Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ أَبِي إِلَى الشَّامِ فَجَعَلُوا يَمُرُّونَ بِصَوَامِعَ فِيهَا نَصَارَى فَيُسَلِّمُونَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ أَبِي لاَ تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلاَمِ فَإِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ حَدَّثَنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوهُمْ بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِ الطَّرِيقِ ‏"‏ ‏.‏

Suhayl ibn Abu Solih aytdi: Men otam bilan Shomga chiqdim. Odamlar ichida nasroniylar boʻlgan ibodatxonalarning yonidan oʻtib, ularga salom bera boshladilar. Shunda otam: «Ularga birinchi boʻlib salom bermanglar, chunki bizga Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytdiki, u zot: ‹Ularga birinchi boʻlib salom bermanglar va yoʻlda ularga roʻbaroʻ kelsangiz, ularni yoʻlning eng tor (chekka) tomoniga siqib qoʻyinglar›, — dedilar», — dedi.Суҳайл ибн Абу Солиҳ айтди: Мен отам билан Шомга чиқдим. Одамлар ичида насронийлар бўлган ибодатхоналарнинг ёнидан ўтиб, уларга салом бера бошладилар. Шунда отам: «Уларга биринчи бўлиб салом берманглар, чунки бизга Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтдики, у зот: ‹Уларга биринчи бўлиб салом берманглар ва йўлда уларга рўбарў келсангиз, уларни йўлнинг энг тор (чекка) томонига сиқиб қўйинглар›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - يَعْنِيَانِ ابْنَ الْمُفَضَّلِ - عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، - قَالَ مُسَدَّدٌ سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا انْتَهَى أَحَدُكُمْ إِلَى الْمَجْلِسِ فَلْيُسَلِّمْ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَقُومَ فَلْيُسَلِّمْ فَلَيْسَتِ الأُولَى بِأَحَقَّ مِنَ الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz majlisga yetib kelganida salom bersin, oʻrnidan turmoqchi boʻlganida ham salom bersin. Birinchisi oxirgisidan koʻra haqliroq emas (ikkalasi ham bab-baravar haqlidir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз мажлисга етиб келганида салом берсин, ўрнидан турмоқчи бўлганида ҳам салом берсин. Биринчиси охиргисидан кўра ҳақлироқ эмас (иккаласи ҳам баб-баравар ҳақлидир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ، أَبْصَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُقَبِّلُ حُسَيْنًا فَقَالَ إِنَّ لِي عَشْرَةً مِنَ الْوَلَدِ مَا فَعَلْتُ هَذَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لاَ يَرْحَمُ لاَ يُرْحَمُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Aqraʼ ibn Hobis Paygʻambar ﷺni Husaynni oʻpayotgan holatlarida koʻrdi-da: «Mening oʻnta farzandim bor, men ulardan birortasiga ham bunday qilmaganman», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kim (boshqalarga) rahm qilmasa, (oʻzi ham) rahm qilinmaydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ақраъ ибн Ҳобис Пайғамбар ﷺни Ҳусайнни ўпаётган ҳолатларида кўрди-да: «Менинг ўнта фарзандим бор, мен улардан бирортасига ҳам бундай қилмаганман», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (бошқаларга) раҳм қилмаса, (ўзи ҳам) раҳм қилинмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ نَزَعَ رَجُلٌ لَمْ يَعْمَلْ خَيْرًا قَطُّ غُصْنَ شَوْكٍ عَنِ الطَّرِيقِ إِمَّا كَانَ فِي شَجَرَةٍ فَقَطَعَهُ وَأَلْقَاهُ وَإِمَّا كَانَ مَوْضُوعًا فَأَمَاطَهُ فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ بِهَا فَأَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺ shunday deganlar deb rivoyat qilinadi: «Hech qachon biror yaxshilik qilmagan bir kishi yoʻldan tikanli bir shoxni olib tashladi — u yo daraxtda boʻlib, uni kesib (yoʻlga) tashlangan edi, yo yoʻlda yotgan edi, u uni olib tashladi. Shunda Alloh bu (amali) tufayli undan minnatdor boʻlib, uni jannatga kiritdi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺ шундай деганлар деб ривоят қилинади: «Ҳеч қачон бирор яхшилик қилмаган бир киши йўлдан тиканли бир шохни олиб ташлади — у ё дарахтда бўлиб, уни кесиб (йўлга) ташланган эди, ё йўлда ётган эди, у уни олиб ташлади. Шунда Аллоҳ бу (амали) туфайли ундан миннатдор бўлиб, уни жаннатга киритди».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا سَالَمْنَاهُنَّ مُنْذُ حَارَبْنَاهُنَّ وَمَنْ تَرَكَ شَيْئًا مِنْهُنَّ خِيفَةً فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biz ular (ilonlar) bilan jang qilganimizdan beri ular bilan sulh tuzgan emasmiz. Kim ulardan birortasini qoʻrqib (oʻldirmay) qoldirsa, u bizdan emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз улар (илонлар) билан жанг қилганимиздан бери улар билан сулҳ тузган эмасмиз. Ким улардан бирортасини қўрқиб (ўлдирмай) қолдирса, у биздан эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً فِي أَوَّلِ ضَرْبَةٍ فَلَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً وَمَنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّانِيَةِ فَلَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً أَدْنَى مِنَ الأَوَّلِ وَمَنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّالِثَةِ فَلَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً أَدْنَى مِنَ الثَّانِيَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim kaltakesakni birinchi urishida oʻldirsa, unga shuncha-shuncha savob (yoziladi). Kim uni ikkinchi urishida oʻldirsa, unga birinchisidan kamroq shuncha-shuncha savob (yoziladi). Kim uni uchinchi urishida oʻldirsa, unga ikkinchisidan kamroq shuncha-shuncha savob (yoziladi)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким калтакесакни биринчи уришида ўлдирса, унга шунча-шунча савоб (ёзилади). Ким уни иккинчи уришида ўлдирса, унга биринчисидан камроқ шунча-шунча савоб (ёзилади). Ким уни учинчи уришида ўлдирса, унга иккинчисидан камроқ шунча-шунча савоб (ёзилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنْ سُهَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، أَوْ أُخْتِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ فِي أَوَّلِ ضَرْبَةٍ سَبْعِينَ حَسَنَةً ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Birinchi urishida (oʻldirsa) yetmish savob (yoziladi)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Биринчи уришида (ўлдирса) етмиш савоб (ёзилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَزَلَ نَبِيٌّ مِنَ الأَنْبِيَاءِ تَحْتَ شَجَرَةٍ فَلَدَغَتْهُ نَمْلَةٌ فَأَمَرَ بِجَهَازِهِ فَأُخْرِجَ مِنْ تَحْتِهَا ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَأُحْرِقَتْ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ فَهَلاَّ نَمْلَةً وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Paygʻambarlardan biri bir daraxt ostiga tushdi. Shunda uni bir chumoli chaqdi. Bas, u (paygʻambar) asbob-anjomini (daraxt ostidan) chiqarishni buyurdi va u daraxt ostidan chiqarildi. Soʻng u chumolilarni (in)ni kuydirishni buyurdi va u kuydirildi. Shunda Alloh unga: ‹Nega bitta chumoli (chaqqani uchun bularning hammasini kuydirding)?!› deb vahiy yubordi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Пайғамбарлардан бири бир дарахт остига тушди. Шунда уни бир чумоли чақди. Бас, у (пайғамбар) асбоб-анжомини (дарахт остидан) чиқаришни буюрди ва у дарахт остидан чиқарилди. Сўнг у чумолиларни (ин)ни куйдиришни буюрди ва у куйдирилди. Шунда Аллоҳ унга: ‹Нега битта чумоли (чаққани учун буларнинг ҳаммасини куйдирдинг)?!› деб ваҳий юборди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ نَمْلَةً قَرَصَتْ نَبِيًّا مِنَ الأَنْبِيَاءِ فَأَمَرَ بِقَرْيَةِ النَّمْلِ فَأُحْرِقَتْ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ فِي أَنْ قَرَصَتْكَ نَمْلَةٌ أَهْلَكْتَ أُمَّةً مِنَ الأُمَمِ تُسَبِّحُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: «Bir chumoli paygʻambarlardan birini chaqib oldi. Shunda u chumoli yashaydigan inni (kuydirishni) buyurdi va u kuydirildi. Shunda Alloh unga: ‹Seni bir chumoli chaqqani uchun Meni tasbeh aytib (yod etib) turuvchi ummatlardan bir ummatni halok qildingmi?!› deb vahiy yubordi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: «Бир чумоли пайғамбарлардан бирини чақиб олди. Шунда у чумоли яшайдиган инни (куйдиришни) буюрди ва у куйдирилди. Шунда Аллоҳ унга: ‹Сени бир чумоли чаққани учун Мени тасбеҳ айтиб (ёд этиб) турувчи умматлардан бир умматни ҳалок қилдингми?!› деб ваҳий юборди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ سُفْيَانَ، وَابْنُ السَّرْحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ بِيَدِيَ الأَمْرُ أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ مَكَانَ سَعِيدٍ ‏.‏ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Alloh azza va jalla: ‹Odam farzandi Meni ranjitadi: u zamonni soʻkadi, holbuki, zamon (egasi) Menman, ish (tasarruf) Mening qoʻlimda, kechani va kunduzni Men aylantiraman›, deydi». Ibn Sarh: Said oʻrniga Ibn Musayyab(dan), deb (rivoyat qildi). Allohu aʼlam.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Аллоҳ азза ва жалла: ‹Одам фарзанди Мени ранжитади: у замонни сўкади, ҳолбуки, замон (эгаси) Менман, иш (тасарруф) Менинг қўлимда, кечани ва кундузни Мен айлантираман›, дейди». Ибн Сарҳ: Саид ўрнига Ибн Мусайяб(дан), деб (ривоят қилди). Аллоҳу аълам.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى الْقَزَّازُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ الْعَبْدُ الْمُسْلِمُ أَوِ الْمُؤْمِنُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ خَرَجَتْ مِنْ وَجْهِهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنَيْهِ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ أَوْ نَحْوِ هَذَا وَإِذَا غَسَلَ يَدَيْهِ خَرَجَتْ مِنْ يَدَيْهِ كُلُّ خَطِيئَةٍ بَطَشَتْهَا يَدَاهُ مَعَ الْمَاءِ أَوْ مَعَ آخِرِ قَطْرِ الْمَاءِ حَتَّى يَخْرُجَ نَقِيًّا مِنَ الذُّنُوبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثُ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ وَالِدُ سُهَيْلٍ هُوَ أَبُو صَالِحٍ السَّمَّانُ وَاسْمُهُ ذَكْوَانُ ‏.‏ وَأَبُو هُرَيْرَةَ اخْتُلِفَ فِي اسْمِهِ فَقَالُوا عَبْدُ شَمْسٍ وَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَهَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ الأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَثَوْبَانَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَسَلْمَانَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ وَالصُّنَابِحِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ لَيْسَ لَهُ سَمَاعٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُسَيْلَةَ وَيُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ رَحَلَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي الطَّرِيقِ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ ‏.‏ وَالصُّنَابِحُ بْنُ الأَعْسَرِ الأَحْمَسِيُّ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُقَالُ لَهُ الصُّنَابِحِيُّ أَيْضًا وَإِنَّمَا حَدِيثُهُ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الأُمَمَ فَلاَ تَقْتَتِلُنَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon (yoki moʻmin) banda tahorat olib, yuzini yuvsa, koʻzlari bilan qaragan har bir gunoh suv bilan (yoki suvning oxirgi tomchisi bilan, yoxud shunga oʻxshash) yuzidan chiqib ketadi. Qoʻllarini yuvsa, qoʻllari bilan qilgan har bir gunoh suv bilan (yoki suvning oxirgi tomchisi bilan) qoʻllaridan chiqib ketadi — toki gunohlardan pok boʻlib chiqquncha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. U Molik(ning) Suhayldan, (u) otasidan, (u) Abu Hurayradan (qilgan) rivoyatidir. Suhaylning otasi Abu Salih — bu Abu Salih as-Sammon boʻlib, ismi Zakvondir. Abu Hurayraning ismida ixtilof qilinib, baʼzilar «Abdu Shams», baʼzilar «Abdulloh ibn Amr» deyishgan; Muhammad ibn Ismoil ham shunday degan va bu eng toʻgʻrisidir. Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon ibn Affon, Savbon, as-Sunabihiy, Amr ibn Abasa, Salmon va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar bor). Abu Bakr Siddiqdan rivoyat qilgan as-Sunabihiy(ning) Rasululloh ﷺ dan (bevosita) eshitgani yoʻq; uning ismi Abdurrahmon ibn Usayla boʻlib, kunyasi Abu Abdulloh. U Paygʻambar ﷺ ning huzurlariga (yoʻlga) chiqqan, lekin yoʻlda ekanida Paygʻambar ﷺ vafot etganlar; shunday boʻlsa-da, u Paygʻambar ﷺ dan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. As-Sunabih ibn al-Aʼsar al-Ahmasiy esa Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan boʻlib, unga ham as-Sunabihiy deyiladi; uning hadisi shu(dir): «Men Paygʻambar ﷺ ni: ‹Men sizlar(ning koʻpligingiz) bilan (boshqa) ummatlardan ustun kelaman, bas mendan keyin bir-biringizni oʻldirmanglar›, deganlarini eshitdim», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон (ёки мўмин) банда таҳорат олиб, юзини ювса, кўзлари билан қараган ҳар бир гуноҳ сув билан (ёки сувнинг охирги томчиси билан, ёхуд шунга ўхшаш) юзидан чиқиб кетади. Қўлларини ювса, қўллари билан қилган ҳар бир гуноҳ сув билан (ёки сувнинг охирги томчиси билан) қўлларидан чиқиб кетади — токи гуноҳлардан пок бўлиб чиққунча», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. У Молик(нинг) Суҳайлдан, (у) отасидан, (у) Абу Ҳурайрадан (қилган) ривоятидир. Суҳайлнинг отаси Абу Салиҳ — бу Абу Салиҳ ас-Саммон бўлиб, исми Заквондир. Абу Ҳурайранинг исмида ихтилоф қилиниб, баъзилар «Абду Шамс», баъзилар «Абдуллоҳ ибн Амр» дейишган; Муҳаммад ибн Исмоил ҳам шундай деган ва бу энг тўғрисидир. Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон ибн Аффон, Савбон, ас-Сунабиҳий, Амр ибн Абаса, Салмон ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Бакр Сиддиқдан ривоят қилган ас-Сунабиҳий(нинг) Расулуллоҳ ﷺ дан (бевосита) эшитгани йўқ; унинг исми Абдурраҳмон ибн Усайла бўлиб, куняси Абу Абдуллоҳ. У Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурларига (йўлга) чиққан, лекин йўлда эканида Пайғамбар ﷺ вафот этганлар; шундай бўлса-да, у Пайғамбар ﷺ дан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Ас-Сунабиҳ ибн ал-Аъсар ал-Аҳмасий эса Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бўлиб, унга ҳам ас-Сунабиҳий дейилади; унинг ҳадиси шу(дир): «Мен Пайғамбар ﷺ ни: ‹Мен сизлар(нинг кўплигингиз) билан (бошқа) умматлардан устун келаман, бас мендан кейин бир-бирингизни ўлдирманглар›, деганларини эшитдим», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كِلاَهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنَّمَا صَحَّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَأَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فَزَعَمَ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَتَمَّامِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlib qolishidan (qoʻrqmaganimda) edi, ularni har bir namoz oldidan misvok (tishlarini tozalash)ga buyurar edim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Muhammad ibn Ishoq ham Muhammad ibn Ibrohimdan, (u) Abu Salamadan, (u) Zayd ibn Xoliddan, (u) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qilgan. Abu Salamaning Abu Hurayradan va Zayd ibn Xoliddan (qilgan) — har ikkala hadisi ham mening nazdimda sahihdir; chunki bu hadis Abu Hurayradan, (u) Paygʻambar ﷺ dan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abu Hurayraning hadisi shuning uchun sahih boʻldiki, u bir necha yoʻl bilan kelgan. Muhammad ibn Ismoil esa Abu Salamaning Zayd ibn Xoliddan (qilgan) hadisi sahihroq, deb hisoblagan. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Bakr Siddiq, Ali, Oisha, Ibn Abbos, Huzayfa, Zayd ibn Xolid, Anas, Abdulloh ibn Amr, Ibn Umar, Ummu Habiba, Abu Umoma, Abu Ayyub, Tammom ibn Abbos, Abdulloh ibn Hanzala, Ummu Salama, Vosila ibn al-Asqaʼ va Abu Musodan ham (rivoyatlar bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар умматимга машаққат бўлиб қолишидан (қўрқмаганимда) эди, уларни ҳар бир намоз олдидан мисвок (тишларини тозалаш)га буюрар эдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Исҳоқ ҳам Муҳаммад ибн Иброҳимдан, (у) Абу Саламадан, (у) Зайд ибн Холиддан, (у) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилган. Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан ва Зайд ибн Холиддан (қилган) — ҳар иккала ҳадиси ҳам менинг наздимда саҳиҳдир; чунки бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, (у) Пайғамбар ﷺ дан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абу Ҳурайранинг ҳадиси шунинг учун саҳиҳ бўлдики, у бир неча йўл билан келган. Муҳаммад ибн Исмоил эса Абу Саламанинг Зайд ибн Холиддан (қилган) ҳадиси саҳиҳроқ, деб ҳисоблаган. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Бакр Сиддиқ, Али, Оиша, Ибн Аббос, Ҳузайфа, Зайд ибн Холид, Анас, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Умар, Умму Ҳабиба, Абу Умома, Абу Айюб, Таммом ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Ҳанзала, Умму Салама, Восила ибн ал-Асқаъ ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَحْمَدُ بْنُ بَكَّارٍ الدِّمَشْقِيُّ - يُقَالُ هُوَ مِنْ وَلَدِ بُسْرِ بْنِ أَرْطَاةَ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنَ اللَّيْلِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي الإِنَاءِ حَتَّى يُفْرِغَ عَلَيْهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا فَإِنَّهُ لاَ يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأُحِبُّ لِكُلِّ مَنِ اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ قَائِلَةً كَانَتْ أَوْ غَيْرَهَا أَنْ لاَ يُدْخِلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا فَإِنْ أَدْخَلَ يَدَهُ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا كَرِهْتُ ذَلِكَ لَهُ وَلَمْ يُفْسِدْ ذَلِكَ الْمَاءَ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى يَدِهِ نَجَاسَةٌ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ مِنَ اللَّيْلِ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا فَأَعْجَبُ إِلَىَّ أَنْ يُهَرِيقَ الْمَاءَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِذَا اسْتَيْقَظَ مِنَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ أَوْ بِالنَّهَارِ فَلاَ يُدْخِلْ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ حَتَّى يَغْسِلَهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi: U zot: «Biringiz kechasi uyqudan uygʻonsa, qoʻlini idishga solmasin — toki uni ikki yoki uch marta yuvmaguncha; chunki u qoʻli (kechasi) qayerda tunaganini bilmaydi», dedilar. Bu bobda Ibn Umar, Jobir va Oishadan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Shofeiy aytdi: «Men uyqudan uygʻongan har bir kishi — tush vaqtidagi uyqumi yoki boshqasimi — qoʻlini yuvmaguncha tahorat (suvi)ga solmasligini yoqtiraman; agar yuvmasdan qoʻlini solsa, men buni uning uchun makruh sanayman; lekin qoʻlida najosat boʻlmasa, bu suvni buzmaydi». Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Agar kechasi uyqudan uygʻonib, qoʻlini yuvmasdan tahorat (suvi)ga solsa, men uchun suvni toʻkib tashlashi maʼqulroq». Ishoq aytdi: «Kechasi yoki kunduzi uyqudan uygʻonsa, qoʻlini yuvmaguncha tahorat (suvi)ga solmasin».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади: У зот: «Бирингиз кечаси уйқудан уйғонса, қўлини идишга солмасин — токи уни икки ёки уч марта ювмагунча; чунки у қўли (кечаси) қаерда тунаганини билмайди», дедилар. Бу бобда Ибн Умар, Жобир ва Оишадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Шофеий айтди: «Мен уйқудан уйғонган ҳар бир киши — туш вақтидаги уйқуми ёки бошқасими — қўлини ювмагунча таҳорат (суви)га солмаслигини ёқтираман; агар ювмасдан қўлини солса, мен буни унинг учун макруҳ санайман; лекин қўлида нажосат бўлмаса, бу сувни бузмайди». Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Агар кечаси уйқудан уйғониб, қўлини ювмасдан таҳорат (суви)га солса, мен учун сувни тўкиб ташлаши маъқулроқ». Исҳоқ айтди: «Кечаси ёки кундузи уйқудан уйғонса, қўлини ювмагунча таҳорат (суви)га солмасин».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ هُوَ ابْنُ جَزْءٍ الزُّبَيْدِيُّ وَمُعَيْقِيبٍ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَشُرَحْبِيلَ بْنِ حَسَنَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَيَزِيدَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَيْلٌ لِلأَعْقَابِ وَبُطُونِ الأَقْدَامِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ الْمَسْحُ عَلَى الْقَدَمَيْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمَا خُفَّانِ أَوْ جَوْرَبَانِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ: «Tovonlarga doʻzaxdan voy boʻlsin! (Yaxshilab yuvilmagan tovonlar doʻzaxga loyiqdir)», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Oisha, Jobir, Abdulloh ibn al-Horis — u Ibn Jazʼ az-Zubaydiy — Muʼayqib, Xolid ibn al-Valid, Shurahbil ibn Hasana, Amr ibn al-Os va Yazid ibn Abu Sufyondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺ dan: «Tovonlar va oyoq tagi (kaftlari)ga doʻzaxdan voy boʻlsin», deganlari ham rivoyat qilingan. (Rovi) aytdi: Bu hadisning fiqhi (shuni anglatadiki): agar ikki oyoqda maxsi (etik) yoki paypoq boʻlmasa, ularga (yuvish oʻrniga) mash tortish joiz emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ: «Товонларга дўзахдан вой бўлсин! (Яхшилаб ювилмаган товонлар дўзахга лойиқдир)», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Жобир, Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис — у Ибн Жазъ аз-Зубайдий — Муъайқиб, Холид ибн ал-Валид, Шураҳбил ибн Ҳасана, Амр ибн ал-Ос ва Язид ибн Абу Суфёндан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺ дан: «Товонлар ва оёқ таги (кафтлари)га дўзахдан вой бўлсин», деганлари ҳам ривоят қилинган. (Рови) айтди: Бу ҳадиснинг фиқҳи (шуни англатадики): агар икки оёқда махси (этик) ёки пайпоқ бўлмаса, уларга (ювиш ўрнига) маш тортиш жоиз эмас.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، هُوَ الأَعْرَجُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ ثَوْبَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ وَهُوَ إِسْنَادٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى هَمَّامٌ عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ ثَلاَثًا ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) ikki martadan (yuvib) tahorat oldilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Ibn Savbon(ning) Abdulloh ibn al-Fazldan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz; bu — hasan sahih isnoddir. Abu Iso aytdi: Hammom esa Omir al-Ahvaldan, (u) Atodan, (u) Abu Hurayradan: «Paygʻambar ﷺ (aʼzolarini) uch martadan (yuvib) tahorat oldilar», deb rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) икки мартадан (ювиб) таҳорат олдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Ибн Савбон(нинг) Абдуллоҳ ибн ал-Фазлдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз; бу — ҳасан саҳиҳ исноддир. Абу Исо айтди: Ҳаммом эса Омир ал-Аҳвалдан, (у) Атодан, (у) Абу Ҳурайрадан: «Пайғамбар ﷺ (аъзоларини) уч мартадан (ювиб) таҳорат олдилар», деб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَبُولَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan biringiz oqmaydigan (turgʻun) suvga bavl qilib, soʻngra undan tahorat qilmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан бирингиз оқмайдиган (турғун) сувга бавл қилиб, сўнгра ундан таҳорат қилмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَلَمَةَ، مِنْ آلِ ابْنِ الأَزْرَقِ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ أَبِي بُرْدَةَ، وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَرْكَبُ الْبَحْرَ وَنَحْمِلُ مَعَنَا الْقَلِيلَ مِنَ الْمَاءِ فَإِنْ تَوَضَّأْنَا بِهِ عَطِشْنَا أَفَنَتَوَضَّأُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَالْفِرَاسِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِمَاءِ الْبَحْرِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْوُضُوءَ بِمَاءِ الْبَحْرِ مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو هُوَ نَارٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Bir kishi Rasululloh ﷺdan soʻrab: ‹Yo Rasululloh, biz dengizga chiqamiz va oʻzimiz bilan ozgina suv olib boramiz. Agar u bilan tahorat qilsak, chanqab qolamiz. Dengiz suvidan tahorat qilaveraylikmi?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning suvi pokdir, oʻligi haloldir», dedilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir va Firosiydan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir; ular orasida Abu Bakr, Umar va Ibn Abbos dengiz suvida zarar yoʻq deb bilganlar. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalari esa dengiz suvi bilan tahorat qilishni makruh sanaganlar; ular orasida Ibn Umar va Abdulloh ibn Amr bor. Abdulloh ibn Amr: ‹U oʻtdir›, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Бир киши Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: ‹Ё Расулуллоҳ, биз денгизга чиқамиз ва ўзимиз билан озгина сув олиб борамиз. Агар у билан таҳорат қилсак, чанқаб қоламиз. Денгиз сувидан таҳорат қилаверайликми?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг суви покдир, ўлиги ҳалолдир», дедилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ва Фиросийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва Ибн Аббос денгиз сувида зарар йўқ деб билганлар. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобалари эса денгиз суви билан таҳорат қилишни макруҳ санаганлар; улар орасида Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амр бор. Абдуллоҳ ибн Амр: ‹У ўтдир›, деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ وُضُوءَ إِلاَّ مِنْ صَوْتٍ أَوْ رِيحٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Faqat ovoz yoki hid (chiqqani) sababli tahorat olinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат овоз ёки ҳид (чиққани) сабабли таҳорат олинади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي الْمَسْجِدِ فَوَجَدَ رِيحًا بَيْنَ أَلْيَتَيْهِ فَلاَ يَخْرُجْ حَتَّى يَسْمَعَ صَوْتًا أَوْ يَجِدَ رِيحًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَعَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ إِلاَّ مِنْ حَدَثٍ يَسْمَعُ صَوْتًا أَوْ يَجِدُ رِيحًا ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ إِذَا شَكَّ فِي الْحَدَثِ فَإِنَّهُ لاَ يَجِبُ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ حَتَّى يَسْتَيْقِنَ اسْتِيقَانًا يَقْدِرُ أَنْ يَحْلِفَ عَلَيْهِ ‏.‏ وَقَالَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قُبُلِ الْمَرْأَةِ الرِّيحُ وَجَبَ عَلَيْهَا الْوُضُوءُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidda boʻlganida, dumbalari orasida yel (chiqqanini) sezsa, ovoz eshitmaguncha yoki hid sezmaguncha (masjiddan) chiqmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Zayd, Ali ibn Talq, Oisha, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu ulamolarning soʻzi boʻlib, kishiga ovoz eshitadigan yoki hid sezadigan hadasdan boshqa narsa tufayli tahorat vojib boʻlmaydi. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Kishi hadas (chiqqani)da shubha qilsa, unga qasam icha oladigan darajada aniq ishonch hosil boʻlmaguncha tahorat vojib boʻlmaydi. Va u aytdi: Ayolning qubulidan yel chiqsa, unga tahorat vojib boʻladi. Bu Shofiʼiy va Ishoqning ham soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидда бўлганида, думбалари орасида ел (чиққанини) сезса, овоз эшитмагунча ёки ҳид сезмагунча (масжиддан) чиқмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Зайд, Али ибн Талқ, Оиша, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу уламоларнинг сўзи бўлиб, кишига овоз эшитадиган ёки ҳид сезадиган ҳадасдан бошқа нарса туфайли таҳорат вожиб бўлмайди. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Киши ҳадас (чиққани)да шубҳа қилса, унга қасам ича оладиган даражада аниқ ишонч ҳосил бўлмагунча таҳорат вожиб бўлмайди. Ва у айтди: Аёлнинг қубулидан ел чиқса, унга таҳорат вожиб бўлади. Бу Шофиъий ва Ишоқнинг ҳам сўзидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبَلُ صَلاَةَ أَحَدِكُمْ إِذَا أَحْدَثَ حَتَّى يَتَوَضَّأَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Albatta, Alloh biringiz hadas qilganida, toki tahorat olmaguncha, uning namozini qabul qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Албатта, Аллоҳ бирингиз ҳадас қилганида, токи таҳорат олмагунча, унинг намозини қабул қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوُضُوءُ مِمَّا مَسَّتِ النَّارُ وَلَوْ مِنْ ثَوْرِ أَقِطٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الدُّهْنِ أَنَتَوَضَّأُ مِنَ الْحَمِيمِ قَالَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَا ابْنَ أَخِي إِذَا سَمِعْتَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَضْرِبْ لَهُ مَثَلاً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي طَلْحَةَ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْوُضُوءَ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْوُضُوءِ مِمَّا غَيَّرَتِ النَّارُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olov tegizgan narsadan, garchi bir boʻlak quritilgan tvorog (pishloq) boʻlsa ham, tahorat (olinadi)», dedilar. (Roviy) aytdi: Ibn Abbos unga: «Ey Abu Hurayra, yogʻdan ham tahorat olamizmi? Qaynoq suvdan ham tahorat olamizmi?» dedi. Abu Hurayra aytdi: «Ey jiyanim, Rasululloh ﷺdan bir hadis eshitsang, unga misol (qiyos) keltirma», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ummu Habiba, Ummu Salama, Zayd ibn Sobit, Abu Talha, Abu Ayyub va Abu Musodan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Baʼzi ilm ahli olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olishni (lozim) deb bilgan, ammo Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining aksariyati olov oʻzgartirgan narsadan tahorat olishni tark etish (tarafida)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олов тегизган нарсадан, гарчи бир бўлак қуритилган творог (пишлоқ) бўлса ҳам, таҳорат (олинади)», дедилар. (Ровий) айтди: Ибн Аббос унга: «Эй Абу Ҳурайра, ёғдан ҳам таҳорат оламизми? Қайноқ сувдан ҳам таҳорат оламизми?» деди. Абу Ҳурайра айтди: «Эй жияним, Расулуллоҳ ﷺдан бир ҳадис эшитсанг, унга мисол (қиёс) келтирма», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умму Ҳабиба, Умму Салама, Зайд ибн Собит, Абу Талҳа, Абу Айюб ва Абу Мусодан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Баъзи илм аҳли олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олишни (лозим) деб билган, аммо Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг аксарияти олов ўзгартирган нарсадан таҳорат олишни тарк этиш (тарафида)дир.

حَدَّثَنَا سَوَّارُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يُغْسَلُ الإِنَاءُ إِذَا وَلَغَ فِيهِ الْكَلْبُ سَبْعَ مَرَّاتٍ أُولاَهُنَّ أَوْ أُخْرَاهُنَّ بِالتُّرَابِ وَإِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهِ ‏"‏ إِذَا وَلَغَتْ فِيهِ الْهِرَّةُ غُسِلَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «It idishga (tilini tekkizib) yalagan boʻlsa, u idish yetti marta yuviladi, ularning birinchisi yoki oxirgisi tuproq bilan (boʻladi). Mushuk undan ichgan boʻlsa, bir marta yuviladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Bu hadis Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan birnecha yoʻl bilan shunga oʻxshash rivoyat qilingan, biroq ularda «Mushuk undan ichgan boʻlsa, bir marta yuviladi» (jumlasi) zikr qilinmagan. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ит идишга (тилини теккизиб) ялаган бўлса, у идиш етти марта ювилади, уларнинг биринчиси ёки охиргиси тупроқ билан (бўлади). Мушук ундан ичган бўлса, бир марта ювилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Бу ҳадис Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан бирнеча йўл билан шунга ўхшаш ривоят қилинган, бироқ уларда «Мушук ундан ичган бўлса, бир марта ювилади» (жумласи) зикр қилинмаган. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ جَنَابَةٌ فَاغْسِلُوا الشَّعَرَ وَأَنْقُوا الْبَشَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ وَجِيهٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ وَهُوَ شَيْخٌ لَيْسَ بِذَاكَ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏ وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ وَيُقَالُ الْحَارِثُ بْنُ وَجِيهٍ وَيُقَالُ ابْنُ وَجْبَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir soch tagida janobat bor. Bas, sochni yuvinglar va terini tozalanglar», dedilar. U aytdi: Bu bobda Ali va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Horis ibn Vajihning hadisi gʻarib hadisdir, biz uni faqat uning rivoyatidan bilamiz. U (Horis) unchalik (mustahkam) boʻlmagan shayxdir, garchi undan bir nechta imomlar rivoyat qilgan boʻlsalar ham. U bu hadisni Molik ibn Dinordan rivoyat qilishda yakka qolgan. (Uni) Horis ibn Vajih deyiladi, Ibn Vajba ham deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир соч тагида жанобат бор. Бас, сочни ювинглар ва терини тозаланглар», дедилар. У айтди: Бу бобда Али ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ҳорис ибн Важиҳнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни фақат унинг ривоятидан биламиз. У (Ҳорис) унчалик (мустаҳкам) бўлмаган шайхдир, гарчи ундан бир нечта имомлар ривоят қилган бўлсалар ҳам. У бу ҳадисни Молик ибн Динордан ривоят қилишда якка қолган. (Уни) Ҳорис ибн Важиҳ дейилади, Ибн Важба ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَقِيَهُ وَهُوَ جُنُبٌ قَالَ فَانْبَجَسْتُ أَىْ فَانْخَنَسْتُ فَاغْتَسَلْتُ ثُمَّ جِئْتُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ كُنْتَ أَوْ أَيْنَ ذَهَبْتَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي كُنْتُ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمُسْلِمَ لاَ يَنْجُسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ لَقِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جُنُبٌ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مُصَافَحَةِ الْجُنُبِ وَلَمْ يَرَوْا بِعَرَقِ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ بَأْسًا ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فَانْخَنَسْتُ يَعْنِي تَنَحَّيْتُ عَنْهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ uni junub holatda uchratdilar. (Abu Hurayra) aytdi: «Men chetlanib, yashirinib ketdim-da, gʻusl qildim, soʻng keldim. U zot: ‹Qayerda eding?› yoki ‹Qayerga ketding?› dedilar. Men: ‹Men junub edim›, dedim. U zot: ‹Albatta, musulmon najas boʻlmaydi›, dedilar.» (Rovi) aytdi: Bu bobda Huzayfa va Ibn Abbos (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Paygʻambar ﷺni junub holatda uchratgani haqidagi hadisi hasan sahihdir. Ilm ahlidan birdan ortiq kishi junub bilan qoʻl berib koʻrishishga ruxsat bergan va junub hamda hayzli ayolning teriga (terlagan suviga) zarar yoʻq deb bilganlar. «Fanxanastu» soʻzining maʼnosi — undan chetlandim, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уни жунуб ҳолатда учратдилар. (Абу Ҳурайра) айтди: «Мен четланиб, яшириниб кетдим-да, ғусл қилдим, сўнг келдим. У зот: ‹Қаерда эдинг?› ёки ‹Қаерга кетдинг?› дедилар. Мен: ‹Мен жунуб эдим›, дедим. У зот: ‹Албатта, мусулмон нажас бўлмайди›, дедилар.» (Рови) айтди: Бу бобда Ҳузайфа ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Пайғамбар ﷺни жунуб ҳолатда учратгани ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бирдан ортиқ киши жунуб билан қўл бериб кўришишга рухсат берган ва жунуб ҳамда ҳайзли аёлнинг терига (терлаган сувига) зарар йўқ деб билганлар. «Фанханасту» сўзининг маъноси — ундан четландим, демакдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَبَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَى حَائِضًا أَوِ امْرَأَةً فِي دُبُرِهَا أَوْ كَاهِنًا فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَكِيمٍ الأَثْرَمِ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّغْلِيظِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَتَى حَائِضًا فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ إِتْيَانُ الْحَائِضِ كُفْرًا لَمْ يُؤْمَرْ فِيهِ بِالْكَفَّارَةِ ‏.‏ وَضَعَّفَ مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ قِبَلِ إِسْنَادِهِ ‏.‏ وَأَبُو تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيُّ اسْمُهُ طَرِيفُ بْنُ مُجَالِدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim hayzli ayolga, yoki ayolning orqa (yoʻli)ga yaqinlik qilsa, yoki kohinga (gʻoyibdan xabar berganga ishonib) borsa, bas, u Muhammad ﷺga nozil qilingan narsaga kufr keltiribdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Hakim al-Asramning Abu Tamima al-Hujaymiydan, u Abu Hurayradan (rivoyati) orqaligina bilamiz. Ilm ahli nazdida bu (soʻz)ning maʼnosi tagʻliz (qattiq tahdid) yuzasidandir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinganki, u zot: «Kim hayzli ayolga yaqinlik qilsa, bir dinor sadaqa qilsin», dedilar. Agar hayzli ayolga yaqinlik qilish kufr boʻlganida, unga kafforat buyurilmas edi. Muhammad bu hadisni isnodi tomonidan zaif sanadi. Abu Tamima al-Hujaymiyning ismi Torif ibn Mujolid (dir).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким ҳайзли аёлга, ёки аёлнинг орқа (йўли)га яқинлик қилса, ёки коҳинга (ғойибдан хабар берганга ишониб) борса, бас, у Муҳаммад ﷺга нозил қилинган нарсага куфр келтирибди», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Ҳаким ал-Асрамнинг Абу Тамима ал-Ҳужаймийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривояти) орқалигина биламиз. Илм аҳли наздида бу (сўз)нинг маъноси тағлиз (қаттиқ таҳдид) юзасидандир. Набий ﷺдан ривоят қилинганки, у зот: «Ким ҳайзли аёлга яқинлик қилса, бир динор садақа қилсин», дедилар. Агар ҳайзли аёлга яқинлик қилиш куфр бўлганида, унга каффорат буюрилмас эди. Муҳаммад бу ҳадисни исноди томонидан заиф санади. Абу Тамима ал-Ҳужаймийнинг исми Ториф ибн Мужолид (дир).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ أَعْرَابِيٌّ الْمَسْجِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فَصَلَّى فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَمُحَمَّدًا وَلاَ تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ بَالَ فِي الْمَسْجِدِ فَأَسْرَعَ إِلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْرِيقُوا عَلَيْهِ سَجْلاً مِنْ مَاءٍ أَوْ دَلْوًا مِنْ مَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Bir aʼrobiy masjidga kirdi, Nabiy ﷺ esa oʻtirgan edilar. U namoz oʻqidi, namozdan boʻshagach: «Allohim, menga va Muhammadga rahm qil, biz bilan birga boshqa hech kimga rahm qilma!», dedi. Nabiy ﷺ unga oʻgirilib: «Sen keng (rahmat)ni toraytirib qoʻyding», dedilar. Koʻp oʻtmay u masjidga siydik chiqardi. Shunda odamlar unga (toʻxtatish uchun) shoshildilar. Nabiy ﷺ: «Uning ustiga bir chelak suv — yoki bir paqir suv — quyinglar», dedilar. Soʻng: «Sizlar (odamlarga) yengillik qiluvchilar qilib yuborilgansizlar, qiyinchilik soluvchilar qilib yuborilgan emassizlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир аъробий масжидга кирди, Набий ﷺ эса ўтирган эдилар. У намоз ўқиди, намоздан бўшагач: «Аллоҳим, менга ва Муҳаммадга раҳм қил, биз билан бирга бошқа ҳеч кимга раҳм қилма!», деди. Набий ﷺ унга ўгирилиб: «Сен кенг (раҳмат)ни торайтириб қўйдинг», дедилар. Кўп ўтмай у масжидга сийдик чиқарди. Шунда одамлар унга (тўхтатиш учун) шошилдилар. Набий ﷺ: «Унинг устига бир челак сув — ёки бир пақир сув — қуйинглар», дедилар. Сўнг: «Сизлар (одамларга) енгиллик қилувчилар қилиб юборилгансизлар, қийинчилик солувчилар қилиб юборилган эмассизлар», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الظُّهْرِ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَآخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُ الْعَصْرِ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الْعَصْرِ حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُهَا وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَصْفَرُّ الشَّمْسُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ حِينَ تَغْرُبُ الشَّمْسُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَنْتَصِفُ اللَّيْلُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْفَجْرِ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْمَوَاقِيتِ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ كَانَ يُقَالُ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, namozning avvali va oxiri bordir. Peshin namozining vaqtining avvali quyosh ogʻganda, oxiri esa asr vaqti kirganda boʻladi. Asr namozining vaqtining avvali uning vaqti kirganda, oxiri esa quyosh sargʻayganda boʻladi. Shom namozining vaqtining avvali quyosh botganda, oxiri esa ufq gʻoyib boʻlganda boʻladi. Xufton namozining vaqtining avvali ufq gʻoyib boʻlganda, oxiri esa kecha yarmiga yetganda boʻladi. Bomdod namozining vaqtining avvali tong otganda, oxiri esa quyosh chiqqanda boʻladi», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning shunday deganini eshitdim: Aʼmashning Mujohiddan namoz vaqtlari haqida (qilgan) hadisi Muhammad ibn Fuzaylning Aʼmashdan (qilgan) hadisidan sahihroqdir. Muhammad ibn Fuzaylning hadisi esa xatodir, unda Muhammad ibn Fuzayl xato qilgan. Bizga Hannod, unga Abu Usoma, Abu Ishoq al-Fazoriydan, u Aʼmashdan, u Mujohiddan rivoyat qilib: «Namozning avvali va oxiri bor, deyilar edi», dedi. Soʻng Muhammad ibn Fuzaylning Aʼmashdan (qilgan) hadisiga oʻxshash mazmunda zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, намознинг аввали ва охири бордир. Пешин намозининг вақтининг аввали қуёш оғганда, охири эса аср вақти кирганда бўлади. Аср намозининг вақтининг аввали унинг вақти кирганда, охири эса қуёш сарғайганда бўлади. Шом намозининг вақтининг аввали қуёш ботганда, охири эса уфқ ғойиб бўлганда бўлади. Хуфтон намозининг вақтининг аввали уфқ ғойиб бўлганда, охири эса кеча ярмига етганда бўлади. Бомдод намозининг вақтининг аввали тонг отганда, охири эса қуёш чиққанда бўлади», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Аъмашнинг Мужоҳиддан намоз вақтлари ҳақида (қилган) ҳадиси Муҳаммад ибн Фузайлнинг Аъмашдан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Фузайлнинг ҳадиси эса хатодир, унда Муҳаммад ибн Фузайл хато қилган. Бизга Ҳаннод, унга Абу Усома, Абу Ишоқ ал-Фазорийдан, у Аъмашдан, у Мужоҳиддан ривоят қилиб: «Намознинг аввали ва охири бор, дейилар эди», деди. Сўнг Муҳаммад ибн Фузайлнинг Аъмашдан (қилган) ҳадисига ўхшаш мазмунда зикр қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَالْمُغِيرَةِ وَالْقَاسِمِ بْنِ صَفْوَانَ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَأْخِيرَ صَلاَةِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا الإِبْرَادُ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ إِذَا كَانَ مَسْجِدًا يَنْتَابُ أَهْلُهُ مِنَ الْبُعْدِ فَأَمَّا الْمُصَلِّي وَحْدَهُ وَالَّذِي يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ قَوْمِهِ فَالَّذِي أُحِبُّ لَهُ أَنْ لاَ يُؤَخِّرَ الصَّلاَةَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى مَنْ ذَهَبَ إِلَى تَأْخِيرِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ هُوَ أَوْلَى وَأَشْبَهُ بِالاِتِّبَاعِ وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ أَنَّ الرُّخْصَةَ لِمَنْ يَنْتَابُ مِنَ الْبُعْدِ وَالْمَشَقَّةِ عَلَى النَّاسِ فَإِنَّ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَا يَدُلُّ عَلَى خِلاَفِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَبْرِدْ ثُمَّ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَكُنْ لِلإِبْرَادِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَعْنًى لاِجْتِمَاعِهِمْ فِي السَّفَرِ وَكَانُوا لاَ يَحْتَاجُونَ أَنْ يَنْتَابُوا مِنَ الْبُعْدِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Issiq qattiqlashganda namozni salqin tushgunicha kechiktiringlar, chunki issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Abu Said, Abu Zar, Ibn Umar, Mugʻiyra, Qosim ibn Safvon otasidan, Abu Muso, Ibn Abbos va Anas (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. U aytdi: Bu haqda Umardan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilmdan bir guruh issiq qattiq boʻlganda peshin namozini kechiktirishni ixtiyor qilganlar; bu Ibn Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofeiy aytdi: Peshin namozini salqinga qoldirish faqat ahli (jamoati) uzoqdan keladigan masjidda boʻladi; yolgʻiz oʻqiyotgan kishi va oʻz qavmi masjidida oʻqiyotgan kishi uchun esa men issiq qattiq boʻlganda ham namozni kechiktirmasligini yoqtiraman. Abu Iso aytdi: Issiq qattiq boʻlganda peshinni kechiktirishga moyil boʻlganlarning soʻzi avloroq va (sunnatga) ergashishga loyiqroqdir. Shofeiy ixtiyor qilgan, yaʼni bu ruxsat uzoqdan keladigan va odamlarga mashaqqat boʻladiganlar uchun, degan (qarash)ga kelsak, Abu Zarning hadisida Shofeiy aytganga zid (dalil) bordir. Abu Zar aytdi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan safarda edik, Bilol peshin namoziga azon aytdi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ey Bilol, salqin tushishini kut, soʻng (yana) salqinga qoldir», dedilar. Agar ish Shofeiy aytgandek boʻlganida, ular safarda jamlangan va uzoqdan kelishlariga ehtiyoj boʻlmagan holatda, oʻsha vaqtda salqinga qoldirishning maʼnosi qolmasdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Иссиқ қаттиқлашганда намозни салқин тушгунича кечиктиринглар, чунки иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Абу Саид, Абу Зар, Ибн Умар, Муғийра, Қосим ибн Сафвон отасидан, Абу Мусо, Ибн Аббос ва Анас (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. У айтди: Бу ҳақда Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илмдан бир гуруҳ иссиқ қаттиқ бўлганда пешин намозини кечиктиришни ихтиёр қилганлар; бу Ибн Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофеий айтди: Пешин намозини салқинга қолдириш фақат аҳли (жамоати) узоқдан келадиган масжидда бўлади; ёлғиз ўқиётган киши ва ўз қавми масжидида ўқиётган киши учун эса мен иссиқ қаттиқ бўлганда ҳам намозни кечиктирмаслигини ёқтираман. Абу Исо айтди: Иссиқ қаттиқ бўлганда пешинни кечиктиришга мойил бўлганларнинг сўзи авлороқ ва (суннатга) эргашишга лойиқроқдир. Шофеий ихтиёр қилган, яъни бу рухсат узоқдан келадиган ва одамларга машаққат бўладиганлар учун, деган (қараш)га келсак, Абу Зарнинг ҳадисида Шофеий айтганга зид (далил) бордир. Абу Зар айтди: Биз Пайғамбар ﷺ билан сафарда эдик, Билол пешин намозига азон айтди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Эй Билол, салқин тушишини кут, сўнг (яна) салқинга қолдир», дедилар. Агар иш Шофеий айтгандек бўлганида, улар сафарда жамланган ва узоқдан келишларига эҳтиёж бўлмаган ҳолатда, ўша вақтда салқинга қолдиришнинг маъноси қолмасди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُؤَخِّرُوا الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ أَوْ نِصْفِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا تَأْخِيرَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Agar ummatimga ogʻir kelmasligini (bilsam) edim, ularga xuftonni kechaning uchdan biriga yoki yarmiga qadar kechiktirishlarini buyurar edim», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Samura, Jobir ibn Abdulloh, Abu Barza, Ibn Abbos, Abu Said al-Xudriy, Zayd ibn Xolid va Ibn Umardan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va boshqalardan boʻlgan koʻp ilm ahli ixtiyor qilgan; ular oxirgi xufton namozini kechiktirishni (maʼqul) koʻrganlar. Buni Ahmad va Ishoq ham aytadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Агар умматимга оғир келмаслигини (билсам) эдим, уларга хуфтонни кечанинг учдан бирига ёки ярмига қадар кечиктиришларини буюрар эдим», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ибн Самура, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Барза, Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий, Зайд ибн Холид ва Ибн Умардан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва бошқалардан бўлган кўп илм аҳли ихтиёр қилган; улар охирги хуфтон намозини кечиктиришни (маъқул) кўрганлар. Буни Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِمَامُ ضَامِنٌ وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الأَئِمَّةَ وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Imom zomindir (masʼuldir), muazzin esa omonatdordir. Ey Alloh, imomlarni toʻgʻri yoʻlga boshlagin, muazzinlarni magʻfirat qilgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Sahl ibn Saʼd va Uqba ibn Omirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini Sufyon as-Savriy, Hafs ibn Gʻiyos va boshqa koʻplar Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Asbot ibn Muhammad esa Aʼmashdan rivoyat qilib: «Menga Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) hadis aytildi», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом зоминдир (масъулдир), муаззин эса омонатдордир. Эй Аллоҳ, имомларни тўғри йўлга бошлагин, муаззинларни мағфират қилгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Саҳл ибн Саъд ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Суфён ас-Саврий, Ҳафс ибн Ғиёс ва бошқа кўплар Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Асбот ибн Муҳаммад эса Аъмашдан ривоят қилиб: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (ривоят қилиб) ҳадис айтилди», деган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَنَسٍ وَحَنْظَلَةَ الأُسَيِّدِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh vaqt namoz va bir jumadan keyingi juma — agar kabira (katta) gunohlar qilinmagan boʻlsa — orasidagi (gunohlar)ga kafforatdir», dedilar. U (Abu Iso) dedi: Bu bobda Jobir, Anas va Hanzala al-Usayyidiydan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш вақт намоз ва бир жумадан кейинги жума — агар кабира (катта) гуноҳлар қилинмаган бўлса — орасидаги (гуноҳлар)га каффоратдир», дедилар. У (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, Анас ва Ҳанзала ал-Усаййидийдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ صَلاَةَ الرَّجُلِ فِي الْجَمَاعَةِ تَزِيدُ عَلَى صَلاَتِهِ وَحْدَهُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, kishining jamoatdagi namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma besh barobar (qism) ziyodadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, кишининг жамоатдаги намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма беш баробар (қисм) зиёдадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَتِي أَنْ يَجْمَعُوا حُزَمَ الْحَطَبِ ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَتُقَامَ ثُمَّ أُحَرِّقَ عَلَى أَقْوَامٍ لاَ يَشْهَدُونَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ قَالُوا مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ فَلاَ صَلاَةَ لَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا عَلَى التَّغْلِيظِ وَالتَّشْدِيدِ وَلاَ رُخْصَةَ لأَحَدٍ فِي تَرْكِ الْجَمَاعَةِ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Yigitlarimga oʻtin boglamlarini yigʻishni buyurishni, soʻng namozga (buyurib) iqomat aytdirishni, soʻngra namozda hozir boʻlmaydigan qavmlarning (uylari)ni yondirib yuborishni qasd qildim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Abud-Dardo, Ibn Abbos, Muoz ibn Anas va Jobirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan koʻplaridan rivoyat qilinganki, ular: «Kim nido (azon)ni eshitsa-yu, ijobat qilmasa, uning namozi yoʻq», deganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bu (soʻz) ogohlantirish va qattiq taʼkidlash uchundir; uzrsiz jamoatni tark qilishga hech kimga ruxsat yoʻq», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Йигитларимга ўтин богламларини йиғишни буюришни, сўнг намозга (буюриб) иқомат айтдиришни, сўнгра намозда ҳозир бўлмайдиган қавмларнинг (уйлари)ни ёндириб юборишни қасд қилдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абуд-Дардо, Ибн Аббос, Муоз ибн Анас ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан кўпларидан ривоят қилинганки, улар: «Ким нидо (азон)ни эшитса-ю, ижобат қилмаса, унинг намози йўқ», деганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Бу (сўз) огоҳлантириш ва қаттиқ таъкидлаш учундир; узрсиз жамоатни тарк қилишга ҳеч кимга рухсат йўқ», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ أَوَّلُهَا وَشَرُّهَا آخِرُهَا وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ آخِرُهَا وَشَرُّهَا أَوَّلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىٍّ وَعَائِشَةَ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لِلصَّفِّ الأَوَّلِ ثَلاَثًا وَلِلثَّانِي مَرَّةً ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklar saflarining eng yaxshisi — birinchisi, eng yomoni — oxirgisidir. Ayollar saflarining eng yaxshisi — oxirgisi, eng yomoni — birinchisidir», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Abbos, Ibn Umar, Abu Said, Ubay, Oisha, al-Irbod ibn Soriya va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot birinchi safga uch marta, ikkinchisiga bir marta magʻfirat soʻrar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклар сафларининг энг яхшиси — биринчиси, энг ёмони — охиргисидир. Аёллар сафларининг энг яхшиси — охиргиси, энг ёмони — биринчисидир», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Аббос, Ибн Умар, Абу Саид, Убай, Оиша, ал-Ирбод ибн Сория ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот биринчи сафга уч марта, иккинчисига бир марта мағфират сўрар эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَمَّنَ الإِمَامُ فَأَمِّنُوا فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Imom omin deganda, sizlar ham omin denglar. Zero, kimning omini farishtalarning ominiga toʻgʻri kelsa, uning oʻtgan gunohlari kechiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Имом омин деганда, сизлар ҳам омин денглар. Зеро, кимнинг омини фаришталарнинг оминига тўғри келса, унинг ўтган гуноҳлари кечирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحَسَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُكَبِّرُ وَهُوَ يَهْوِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا يُكَبِّرُ الرَّجُلُ وَهُوَ يَهْوِي لِلرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ (rukuʼ va sajdaga) pasayib borayotgan paytlarida takbir aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblari va ulardan keyingi tobeinlardan boʻlgan ilm ahlining soʻzidir — ular: «Kishi rukuʼ va sajdaga pasayib borayotgan paytida takbir aytadi», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ (рукуъ ва саждага) пасайиб бораётган пайтларида такбир айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашоблари ва улардан кейинги тобеинлардан бўлган илм аҳлининг сўзидир — улар: «Киши рукуъ ва саждага пасайиб бораётган пайтида такбир айтади», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اشْتَكَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَشَقَّةَ السُّجُودِ عَلَيْهِمْ إِذَا تَفَرَّجُوا فَقَالَ ‏"‏ اسْتَعِينُوا بِالرُّكَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُمَىٍّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ اللَّيْثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari (qoʻl va oyoqlarini) yozganlarida sajdaning ularga (ogʻirlik qilib) mashaqqat berishidan Nabiy ﷺga shikoyat qilishdi. Shunda u zot: «Tizzalardan yordam olinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni Abu Solihning Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺdan (qilgan rivoyati) ichidan faqat Laysning Ibn Ajlondan (qilgan) shu yoʻli orqaligina bilamiz. Bu hadisni Sufyon ibn Uyayna va boshqa bir necha (kishi) Sumayydan, u Nuʼmon ibn Abu Ayyoshdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (tarzda) rivoyat qilganlar. Goʻyo bularning rivoyati Laysning rivoyatidan sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари (қўл ва оёқларини) ёзганларида сажданинг уларга (оғирлик қилиб) машаққат беришидан Набий ﷺга шикоят қилишди. Шунда у зот: «Тиззалардан ёрдам олинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺдан (қилган ривояти) ичидан фақат Лайснинг Ибн Ажлондан (қилган) шу йўли орқалигина биламиз. Бу ҳадисни Суфён ибн Уяйна ва бошқа бир неча (киши) Сумаййдан, у Нуъмон ибн Абу Айёшдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилганлар. Гўё буларнинг ривояти Лайснинг ривоятидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ إِلْيَاسَ، عَنْ صَالِحٍ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَضُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ يَنْهَضَ الرَّجُلُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ إِلْيَاسَ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَيُقَالُ خَالِدُ بْنُ إِيَاسٍ أَيْضًا ‏.‏ وَصَالِحٌ مَوْلَى التَّوْأَمَةِ هُوَ صَالِحُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ اسْمُهُ نَبْهَانُ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ namozda ikki oyoqlarining uchlari (panjalari) ustida (turishga) qoʻzgʻalar edilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisiga ilm ahli amal qiladilar, ular kishining namozda ikki oyogʻining uchlari ustida turishini ixtiyor qiladilar. Xolid ibn Ilyos esa hadis ahli nazdida zaifdir. (Abu Iso) aytdi: Unga Xolid ibn Iyos ham deyiladi. Solih mavlot-Tavʼama esa Solih ibn Abu Solihdir. Abu Solihning ismi Nabhon boʻlib, u madinalikdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ намозда икки оёқларининг учлари (панжалари) устида (туришга) қўзғалар эдилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисига илм аҳли амал қиладилар, улар кишининг намозда икки оёғининг учлари устида туришини ихтиёр қиладилар. Холид ибн Илёс эса ҳадис аҳли наздида заифдир. (Абу Исо) айтди: Унга Холид ибн Иёс ҳам дейилади. Солиҳ мавлот-Тавъама эса Солиҳ ибн Абу Солиҳдир. Абу Солиҳнинг исми Набҳон бўлиб, у мадиналикдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَهِقْلُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ حَذْفُ السَّلاَمِ سُنَّةٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ يَعْنِي أَنْ لاَ تَمُدَّهُ مَدًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ التَّكْبِيرُ جَزْمٌ وَالسَّلاَمُ جَزْمٌ ‏.‏ وَهِقْلٌ يُقَالُ كَانَ كَاتِبَ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Salomni qisqa qilish (hazf) sunnatdir». Ali ibn Hujr aytdi: Abdulloh ibnul-Muborak: «Yaʼni uni choʻzib aytmaslik (kerak)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Ahli ilm uni mustahab deb biladi. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinadiki, u: «Takbir jazm (qatʼiy, choʻzilmasdan aytiladi)dir, salom ham jazmdir», degan. Hiql haqida: «U Avzoiyning kotibi boʻlgan», deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: «Саломни қисқа қилиш (ҳазф) суннатдир». Али ибн Ҳужр айтди: Абдуллоҳ ибнул-Муборак: «Яъни уни чўзиб айтмаслик (керак)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм уни мустаҳаб деб билади. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинадики, у: «Такбир жазм (қатъий, чўзилмасдан айтилади)дир, салом ҳам жазмдир», деган. Ҳиқл ҳақида: «У Авзоийнинг котиби бўлган», дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَدَخَلَ رَجُلٌ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ فَقَالَ ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَ الرَّجُلُ فَصَلَّى كَمَا كَانَ صَلَّى ثُمَّ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَرَدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مِرَارٍ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أُحْسِنُ غَيْرَ هَذَا فَعَلِّمْنِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَكَبِّرْ ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا وَافْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاَتِكَ كُلِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى ابْنُ نُمَيْرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَصَحُّ ‏.‏ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ اسْمُهُ كَيْسَانُ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ يُكْنَى أَبَا سَعْدٍ وَكَيْسَانُ عَبْدٌ كَانَ مُكَاتَبًا لِبَعْضِهِمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ masjidga kirdilar. Soʻng bir kishi (ham) kirib namoz oʻqidi, keyin (kelib) Nabiy ﷺga salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar-da: «Qaytib (yana) namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. U kishi qaytib, oldin oʻqiganidek namoz oʻqidi, soʻng Nabiy ﷺning oldiga kelib, salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar. Soʻng Rasululloh ﷺ unga: «Qaytib (yana) namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. Toki u buni uch marta qilguncha (shu hol takrorlandi). Shunda u kishi: «Sizni haq (din) bilan yuborgan Zotga qasamki, men bundan yaxshiroq qilolmayman, menga oʻrgating», dedi. U zot dedilar: «Namozga turganingda takbir ayt, soʻng Qurʼondan senga oson boʻlganini oʻqi, soʻng ruku qilib, rukuda mutmain (xotirjam) boʻlguningcha tur, soʻng bosh koʻtarib, tik turib mutadil boʻlguningcha tur, soʻng sajda qilib, sajdada mutmain boʻlguningcha tur, soʻng (boshingni) koʻtarib, oʻtirgan holda mutmain boʻlguningcha tur. Mana shuni butun namozingda (har rakatda) qil». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Ibn Numayr bu hadisni Ubaydulloh ibn Umardan, u Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan va unda «otasidan, u Abu Hurayradan» degan (qismni) zikr qilmagan. Yahyo ibn Saidning Ubaydulloh ibn Umardan rivoyati esa eng sahihdir. Said al-Maqburiy Abu Hurayradan (bevosita) eshitgan ham, otasidan, u Abu Hurayradan (deb) rivoyat qilgan ham. Abu Said al-Maqburiyning ismi Kaysondir, Said al-Maqburiyning kunyasi Abu Sad boʻlib, Kayson baʼzilarining mukotab quli edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ масжидга кирдилар. Сўнг бир киши (ҳам) кириб намоз ўқиди, кейин (келиб) Набий ﷺга салом берди. У зот унинг саломига алик олдилар-да: «Қайтиб (яна) намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. У киши қайтиб, олдин ўқиганидек намоз ўқиди, сўнг Набий ﷺнинг олдига келиб, салом берди. У зот унинг саломига алик олдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унга: «Қайтиб (яна) намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. Токи у буни уч марта қилгунча (шу ҳол такрорланди). Шунда у киши: «Сизни ҳақ (дин) билан юборган Зотга қасамки, мен бундан яхшироқ қилолмайман, менга ўргатинг», деди. У зот дедилар: «Намозга турганингда такбир айт, сўнг Қуръондан сенга осон бўлганини ўқи, сўнг руку қилиб, рукуда мутмаин (хотиржам) бўлгунингча тур, сўнг бош кўтариб, тик туриб мутадил бўлгунингча тур, сўнг сажда қилиб, саждада мутмаин бўлгунингча тур, сўнг (бошингни) кўтариб, ўтирган ҳолда мутмаин бўлгунингча тур. Мана шуни бутун намозингда (ҳар ракатда) қил». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Ибн Нумайр бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган ва унда «отасидан, у Абу Ҳурайрадан» деган (қисмни) зикр қилмаган. Яҳё ибн Саиднинг Убайдуллоҳ ибн Умардан ривояти эса энг саҳиҳдир. Саид ал-Мақбурий Абу Ҳурайрадан (бевосита) эшитган ҳам, отасидан, у Абу Ҳурайрадан (деб) ривоят қилган ҳам. Абу Саид ал-Мақбурийнинг исми Кайсондир, Саид ал-Мақбурийнинг куняси Абу Сад бўлиб, Кайсон баъзиларининг мукотаб қули эди.