar. Usoma esa Rasulullohning ﷺ ahllarining poklIgi haqida oʻzi bilgan narsa boʻyicha maslahat berdi. Ali esa: «Alloh sizga (bu borada) tanglik qilmagan, undan boshqa ayollar koʻp. Joriyadan soʻrang, u sizga rost gapni aytadi», dedi. Shunda u zot ﷺ (joriyamga): «Sening shubhaga soladigan biror narsani koʻrdingmi?» dedilar. U: «Men uning yoshgina joriya ekani, ahlining xamirini (qarovsiz) qoldirib uxlab qolishi-yu, kelib uni (xonaki) qoʻyning yeb ketishidan boshqa hech narsani koʻrmadim», dedi. Shunda u zot ﷺ minbarga chiqib turib: «Ey musulmonlar jamoasi! Ahlim haqida menga ozor yetkazgani menga yetib kelgan kishidan (kim) meni ozod qiladi? Allohga qasamki, men ahlim haqida yaxshilikdan boshqa narsani bilmadim», dedilar. Soʻng (rovIy) Oishaning poklIgini zikr qildi. Abu Usoma Hishomdan (shu maʼnoda) rivoyat qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Туҳмат аҳли унга (бўҳтон) гапни айтганларида, ваҳий кечиккач, Расулуллоҳ ﷺ Али ибн Абу Толиб ва Усома ибн Зайдни чақириб, улардан сўрадилар ва аҳлларидан (Оишадан) ажралиш масаласида улар билан маслаҳатлашдилар. Усома эса Расулуллоҳнинг ﷺ аҳлларининг поклИги ҳақида ўзи билган нарса бўйича маслаҳат берди. Али эса: «Аллоҳ сизга (бу борада) танглик қилмаган, ундан бошқа аёллар кўп. Жориядан сўранг, у сизга рост гапни айтади», деди. Шунда у зот ﷺ (жориямга): «Сенинг шубҳага соладиган бирор нарсани кўрдингми?» дедилар. У: «Мен унинг ёшгина жория экани, аҳлининг хамирини (қаровсиз) қолдириб ухлаб қолиши-ю, келиб уни (хонаки) қўйнинг еб кетишидан бошқа ҳеч нарсани кўрмадим», деди. Шунда у зот ﷺ минбарга чиқиб туриб: «Эй мусулмонлар жамоаси! Аҳлим ҳақида менга озор етказгани менга етиб келган кишидан (ким) мени озод қилади? Аллоҳга қасамки, мен аҳлим ҳақида яхшиликдан бошқа нарсани билмадим», дедилар. Сўнг (ровИй) Оишанинг поклИгини зикр қилди. Абу Усома Ҳишомдан (шу маънода) ривоят қилди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي زَكَرِيَّاءَ الْغَسَّانِيُّ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ مَا تُشِيرُونَ عَلَىَّ فِي قَوْمٍ يَسُبُّونَ أَهْلِي مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُوءٍ قَطُّ ‏"‏‏.‏ وَعَنْ عُرْوَةَ قَالَ لَمَّا أُخْبِرَتْ عَائِشَةُ بِالأَمْرِ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ أَنْطَلِقَ إِلَى أَهْلِي‏.‏ فَأَذِنَ لَهَا وَأَرْسَلَ مَعَهَا الْغُلاَمَ‏.‏ وَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا، سُبْحَانَكَ هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib, Allohga hamdu sano aytdilar va: «Men ular haqida hech qachon biror yomonlikni bilmagan boʻlsam-da, ahlimni soʻkayotgan bir qavm haqida menga nima maslahat berasizlar?» dedilar. Urvadan (rivoyat qilinishicha) u aytdi: Oishaga (tuhmat) ishi haqida xabar berilganida, u: «Ey Rasululloh! Ota-onamning oldiga borishimga ruxsat berasizmi?» dedi. Shunda u zot unga ruxsat berdilar va u bilan birga gʻulomni (xizmatkorni) yubordilar. Ansorlardan bir kishi esa: «(Ey Robbim,) Sen poksan! Bu haqda gapirish bizga loyiq emas. Sen poksan! Bu katta boʻhtondir», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб, Аллоҳга ҳамду сано айтдилар ва: «Мен улар ҳақида ҳеч қачон бирор ёмонликни билмаган бўлсам-да, аҳлимни сўкаётган бир қавм ҳақида менга нима маслаҳат берасизлар?» дедилар. Урвадан (ривоят қилинишича) у айтди: Оишага (туҳмат) иши ҳақида хабар берилганида, у: «Эй Расулуллоҳ! Ота-онамнинг олдига боришимга рухсат берасизми?» деди. Шунда у зот унга рухсат бердилар ва у билан бирга ғуломни (хизматкорни) юбордилар. Ансорлардан бир киши эса: «(Эй Роббим,) Сен поксан! Бу ҳақда гапириш бизга лойиқ эмас. Сен поксан! Бу катта бўҳтондир», деди.