Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏ وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qiroatni ovoz chiqarib oʻqigan bir namozdan qaytdilar-da: «Sizlardan birortangiz hozir men bilan (birga) oʻqidimi?», dedilar. Bir kishi: «Ha, ey Rasululloh», dedi. U zot: «Aniqki, men: ‹Nega Qurʼon (qiroati)da men bilan tortishilmoqda?› deb (oʻylayotgan edim)», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin Rasululloh ﷺ ovoz chiqarib qiroat qiladigan namozlarda u zot bilan (birga) qiroat qilishdan toʻxtadilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Imron ibn Husayn va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Ibn Ukayma al-Laysiyning ismi Umoradir. Amr ibn Ukayma ham deyiladi. Az-Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni rivoyat qilib, bu jumlani zikr qilganlar: «Az-Zuhriy aytdi: ‹Odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin qiroatdan toʻxtadilar›». Bu hadisda imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrgan kishiga (eʼtiroz) keltiradigan narsa yoʻq, chunki bu hadisni Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan Abu Hurayraning oʻzidir. Va Abu Hurayra Nabiy ﷺdan u zotning: «Kim bir namoz oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u (namoz) noqis, u noqisdir, toʻliq emasdir», deganlarini rivoyat qilgan. Shunda hadis sohibi (Abu Hurayra)ga: «Men baʼzan imom ortida boʻlaman (qanday qilay)?», deyildi. U: «Uni ichingda (sekin) oʻqi», dedi. Abu Usmon an-Nahdiy Abu Hurayradan rivoyat qilib: «Nabiy ﷺ menga ‹Kitobning Fotihasini oʻqimasa namoz yoʻq› deb jar solishni buyurdilar», deb aytdi. Koʻpchilik hadis ahli imom qiroatni ovoz chiqarib oʻqiganda kishi (qiroat) oʻqimasligini ixtiyor qilganlar va: «Imomning sukut (toʻxtab turish) paytlarini izlasin (oʻshanda oʻqisin)», deyishgan. Ilm ahli imom ortida qiroat qilish borasida ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalari va tobeinlardan hamda ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrganlar, buni Molik ibn Anas, Abdulloh ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Abdulloh ibn Muborakdan esa u: «Men imom ortida qiroat qilaman, kufaliklardan boʻlgan bir guruhdan boshqa odamlar (ham) oʻqiydilar, men oʻqimagan kishining namozi joiz deb koʻraman», degani rivoyat qilingan. Ilm ahlidan bir guruh, imom ortida boʻlsa ham, Kitobning Fotihasini tark qilish (oʻqimaslik)da qattiq turib: «Faqat Kitobning Fotihasini oʻqish bilangina namoz joiz boʻladi, xoh yolgʻiz boʻlsin, xoh imom ortida», deyishgan. Ular Uboda ibn Somitning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi)ga (asoslanib) borganlar. Uboda ibn Somit Nabiy ﷺdan keyin imom ortida (Fotiha) oʻqigan va Nabiy ﷺning: «Kitobning Fotihasini oʻqishsiz namoz yoʻq», degan soʻzlarini shunday taʼvil qilgan. Buni Shofiiy, Ishoq va boshqalar aytadilar. Ahmad ibn Hanbal esa: «Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarining maʼnosi — yolgʻiz boʻlganidadir», degan va Jobir ibn Abdullohning: «Kim bir rakat oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u namoz oʻqimagan boʻladi, faqat imom ortida boʻlsa (bundan mustasno)», degan hadisi bilan dalil keltirgan. Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Mana bu kishi Nabiy ﷺ sahobalaridan biri boʻlib, Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarini ‹bu yolgʻiz boʻlganidadir› deb taʼvil qilgan». Ahmad shu bilan birga imom ortida qiroat qilishni va kishi imom ortida boʻlsa ham Kitobning Fotihasini tark qilmasligini ixtiyor qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қироатни овоз чиқариб ўқиган бир намоздан қайтдилар-да: «Сизлардан бирортангиз ҳозир мен билан (бирга) ўқидими?», дедилар. Бир киши: «Ҳа, эй Расулуллоҳ», деди. У зот: «Аниқки, мен: ‹Нега Қуръон (қироати)да мен билан тортишилмоқда?› деб (ўйлаётган эдим)», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин Расулуллоҳ ﷺ овоз чиқариб қироат қиладиган намозларда у зот билан (бирга) қироат қилишдан тўхтадилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Имрон ибн Ҳусайн ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Ибн Укайма ал-Лайсийнинг исми Уморадир. Амр ибн Укайма ҳам дейилади. Аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни ривоят қилиб, бу жумлани зикр қилганлар: «Аз-Зуҳрий айтди: ‹Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин қироатдан тўхтадилар›». Бу ҳадисда имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрган кишига (эътироз) келтирадиган нарса йўқ, чунки бу ҳадисни Набий ﷺдан ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ўзидир. Ва Абу Ҳурайра Набий ﷺдан у зотнинг: «Ким бир намоз ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у (намоз) ноқис, у ноқисдир, тўлиқ эмасдир», деганларини ривоят қилган. Шунда ҳадис соҳиби (Абу Ҳурайра)га: «Мен баъзан имом ортида бўламан (қандай қилай)?», дейилди. У: «Уни ичингда (секин) ўқи», деди. Абу Усмон ан-Наҳдий Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: «Набий ﷺ менга ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаса намоз йўқ› деб жар солишни буюрдилар», деб айтди. Кўпчилик ҳадис аҳли имом қироатни овоз чиқариб ўқиганда киши (қироат) ўқимаслигини ихтиёр қилганлар ва: «Имомнинг сукут (тўхтаб туриш) пайтларини изласин (ўшанда ўқисин)», дейишган. Илм аҳли имом ортида қироат қилиш борасида ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобалари ва тобеинлардан ҳамда улардан кейингилардан бўлган кўпчилик илм аҳли имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрганлар, буни Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан эса у: «Мен имом ортида қироат қиламан, куфаликлардан бўлган бир гуруҳдан бошқа одамлар (ҳам) ўқийдилар, мен ўқимаган кишининг намози жоиз деб кўраман», дегани ривоят қилинган. Илм аҳлидан бир гуруҳ, имом ортида бўлса ҳам, Китобнинг Фотиҳасини тарк қилиш (ўқимаслик)да қаттиқ туриб: «Фақат Китобнинг Фотиҳасини ўқиш билангина намоз жоиз бўлади, хоҳ ёлғиз бўлсин, хоҳ имом ортида», дейишган. Улар Убода ибн Сомитнинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси)га (асосланиб) борганлар. Убода ибн Сомит Набий ﷺдан кейин имом ортида (Фотиҳа) ўқиган ва Набий ﷺнинг: «Китобнинг Фотиҳасини ўқишсиз намоз йўқ», деган сўзларини шундай таъвил қилган. Буни Шофиий, Ишоқ ва бошқалар айтадилар. Аҳмад ибн Ҳанбал эса: «Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларининг маъноси — ёлғиз бўлганидадир», деган ва Жобир ибн Абдуллоҳнинг: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у намоз ўқимаган бўлади, фақат имом ортида бўлса (бундан мустасно)», деган ҳадиси билан далил келтирган. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Мана бу киши Набий ﷺ саҳобаларидан бири бўлиб, Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларини ‹бу ёлғиз бўлганидадир› деб таъвил қилган». Аҳмад шу билан бирга имом ортида қироат қилишни ва киши имом ортида бўлса ҳам Китобнинг Фотиҳасини тарк қилмаслигини ихтиёр қилган.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلاَةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلاَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلَمْ يَذْكُرْ قُتَيْبَةُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ذَكَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening mana bu masjidimdagi bir namoz, Masjidul Haromdan boshqa (joylardagi) ming namozdan afzaldir», dedilar. Abu Iso aytdi: Qutayba oʻz hadisida Ubaydullohdan deb zikr qilmadi, balki faqat Zayd ibn Robohdan, u Abu Abdulloh al-Agʻarrdan, u Abu Hurayradan deb zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Abdulloh al-Agʻarrning ismi Salmondir. Abu Hurayradan bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan. (U) aytdi: Bu bobda Ali, Maymuna, Abu Said, Jubayr ibn Mutʼim, Ibn Umar, Abdulloh ibn az-Zubayr va Abu Zarrdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг мана бу масжидимдаги бир намоз, Масжидул Ҳаромдан бошқа (жойлардаги) минг намоздан афзалдир», дедилар. Абу Исо айтди: Қутайба ўз ҳадисида Убайдуллоҳдан деб зикр қилмади, балки фақат Зайд ибн Робоҳдан, у Абу Абдуллоҳ ал-Ағаррдан, у Абу Ҳурайрадан деб зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Абдуллоҳ ал-Ағаррнинг исми Салмондир. Абу Ҳурайрадан бир неча йўл билан Набий ﷺдан ривоят қилинган. (У) айтди: Бу бобда Али, Маймуна, Абу Саид, Жубайр ибн Мутъим, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ва Абу Заррдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ وَلَكِنِ ائْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى الإِسْرَاعَ إِذَا خَافَ فَوْتَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى حَتَّى ذُكِرَ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ كَانَ يُهَرْوِلُ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَ الإِسْرَاعَ وَاخْتَارَ أَنْ يَمْشِيَ عَلَى تُؤَدَةٍ وَوَقَارٍ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالاَ الْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ خَافَ فَوْتَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُسْرِعَ فِي الْمَشْىِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda, unga shoshib (yugurib) kelmanglar, balki unga osoyishta holda yurib kelinglar. (Imom bilan) yetganingizni oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa (oʻzingiz) toʻldiringlar», dedilar. Bu bobda Abu Qatoda, Ubay ibn Kaʼb, Abu Said, Zayd ibn Sobit, Jobir va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ilm ahli masjidga yurib borish haqida ixtilof qilishgan: ulardan baʼzilari, agar birinchi takbirni boy berishdan qoʻrqsa, tezlashishni (joiz) deb koʻrgan, hatto ulardan baʼzisi namozga yengil yugurib borardi deb (ham) zikr qilingan. Ulardan baʼzilari esa tezlashishni makruh sanab, sokinlik va viqor bilan yurishni ixtiyor qilgan; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar va ular: Amal Abu Hurayraning hadisiga binoandir, deyishdi. Ishoq aytdi: Agar birinchi takbirni boy berishdan qoʻrqsa, yurishda tezlashsa zarari yoʻq.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда, унга шошиб (югуриб) келманглар, балки унга осойишта ҳолда юриб келинглар. (Имом билан) етганингизни ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса (ўзингиз) тўлдиринглар», дедилар. Бу бобда Абу Қатода, Убай ибн Каъб, Абу Саид, Зайд ибн Собит, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Илм аҳли масжидга юриб бориш ҳақида ихтилоф қилишган: улардан баъзилари, агар биринчи такбирни бой беришдан қўрқса, тезлашишни (жоиз) деб кўрган, ҳатто улардан баъзиси намозга енгил югуриб борарди деб (ҳам) зикр қилинган. Улардан баъзилари эса тезлашишни макруҳ санаб, сокинлик ва виқор билан юришни ихтиёр қилган; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар ва улар: Амал Абу Ҳурайранинг ҳадисига биноандир, дейишди. Ишоқ айтди: Агар биринчи такбирни бой беришдан қўрқса, юришда тезлашса зарари йўқ.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزَالُ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَةٍ مَا دَامَ يَنْتَظِرُهَا وَلاَ تَزَالُ الْمَلاَئِكَةُ تُصَلِّي عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي الْمَسْجِدِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ مَا لَمْ يُحْدِثْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَمَا الْحَدَثُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ فُسَاءٌ أَوْ ضُرَاطٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz namozni kutib turar ekan, toki namozda (sanalaveradi); namozni kutib (oʻtirgan) biringizga farishtalar: ‹Allohim, uni magʻfirat qil, Allohim, unga rahm qil› deb, toki u masjidda ekan va tahoratini buzmaguncha, (uning haqiga) duo qilaveradilar», dedilar. Shunda Hazramavtlik bir kishi: «Tahoratni buzish nima, ey Abu Hurayra?» dedi. U: «Tovushsiz yoki tovushli yel chiqarishdir», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Abu Said, Anas, Abdulloh ibn Masʼud va Sahl ibn Saʼddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз намозни кутиб турар экан, токи намозда (саналаверади); намозни кутиб (ўтирган) бирингизга фаришталар: ‹Аллоҳим, уни мағфират қил, Аллоҳим, унга раҳм қил› деб, токи у масжидда экан ва таҳоратини бузмагунча, (унинг ҳақига) дуо қилаверадилар», дедилар. Шунда Ҳазрамавтлик бир киши: «Таҳоратни бузиш нима, эй Абу Ҳурайра?» деди. У: «Товушсиз ёки товушли ел чиқаришдир», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Абу Саид, Анас, Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Саҳл ибн Саъддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مَعْشَرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mashriq bilan magʻrib oraligʻi — qibladir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Машриқ билан мағриб оралиғи — қибладир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مَعْشَرٍ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ، مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَبِي مَعْشَرٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَاسْمُهُ نَجِيحٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ لاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا وَقَدْ رَوَى عَنْهُ النَّاسُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَقْوَى مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَعْشَرٍ وَأَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi undan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ahli ilmdan baʼzilari Abu Maʼshar haqida uning hifzi (yodlash quvvati) tomonidan (tanqid bilan) gapirganlar; uning ismi Najih, Banu Hoshimning ozod qilgan qulidir. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Men undan hech narsa rivoyat qilmayman, garchi odamlar undan rivoyat qilgan boʻlsalar-da. Muhammad aytdi: Abdulloh ibn Jaʼfar al-Maxramiyning Usmon ibn Muhammad al-Axnasiydan, uning Said al-Maqburiydan, uning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi Abu Maʼsharning hadisidan kuchliroq va sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшаши ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Аҳли илмдан баъзилари Абу Маъшар ҳақида унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан (танқид билан) гапирганлар; унинг исми Нажиҳ, Бану Ҳошимнинг озод қилган қулидир. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман, гарчи одамлар ундан ривоят қилган бўлсалар-да. Муҳаммад айтди: Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамийнинг Усмон ибн Муҳаммад ал-Ахнасийдан, унинг Саид ал-Мақбурийдан, унинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси Абу Маъшарнинг ҳадисидан кучлироқ ва саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بَكْرٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا قِيلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيُّ لأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلْتَ الْمَغْرِبَ عَنْ يَمِينِكَ وَالْمَشْرِقَ عَنْ يَسَارِكَ فَمَا بَيْنَهُمَا قِبْلَةٌ إِذَا اسْتَقْبَلْتَ الْقِبْلَةَ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا لأَهْلِ الْمَشْرِقِ ‏.‏ وَاخْتَارَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ التَّيَاسُرَ لأَهْلِ مَرْوٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Mashriq bilan magʻrib oraligʻi — qibladir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. (Rovi) «Abdulloh ibn Jaʼfar al-Maxramiy» deb atalishi sababi shuki, u Misvar ibn Maxrama avlodidandir. Nabiy ﷺning bir necha sahobalaridan ham: «Mashriq bilan magʻrib oraligʻi — qibladir», (degani) rivoyat qilingan; ular orasida Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib va Ibn Abbos bor. Ibn Umar aytdi: «Magʻribni oʻngingga, mashriqni chapingga qilsang, qiblaga yuzlanganingda, ularning orasi qibladir». Ibn Muborak: «‹Mashriq bilan magʻrib oraligʻi — qibladir› — bu mashriq ahli uchundir», dedi. Abdulloh ibn Muborak Marv ahli uchun (qibladan) bir oz chaproq (tayosur) qilishni ixtiyor qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Машриқ билан мағриб оралиғи — қибладир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (Рови) «Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамий» деб аталиши сабаби шуки, у Мисвар ибн Махрама авлодидандир. Набий ﷺнинг бир неча саҳобаларидан ҳам: «Машриқ билан мағриб оралиғи — қибладир», (дегани) ривоят қилинган; улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб ва Ибн Аббос бор. Ибн Умар айтди: «Мағрибни ўнгингга, машриқни чапингга қилсанг, қиблага юзланганингда, уларнинг ораси қибладир». Ибн Муборак: «‹Машриқ билан мағриб оралиғи — қибладир› — бу машриқ аҳли учундир», деди. Абдуллоҳ ибн Муборак Марв аҳли учун (қибладан) бир оз чапроқ (таёсур) қилишни ихтиёр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلُّوا فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ وَلاَ تُصَلُّوا فِي أَعْطَانِ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻylarning qoʻrasida namoz oʻqinglar, tuyalarning qoʻrasida esa namoz oʻqimanglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўйларнинг қўрасида намоз ўқинглар, туяларнинг қўрасида эса намоз ўқиманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عِسْلِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ السَّدْلِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِسْلِ بْنِ سُفْيَانَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السَّدْلِ فِي الصَّلاَةِ فَكَرِهَ بَعْضُهُمُ السَّدْلَ فِي الصَّلاَةِ وَقَالُوا هَكَذَا تَصْنَعُ الْيَهُودُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا كُرِهَ السَّدْلُ فِي الصَّلاَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ إِلاَّ ثَوْبٌ وَاحِدٌ فَأَمَّا إِذَا سَدَلَ عَلَى الْقَمِيصِ فَلاَ بَأْسَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَكَرِهَ ابْنُ الْمُبَارَكِ السَّدْلَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozda sadldan (kiyimni boshga yoki yelkaga tashlab, etaklarini quyiga osiltirib qoʻyishdan) qaytardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Juhayfadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisini Atoning Abu Hurayradan marfuʼ qilib rivoyat qilgan hadisi sifatida faqat Isl ibn Sufyonning hadisidan bilamiz. Ilm ahli namozda sadl qilish haqida ixtilof qilganlar: baʼzilari namozda sadlni makruh sanab: «Yahudiylar shunday qiladi», deganlar. Baʼzilari esa: «Namozda sadl faqat ustida bitta kiyim boʻlganidagina makruh boʻladi, agar koʻylak ustidan sadl qilsa, zarari yoʻq», deganlar. Bu Ahmadning soʻzidir. Ibn Muborak namozda sadlni makruh sanadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозда садлдан (кийимни бошга ёки елкага ташлаб, этакларини қуйига осилтириб қўйишдан) қайтардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадисини Атонинг Абу Ҳурайрадан марфуъ қилиб ривоят қилган ҳадиси сифатида фақат Исл ибн Суфённинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли намозда садл қилиш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзилари намозда садлни макруҳ санаб: «Яҳудийлар шундай қилади», деганлар. Баъзилари эса: «Намозда садл фақат устида битта кийим бўлганидагина макруҳ бўлади, агар кўйлак устидан садл қилса, зарари йўқ», деганлар. Бу Аҳмаднинг сўзидир. Ибн Муборак намозда садлни макруҳ санади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ مُخْتَصِرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِخْتِصَارَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَمْشِيَ الرَّجُلُ مُخْتَصِرًا ‏.‏ وَالاِخْتِصَارُ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ يَدَهُ عَلَى خَاصِرَتِهِ فِي الصَّلاَةِ أَوْ يَضَعَ يَدَيْهِ جَمِيعًا عَلَى خَاصِرَتَيْهِ ‏.‏ وَيُرْوَى أَنَّ إِبْلِيسَ إِذَا مَشَى مَشَى مُخْتَصِرًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ kishining ixtisor qilib (qoʻlini beliga qoʻygan holda) namoz oʻqishidan qaytardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli namozda ixtisorni makruh sanaganlar. Baʼzilari esa kishining ixtisor qilib (qoʻlini beliga qoʻygan holda) yurishini makruh sanaganlar. Ixtisor — kishining namozda qoʻlini beliga qoʻyishi yoki ikkala qoʻlini birdaniga ikkala beliga qoʻyishidir. Rivoyat qilinishicha, Iblis yurganida ixtisor qilib yurar emish.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ кишининг ихтисор қилиб (қўлини белига қўйган ҳолда) намоз ўқишидан қайтардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли намозда ихтисорни макруҳ санаганлар. Баъзилари эса кишининг ихтисор қилиб (қўлини белига қўйган ҳолда) юришини макруҳ санаганлар. Ихтисор — кишининг намозда қўлини белига қўйиши ёки иккала қўлини бирданига иккала белига қўйишидир. Ривоят қилинишича, Иблис юрганида ихтисор қилиб юрар эмиш.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ ضَمْضَمِ بْنِ جَوْسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقَتْلِ الأَسْوَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَتْلَ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ إِنَّ فِي الصَّلاَةِ لَشُغْلاً ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozda ikki qora narsani — ilon va chayonni oʻldirishga buyurdilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos va Abu Rofiʼ (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa namozda ilon va chayonni oʻldirishni makruh sanadi. Ibrohim: «Albatta namozda mashgʻullik bor», dedi. (Lekin) birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозда икки қора нарсани — илон ва чаённи ўлдиришга буюрдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи илм аҳли эса намозда илон ва чаённи ўлдиришни макруҳ санади. Иброҳим: «Албатта намозда машғуллик бор», деди. (Лекин) биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَجَدَهُمَا بَعْدَ السَّلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَيُّوبُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ الظُّهْرَ خَمْسًا فَصَلاَتُهُ جَائِزَةٌ وَسَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَإِنْ لَمْ يَجْلِسْ فِي الرَّابِعَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا صَلَّى الظُّهْرَ خَمْسًا وَلَمْ يَقْعُدْ فِي الرَّابِعَةِ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ فَسَدَتْ صَلاَتُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ularni (ikki sajdani) salomdan keyin qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Buni Ayyub va boshqa bir necha (rovi) Ibn Siyrindan rivoyat qilgan. Ibn Masʼud hadisi (ham) hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; ular: «Agar kishi peshinni besh (rakaat) oʻqisa, namozi joiz boʻladi va sahvning ikki sajdasini qiladi, garchi toʻrtinchi (rakaat)da oʻtirmagan boʻlsa ham», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Agar peshinni besh (rakaat) oʻqib, toʻrtinchi (rakaat)da tashahhud miqdoricha oʻtirmagan boʻlsa, namozi buziladi», dedi. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlidan baʼzilarining soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уларни (икки саждани) саломдан кейин қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Айюб ва бошқа бир неча (рови) Ибн Сийриндан ривоят қилган. Ибн Масъуд ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; улар: «Агар киши пешинни беш (ракаат) ўқиса, намози жоиз бўлади ва саҳвнинг икки саждасини қилади, гарчи тўртинчи (ракаат)да ўтирмаган бўлса ҳам», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Агар пешинни беш (ракаат) ўқиб, тўртинчи (ракаат)да ташаҳҳуд миқдорича ўтирмаган бўлса, намози бузилади», деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлидан баъзиларининг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْتِي أَحَدَكُمْ فِي صَلاَتِهِ فَيَلْبِسُ عَلَيْهِ حَتَّى لاَ يَدْرِي كَمْ صَلَّى فَإِذَا وَجَدَ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta shayton biringizning namozida uning oldiga kelib, uni necha (rakaat) oʻqiganini bilmay qoladigan darajada chalgʻitadi. Qachon biringiz buni his qilsa, oʻtirgan holatida ikki sajda qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта шайтон бирингизнинг намозида унинг олдига келиб, уни неча (ракаат) ўқиганини билмай қоладиган даражада чалғитади. Қачон бирингиз буни ҳис қилса, ўтирган ҳолатида икки сажда қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ، وَهُوَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنَ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ ذُو الْيَدَيْنِ أَقُصِرَتِ الصَّلاَةُ أَمْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى اثْنَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ كَبَّرَ فَرَفَعَ ثُمَّ سَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَذِي الْيَدَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا تَكَلَّمَ فِي الصَّلاَةِ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلاً أَوْ مَا كَانَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلاَةَ وَاعْتَلُّوا بِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْكَلاَمِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَرَأَى هَذَا حَدِيثًا صَحِيحًا فَقَالَ بِهِ وَقَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّائِمِ إِذَا أَكَلَ نَاسِيًا فَإِنَّهُ لاَ يَقْضِي وَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَفَرَّقُوا هَؤُلاَءِ بَيْنَ الْعَمْدِ وَالنِّسْيَانِ فِي أَكْلِ الصَّائِمِ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنْ تَكَلَّمَ الإِمَامُ فِي شَيْءٍ مِنْ صَلاَتِهِ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَدْ أَكْمَلَهَا ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُكْمِلْهَا يُتِمُّ صَلاَتَهُ وَمَنْ تَكَلَّمَ خَلْفَ الإِمَامِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ بَقِيَّةً مِنَ الصَّلاَةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْفَرَائِضَ كَانَتْ تُزَادُ وَتُنْقَصُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّمَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ وَهُوَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ صَلاَتِهِ أَنَّهَا تَمَّتْ وَلَيْسَ هَكَذَا الْيَوْمَ لَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَلَى مَعْنَى مَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ لأَنَّ الْفَرَائِضَ الْيَوْمَ لاَ يُزَادُ فِيهَا وَلاَ يُنْقَصُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ نَحْوًا مِنْ هَذَا الْكَلاَمِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ نَحْوَ قَوْلِ أَحْمَدَ فِي الْبَابِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ (peshin yoki asrning) ikki (rakaati)dan (keyin namozni tugatib) qaytdilar. Shunda Zul-Yadayn u zotga: «Ey Allohning Rasuli, namoz qisqartirildimi yoki unutdingizmi?» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Zul-Yadayn rost aytdimi?» — dedilar. Odamlar: «Ha», deyishdi. Bas, Rasululloh ﷺ turib, qolgan ikki (rakaat)ni oʻqidilar, soʻng salom berdilar, soʻng takbir aytib, (avvalgi) sajdalariga oʻxshash yoki undan uzunroq sajda qildilar, soʻng takbir aytib (boshlarini) koʻtardilar, soʻng (avvalgi) sajdalariga oʻxshash yoki undan uzunroq sajda qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Imron ibn Husayn, Ibn Umar va Zul-Yadayn (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli bu hadis haqida ixtilof qilishgan. Kufa ahlidan baʼzilari: «Agar kishi namozda unutib yoki bilmasdan yo har qanday (holatda) gapirsa, namozni qayta oʻqiydi», dedi va bu hadis namozda gapirish harom qilinishidan avval boʻlgan, deb dalil keltirdilar. (Abu Iso) aytdi: Shofeiyga kelsak, u buni sahih hadis deb bildi va u bilan amal qildi hamda: «Bu — Paygʻambar ﷺdan roʻzador unutib yeb qoʻysa qazo qilmasligi, balki u Alloh bergan rizq ekani haqida rivoyat qilingan hadisdan sahihroqdir», dedi. Shofeiy aytdi: Anavilar (Kufaliklar) roʻzadorning yeyishida qasddan va unutib (yeyish) orasini Abu Hurayra hadisi bilan farqlashgan. Ahmad esa Abu Hurayra hadisi haqida shunday dedi: Agar imom namozini tugatdim deb oʻylab, namozining biror joyida gapirib qoʻysa, soʻng uni tugatmaganini bilsa, namozini toʻldiradi; kim imom ortida, oʻzida namozdan biror qism qolganini bilgan holda gapirsa, u (namozni) qaytadan boshlashi lozim. U (Ahmad): «Farzlar Rasululloh ﷺ davrida ziyoda va kam qilinardi, shuning uchun Zul-Yadayn namozi tugaganiga ishonchi komil boʻlgan holda gapirdi; bugun esa bunday emas — bugun hech kim Zul-Yadayn gapirgan maʼnoda gapirishi joiz emas, chunki bugun farzlarga ziyoda ham, kam ham qilinmaydi», deb dalil keltirdi. Ahmad shu kabi soʻzni aytdi. Ishoq ham bu bobda Ahmadning soʻziga yaqin (gap) aytdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ (пешин ёки асрнинг) икки (ракаати)дан (кейин намозни тугатиб) қайтдилар. Шунда Зул-Ядайн у зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули, намоз қисқартирилдими ёки унутдингизми?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Зул-Ядайн рост айтдими?» — дедилар. Одамлар: «Ҳа», дейишди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ туриб, қолган икки (ракаат)ни ўқидилар, сўнг салом бердилар, сўнг такбир айтиб, (аввалги) саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар, сўнг такбир айтиб (бошларини) кўтардилар, сўнг (аввалги) саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Ибн Умар ва Зул-Ядайн (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли бу ҳадис ҳақида ихтилоф қилишган. Куфа аҳлидан баъзилари: «Агар киши намозда унутиб ёки билмасдан ё ҳар қандай (ҳолатда) гапирса, намозни қайта ўқийди», деди ва бу ҳадис намозда гапириш ҳаром қилинишидан аввал бўлган, деб далил келтирдилар. (Абу Исо) айтди: Шофеийга келсак, у буни саҳиҳ ҳадис деб билди ва у билан амал қилди ҳамда: «Бу — Пайғамбар ﷺдан рўзадор унутиб еб қўйса қазо қилмаслиги, балки у Аллоҳ берган ризқ экани ҳақида ривоят қилинган ҳадисдан саҳиҳроқдир», деди. Шофеий айтди: Анавилар (Куфаликлар) рўзадорнинг ейишида қасддан ва унутиб (ейиш) орасини Абу Ҳурайра ҳадиси билан фарқлашган. Аҳмад эса Абу Ҳурайра ҳадиси ҳақида шундай деди: Агар имом намозини тугатдим деб ўйлаб, намозининг бирор жойида гапириб қўйса, сўнг уни тугатмаганини билса, намозини тўлдиради; ким имом ортида, ўзида намоздан бирор қисм қолганини билган ҳолда гапирса, у (намозни) қайтадан бошлаши лозим. У (Аҳмад): «Фарзлар Расулуллоҳ ﷺ даврида зиёда ва кам қилинарди, шунинг учун Зул-Ядайн намози тугаганига ишончи комил бўлган ҳолда гапирди; бугун эса бундай эмас — бугун ҳеч ким Зул-Ядайн гапирган маънода гапириши жоиз эмас, чунки бугун фарзларга зиёда ҳам, кам ҳам қилинмайди», деб далил келтирди. Аҳмад шу каби сўзни айтди. Ишоқ ҳам бу бобда Аҳмаднинг сўзига яқин (гап) айтди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، قَالَ حَدَّثَنِي قَتَادَةُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ حُرَيْثِ بْنِ قَبِيصَةَ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَقُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا ‏.‏ قَالَ فَجَلَسْتُ إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي جَلِيسًا صَالِحًا فَحَدِّثْنِي بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عَمَلِهِ صَلاَتُهُ فَإِنْ صَلُحَتْ فَقَدْ أَفْلَحَ وَأَنْجَحَ وَإِنْ فَسَدَتْ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ فَإِنِ انْتَقَصَ مِنْ فَرِيضَتِهِ شَيْءٌ قَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَيُكَمَّلَ بِهَا مَا انْتَقَصَ مِنَ الْفَرِيضَةِ ثُمَّ يَكُونُ سَائِرُ عَمَلِهِ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ حُرَيْثٍ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَالْمَشْهُورُ هُوَ قَبِيصَةُ بْنُ حُرَيْثٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Qiyomat kunida bandaning amallaridan birinchi boʻlib hisob soʻraladigani — uning namozidir. Agar u (namozi) durust boʻlsa, banda najot topdi va yutdi; agar buzuq boʻlsa, ziyon koʻrdi va xor boʻldi. Agar uning farzidan biror narsa kamaygan boʻlsa, Robb azza va jalla: ‹Bandamning nafl (namozi) bormi, qarab koʻringlar; farzdan kamaygan narsa shu bilan toʻldirilsin›, deydi. Soʻng uning boshqa barcha amallari ham shunga koʻra (hisob qilinadi)». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Tamim ad-Doriydan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi shu yoʻldan hasan gʻarib hadisdir. Bu hadis Abu Hurayradan boshqa yoʻldan ham rivoyat qilingan. Hasanning baʼzi shogirdlari Hasandan, u Qabisa ibn Huraysdan boshqa bir hadisni rivoyat qilganlar; mashhuri esa Qabisa ibn Huraysdir. Anas ibn Hakimdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Қиёмат кунида банданинг амалларидан биринчи бўлиб ҳисоб сўраладигани — унинг намозидир. Агар у (намози) дуруст бўлса, банда нажот топди ва ютди; агар бузуқ бўлса, зиён кўрди ва хор бўлди. Агар унинг фарзидан бирор нарса камайган бўлса, Робб азза ва жалла: ‹Бандамнинг нафл (намози) борми, қараб кўринглар; фарздан камайган нарса шу билан тўлдирилсин›, дейди. Сўнг унинг бошқа барча амаллари ҳам шунга кўра (ҳисоб қилинади)». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Тамим ад-Дорийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан ғариб ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бошқа йўлдан ҳам ривоят қилинган. Ҳасаннинг баъзи шогирдлари Ҳасандан, у Қабиса ибн Ҳурайсдан бошқа бир ҳадисни ривоят қилганлар; машҳури эса Қабиса ибн Ҳурайсдир. Анас ибн Ҳакимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيَضْطَجِعْ عَلَى يَمِينِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا صَلَّى رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فِي بَيْتِهِ اضْطَجَعَ عَلَى يَمِينِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُفْعَلَ هَذَا اسْتِحْبَابًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz bomdod (fajr)ning ikki rakaatini oʻqigach, oʻng yoni bilan yonboshlab yotsin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oishadan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi shu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir. Oishadan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ uyida bomdodning ikki rakaatini oʻqiganlarida oʻng yoni bilan yonboshlab yotar edilar. Baʼzi ilm ahli buni mustahab (deb hisoblab) qilishni (toʻgʻri) koʻrishgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз бомдод (фажр)нинг икки ракаатини ўқигач, ўнг ёни билан ёнбошлаб ётсин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Оишадан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ уйида бомдоднинг икки ракаатини ўқиганларида ўнг ёни билан ёнбошлаб ётар эдилар. Баъзи илм аҳли буни мустаҳаб (деб ҳисоблаб) қилишни (тўғри) кўришган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ صَلاَةَ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَيُّوبُ وَوَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ جُحَادَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ فَلَمْ يَرْفَعَاهُ ‏.‏ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ عِنْدَنَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ أَنْ لاَ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ عَيَّاشُ بْنُ عَبَّاسٍ الْقِتْبَانِيُّ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda farz (namoz)dan boshqa namoz yoʻq», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Buhayna, Abdulloh ibn Amr, Abdulloh ibn Sarjis, Ibn Abbos va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Shuningdek Ayyub, Varqo ibn Umar, Ziyod ibn Saʼd, Ismoil ibn Muslim va Muhammad ibn Juhoda Amr ibn Dinordan, u Ato ibn Yasordan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan (qilib) rivoyat qilishgan. Hammod ibn Zayd va Sufyon ibn Uyayna esa Amr ibn Dinordan rivoyat qilishib, uni marfuʼ qilishmagan (Paygʻambar ﷺga koʻtarishmagan). Bizning nazdimizda marfuʼ hadis sahihroqdir. Paygʻambar ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻra: namozga iqomat aytilganda kishi farz (namoz)dan boshqasini oʻqimaydi. Buni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi. Bu hadis Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa bir yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Ayyosh ibn Abbos al-Qitboniy al-Misriy Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (qilib) rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда фарз (намоз)дан бошқа намоз йўқ», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Буҳайна, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Саржис, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шунингдек Айюб, Варқо ибн Умар, Зиёд ибн Саъд, Исмоил ибн Муслим ва Муҳаммад ибн Жуҳода Амр ибн Динордан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан (қилиб) ривоят қилишган. Ҳаммод ибн Зайд ва Суфён ибн Уяйна эса Амр ибн Динордан ривоят қилишиб, уни марфуъ қилишмаган (Пайғамбар ﷺга кўтаришмаган). Бизнинг наздимизда марфуъ ҳадис саҳиҳроқдир. Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўра: намозга иқомат айтилганда киши фарз (намоз)дан бошқасини ўқимайди. Буни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Айёш ибн Аббос ал-Қитбоний ал-Мисрий Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (қилиб) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يُصَلِّ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيُصَلِّهِمَا بَعْدَ مَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ فَعَلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هَمَّامٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ هَذَا إِلاَّ عَمْرَو بْنَ عَاصِمٍ الْكِلاَبِيَّ ‏.‏ وَالْمَعْرُوفُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bomdod (fajr)ning ikki rakaatini oʻqimagan boʻlsa, ularni quyosh chiqqanidan keyin oʻqisin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u buni qilgan. Baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻra. Buni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi. (Abu Iso) aytdi: Biz Hammomdan bu isnod bilan shunga oʻxshashini Amr ibn Osim al-Kilobiydan boshqa biror kishi rivoyat qilganini bilmaymiz. Qatodaning an-Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan (qilgan) hadisining mashhuri esa: «Kim quyosh chiqishidan oldin subh (bomdod) namozidan bir rakaatga ulgursa, u bomdodga ulgurgan boʻladi», degan (hadis)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бомдод (фажр)нинг икки ракаатини ўқимаган бўлса, уларни қуёш чиққанидан кейин ўқисин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у буни қилган. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўра. Буни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади. (Абу Исо) айтди: Биз Ҳаммомдан бу иснод билан шунга ўхшашини Амр ибн Осим ал-Килобийдан бошқа бирор киши ривоят қилганини билмаймиз. Қатоданинг ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан (қилган) ҳадисининг машҳури эса: «Ким қуёш чиқишидан олдин субҳ (бомдод) намозидан бир ракаатга улгурса, у бомдодга улгурган бўлади», деган (ҳадис)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، - يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيَّ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي خَثْعَمٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ سِتَّ رَكَعَاتٍ لَمْ يَتَكَلَّمْ فِيمَا بَيْنَهُنَّ بِسُوءٍ عُدِلْنَ لَهُ بِعِبَادَةِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ عِشْرِينَ رَكْعَةً بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ الْحُبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي خَثْعَمٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي خَثْعَمٍ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَضَعَّفَهُ جِدًّا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim shomdan keyin olti rakaat oʻqib, ularning orasida yomon (gap)dan biror narsa gapirmasa, ular unga oʻn ikki yillik ibodatga tenglashtiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Oishadan ham Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u zot: «Kim shomdan keyin yigirma rakaat oʻqisa, Alloh unga jannatda bir uy bino qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Zayd ibn al-Hubobning Umar ibn Abu Xasʼamdan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz. (Abu Iso) aytdi: Muhammad ibn Ismoilning: «Umar ibn Abdulloh ibn Abu Xasʼam munkarul-hadisdir», deb aytganini eshitdim. Va uni juda zaif sanadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким шомдан кейин олти ракаат ўқиб, уларнинг орасида ёмон (гап)дан бирор нарса гапирмаса, улар унга ўн икки йиллик ибодатга тенглаштирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Оишадан ҳам Набий ﷺдан ривоят қилинган, у зот: «Ким шомдан кейин йигирма ракаат ўқиса, Аллоҳ унга жаннатда бир уй бино қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Зайд ибн ал-Ҳубобнинг Умар ибн Абу Хасъамдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз. (Абу Исо) айтди: Муҳаммад ибн Исмоилнинг: «Умар ибн Абдуллоҳ ибн Абу Хасъам мункарул-ҳадисдир», деб айтганини эшитдим. Ва уни жуда заиф санади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ وَأَفْضَلُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَرِيضَةِ صَلاَةُ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَبِلاَلٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو بِشْرٍ اسْمُهُ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ وَاسْمُ أَبِي وَحْشِيَّةَ إِيَاسٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyidan keyin eng afzal roʻza — Allohning oyi Muharram (roʻzasi)dir, farzdan keyin eng afzal namoz — tungi namozdir», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Jobir, Bilol va Abu Umomadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Abu Bishrning ismi Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya boʻlib, Abu Vahshiyyaning ismi Iyosdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойидан кейин энг афзал рўза — Аллоҳнинг ойи Муҳаррам (рўзаси)дир, фарздан кейин энг афзал намоз — тунги намоздир», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Жобир, Билол ва Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Абу Бишрнинг исми Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя бўлиб, Абу Ваҳшийянинг исми Иёсдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عِيسَى بْنِ أَبِي عَزَّةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ أَبِي ثَوْرٍ الأَزْدِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُوتِرَ قَبْلَ أَنْ أَنَامَ ‏.‏ قَالَ عِيسَى بْنُ أَبِي عَزَّةَ وَكَانَ الشَّعْبِيُّ يُوتِرُ أَوَّلَ اللَّيْلِ ثُمَّ يَنَامُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو ثَوْرٍ الأَزْدِيُّ اسْمُهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ لاَ يَنَامَ الرَّجُلُ حَتَّى يُوتِرَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ خَشِيَ مِنْكُمْ أَنْ لاَ يَسْتَيْقِظَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ فَلْيُوتِرْ مِنْ أَوَّلِهِ وَمَنْ طَمِعَ مِنْكُمْ أَنْ يَقُومَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ فَلْيُوتِرْ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ فَإِنَّ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ فِي آخِرِ اللَّيْلِ مَحْضُورَةٌ وَهِيَ أَفْضَلُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Rasululloh ﷺ menga uxlashimdan oldin vitr oʻqishimni buyurdilar.» Iso ibn Abu Azza aytdi: Shaʼbiy kechaning avvalida vitr oʻqib, soʻng uxlar edi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu jihatdan hasan gʻarib hadisdir. Abu Savr al-Azdiyning ismi Habib ibn Abu Mulaykadir. Paygʻambar ﷺ sahobalaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining bir qavmi kishi vitr oʻqimaguncha uxlamasligini ixtiyor qilganlar. Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Sizlardan kim kechaning oxirida uygʻonolmasligidan qoʻrqsa, kechaning avvalida vitr oʻqisin; kim kechaning oxirida (namozga) turishni umid qilsa, kechaning oxirida vitr oʻqisin, chunki kechaning oxirida Qurʼon oʻqilishida (farishtalar) hozir boʻladi, bu esa afzaldir», dedilar. Buni bizga Hannod, unga Abu Muoviya, u Aʼmashdan, u Abu Sufyondan, u Jobirdan, u Paygʻambar ﷺdan shu (oʻrinda) rivoyat qilib aytib berdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: «Расулуллоҳ ﷺ менга ухлашимдан олдин витр ўқишимни буюрдилар.» Исо ибн Абу Азза айтди: Шаъбий кечанинг аввалида витр ўқиб, сўнг ухлар эди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу жиҳатдан ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Савр ал-Аздийнинг исми Ҳабиб ибн Абу Мулайкадир. Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг бир қавми киши витр ўқимагунча ухламаслигини ихтиёр қилганлар. Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Сизлардан ким кечанинг охирида уйғонолмаслигидан қўрқса, кечанинг аввалида витр ўқисин; ким кечанинг охирида (намозга) туришни умид қилса, кечанинг охирида витр ўқисин, чунки кечанинг охирида Қуръон ўқилишида (фаришталар) ҳозир бўлади, бу эса афзалдир», дедилар. Буни бизга Ҳаннод, унга Абу Муовия, у Аъмашдан, у Абу Суфёндан, у Жобирдан, у Пайғамбар ﷺдан шу (ўринда) ривоят қилиб айтиб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ نَهَّاسِ بْنِ قَهْمٍ، عَنْ شَدَّادٍ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَافَظَ عَلَى شُفْعَةِ الضُّحَى غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُهُ وَإِنْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى وَكِيعٌ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ نَهَّاسِ بْنِ قَهْمٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim zuhoning ikki rakaatini doimiy ado etib tursa, gunohlari dengiz koʻpigidek (koʻp) boʻlsa ham, kechiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Vakiʼ, Nazr ibn Shumayl va imomlardan boshqa koʻplari Nahhos ibn Qahmdan rivoyat qilganlar va biz uni faqat uning hadisi (yoʻli) bilangina bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким зуҳонинг икки ракаатини доимий адо этиб турса, гуноҳлари денгиз кўпигидек (кўп) бўлса ҳам, кечирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Вакиъ, Назр ибн Шумайл ва имомлардан бошқа кўплари Наҳҳос ибн Қаҳмдан ривоят қилганлар ва биз уни фақат унинг ҳадиси (йўли) билангина биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى عَلَىَّ صَلاَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَعَمَّارٍ وَأَبِي طَلْحَةَ وَأَنَسٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا صَلاَةُ الرَّبِّ الرَّحْمَةُ وَصَلاَةُ الْمَلاَئِكَةِ الاِسْتِغْفَارُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki menga bir marta salavot aytsa, Alloh unga shu sababli oʻn marta rahmat yogʻdiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Sufyon as-Savriy va ahli ilmdan bir nechasidan rivoyat qilinishicha, ular: «Rabbning salovoti — rahmat, farishtalarning salovoti — istigʻfor (magʻfirat soʻrash)dir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки менга бир марта салавот айтса, Аллоҳ унга шу сабабли ўн марта раҳмат ёғдиради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Суфён ас-Саврий ва аҳли илмдан бир нечасидан ривоят қилинишича, улар: «Раббнинг саловоти — раҳмат, фаришталарнинг саловоти — истиғфор (мағфират сўраш)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ وَفِيهِ أُخْرِجَ مِنْهَا وَلاَ تَقُومُ السَّاعَةُ إِلاَّ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي لُبَابَةَ وَسَلْمَانَ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ وَأَوْسِ بْنِ أَوْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir. Unda Odam yaratildi, unda jannatga kiritildi va undan unda chiqarildi. Qiyomat ham faqat juma kunida qoim boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир. Унда Одам яратилди, унда жаннатга киритилди ва ундан унда чиқарилди. Қиёмат ҳам фақат жума кунида қоим бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ وَفِيهِ أُهْبِطَ مِنْهَا وَفِيهِ سَاعَةٌ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ يُصَلِّي فَيَسْأَلُ اللَّهَ فِيهَا شَيْئًا إِلاَّ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَلَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلاَمٍ فَذَكَرْتُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ بِتِلْكَ السَّاعَةِ ‏.‏ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي بِهَا وَلاَ تَضْنَنْ بِهَا عَلَىَّ قَالَ هِيَ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَى أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ فَقُلْتُ كَيْفَ تَكُونُ بَعْدَ الْعَصْرِ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مَسْلِمٌ وَهُوَ يُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ وَتِلْكَ السَّاعَةُ لاَ يُصَلَّى فِيهَا فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ جَلَسَ مَجْلِسًا يَنْتَظِرُ الصَّلاَةَ فَهُوَ فِي صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَهُوَ ذَاكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ أَخْبِرْنِي بِهَا وَلاَ تَضْنَنْ بِهَا عَلَىَّ ‏"‏ ‏.‏ لاَ تَبْخَلْ بِهَا عَلَىَّ وَالضَّنُّ الْبُخْلُ وَالظَّنِينُ الْمُتَّهَمُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir. Unda Odam yaratildi, unda jannatga kiritildi va undan unda tushirildi. Unda bir soat bordirki, musulmon banda namoz oʻqib turgan holida unga muvofiq kelib, Allohdan unda biror narsa soʻrasa, Alloh unga albatta uni ato qiladi», dedilar. Abu Hurayra aytdi: Soʻng men Abdulloh ibn Salom bilan uchrashib, unga bu hadisni aytib berdim. U: «Men o soatni yaxshiroq bilaman», dedi. Men: «Menga uni xabar bering va undan menga bermay (bahillik) qilmang», dedim. U: «U asrdan keyin quyosh botgunga qadar (boʻlgan vaqt)dir», dedi. Men: «U qanday qilib asrdan keyin boʻladi, axir Rasululloh ﷺ: ‹Unga musulmon banda namoz oʻqib turgan holida muvofiq kelmaydi›, dedilar-ku? Holbuki o soatda namoz oʻqilmaydi», dedim. Abdulloh ibn Salom: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim namozni kutib bir majlisda oʻtirsa, u namozdadir›, demaganmilar?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Bas, u oʻshadir», dedi. Abu Iso aytdi: Hadisda uzun qissa bordir. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. (U) dediki, uning «menga uni xabar bering va undan menga bahillik qilmang» soʻzining maʼnosi — undan menga bahillik qilmang demakdir; «ad-dann» — bahillik, «az-zaniyn» esa ayblanmish (kishi) demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир. Унда Одам яратилди, унда жаннатга киритилди ва ундан унда туширилди. Унда бир соат бордирки, мусулмон банда намоз ўқиб турган ҳолида унга мувофиқ келиб, Аллоҳдан унда бирор нарса сўраса, Аллоҳ унга албатта уни ато қилади», дедилар. Абу Ҳурайра айтди: Сўнг мен Абдуллоҳ ибн Салом билан учрашиб, унга бу ҳадисни айтиб бердим. У: «Мен о соатни яхшироқ биламан», деди. Мен: «Менга уни хабар беринг ва ундан менга бермай (баҳиллик) қилманг», дедим. У: «У асрдан кейин қуёш ботгунга қадар (бўлган вақт)дир», деди. Мен: «У қандай қилиб асрдан кейин бўлади, ахир Расулуллоҳ ﷺ: ‹Унга мусулмон банда намоз ўқиб турган ҳолида мувофиқ келмайди›, дедилар-ку? Ҳолбуки о соатда намоз ўқилмайди», дедим. Абдуллоҳ ибн Салом: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким намозни кутиб бир мажлисда ўтирса, у намоздадир›, демаганмилар?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Бас, у ўшадир», деди. Абу Исо айтди: Ҳадисда узун қисса бордир. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. (У) дедики, унинг «менга уни хабар беринг ва ундан менга баҳиллик қилманг» сўзининг маъноси — ундан менга баҳиллик қилманг демакдир; «ад-данн» — баҳиллик, «аз-занийн» эса айбланмиш (киши) демакдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ فَدَنَا وَاسْتَمَعَ وَأَنْصَتَ غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ وَمَنْ مَسَّ الْحَصَى فَقَدْ لَغَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim tahorat qilib, tahoratini chiroyli qilsa, soʻng jumaga kelib, (imomga) yaqinlashsa, quloq solsa va jim turib tinglasa, u bilan (oldingi) juma orasidagi (gunohlari), yana uch kunlik (gunohlari ham) qoʻshib kechiriladi. Kim shagʻalni (qoʻli bilan) ushlab oʻynasa, behuda ish qilibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таҳорат қилиб, таҳоратини чиройли қилса, сўнг жумага келиб, (имомга) яқинлашса, қулоқ солса ва жим туриб тингласа, у билан (олдинги) жума орасидаги (гуноҳлари), яна уч кунлик (гуноҳлари ҳам) қўшиб кечирилади. Ким шағални (қўли билан) ушлаб ўйнаса, беҳуда иш қилибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غُسْلَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ رَاحَ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّالِثَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ كَبْشًا أَقْرَنَ وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الرَّابِعَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ دَجَاجَةً وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْخَامِسَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَيْضَةً فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلاَئِكَةُ يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni janobat gʻusli kabi gʻusl qilib, soʻng (erta) borsa, u xuddi (qurbonlik uchun) bir tuya yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim ikkinchi soatda borsa, u xuddi bir sigir yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim uchinchi soatda borsa, u xuddi shoxdor bir qoʻchqor yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim toʻrtinchi soatda borsa, u xuddi bir tovuq yaqinlashtirgandek boʻladi. Kim beshinchi soatda borsa, u xuddi bir tuxum yaqinlashtirgandek boʻladi. Imom (xutbaga) chiqqanida, farishtalar zikrni tinglagani hozir boʻladilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни жанобат ғусли каби ғусл қилиб, сўнг (эрта) борса, у худди (қурбонлик учун) бир туя яқинлаштиргандек бўлади. Ким иккинчи соатда борса, у худди бир сигир яқинлаштиргандек бўлади. Ким учинчи соатда борса, у худди шохдор бир қўчқор яқинлаштиргандек бўлади. Ким тўртинчи соатда борса, у худди бир товуқ яқинлаштиргандек бўлади. Ким бешинчи соатда борса, у худди бир тухум яқинлаштиргандек бўлади. Имом (хутбага) чиққанида, фаришталар зикрни тинглагани ҳозир бўладилар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ، يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فَذَكَرُوا عَلَى مَنْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ فَلَمْ يَذْكُرْ أَحْمَدُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ فَقُلْتُ لأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ أَحْمَدُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ نُصَيْرٍ حَدَّثَنَا مُعَارِكُ بْنُ عَبَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْجُمُعَةُ عَلَى مَنْ آوَاهُ اللَّيْلُ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَغَضِبَ عَلَىَّ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَقَالَ لِي اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى إِنَّمَا فَعَلَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هَذَا لأَنَّهُ لَمْ يَعُدَّ هَذَا الْحَدِيثَ شَيْئًا وَضَعَّفَهُ لِحَالِ إِسْنَادِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Juma — kechasi oilasiga qaytib (uyiga) yetib boradigan kishiga (vojib)dir», dedilar. (Ushbu hadis haqida shunday voqea boʻlgan: Ahmad ibn Hasan aytadi: Biz Ahmad ibn Hanbalning huzurida edik. Odamlar juma kimga vojib boʻlishi haqida soʻz ochishdi, Ahmad esa bu borada Nabiy ﷺdan hech narsa zikr qilmadi. Men Ahmad ibn Hanbalga: «Bu haqda Abu Hurayradan, Nabiy ﷺdan (rivoyat) bor», dedim. Ahmad: «Nabiy ﷺdanmi?» dedi. «Ha», dedim va ushbu hadisni keltirdim. Shunda Ahmad ibn Hanbal mendan gʻazablanib: «Robbingdan magʻfirat soʻra, Robbingdan magʻfirat soʻra!» dedi.) Abu Iso aytdi: Ahmad ibn Hanbal bunday qilishiga sabab — u bu hadisni eʼtiborga olmas va isnodi holatiga koʻra uni zaif sanardi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жума — кечаси оиласига қайтиб (уйига) етиб борадиган кишига (вожиб)дир», дедилар. (Ушбу ҳадис ҳақида шундай воқеа бўлган: Аҳмад ибн Ҳасан айтади: Биз Аҳмад ибн Ҳанбалнинг ҳузурида эдик. Одамлар жума кимга вожиб бўлиши ҳақида сўз очишди, Аҳмад эса бу борада Набий ﷺдан ҳеч нарса зикр қилмади. Мен Аҳмад ибн Ҳанбалга: «Бу ҳақда Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺдан (ривоят) бор», дедим. Аҳмад: «Набий ﷺданми?» деди. «Ҳа», дедим ва ушбу ҳадисни келтирдим. Шунда Аҳмад ибн Ҳанбал мендан ғазабланиб: «Роббингдан мағфират сўра, Роббингдан мағфират сўра!» деди.) Абу Исо айтди: Аҳмад ибн Ҳанбал бундай қилишига сабаб — у бу ҳадисни эътиборга олмас ва исноди ҳолатига кўра уни заиф санарди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ أَنْصِتْ فَقَدْ لَغَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا لِلرَّجُلِ أَنْ يَتَكَلَّمَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ وَقَالُوا إِنْ تَكَلَّمَ غَيْرُهُ فَلاَ يُنْكِرْ عَلَيْهِ إِلاَّ بِالإِشَارَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِي رَدِّ السَّلاَمِ وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي رَدِّ السَّلاَمِ وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim juma kuni imom xutba qilayotganda (boshqa kishiga) ‹Jim boʻl› desa, behuda ish qilibdi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir: ular kishining imom xutba qilayotganda gapirishini makruh koʻradilar va: «Agar undan boshqasi gapirsa, faqat ishora bilangina uni qaytarsin», deganlar. Imom xutba qilayotganda salomga alik olish va aksa urgan kishiga (rahmat aytib) tashmit qilishda ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli imom xutba qilayotganda salomga alik olish va aksa urganga tashmit qilishga ruxsat bergan, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobeiynlardan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli buni makruh koʻrgan, bu Shofeiyning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким жума куни имом хутба қилаётганда (бошқа кишига) ‹Жим бўл› деса, беҳуда иш қилибди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир: улар кишининг имом хутба қилаётганда гапиришини макруҳ кўрадилар ва: «Агар ундан бошқаси гапирса, фақат ишора билангина уни қайтарсин», деганлар. Имом хутба қилаётганда саломга алик олиш ва акса урган кишига (раҳмат айтиб) ташмит қилишда ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли имом хутба қилаётганда саломга алик олиш ва акса урганга ташмит қилишга рухсат берган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеийнлардан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли буни макруҳ кўрган, бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ اسْتَخْلَفَ مَرْوَانُ أَبَا هُرَيْرَةَ عَلَى الْمَدِينَةِ وَخَرَجَ إِلَى مَكَّةَ فَصَلَّى بِنَا أَبُو هُرَيْرَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَرَأَ سُورَةَ الْجُمُعَةِ وَفِي السَّجْدَةِ الثَّانِيَةِ‏:‏ ‏﴿ِإذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ﴾[Al-Munofiqun 1]‏ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَأَدْرَكْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ لَهُ تَقْرَأُ بِسُورَتَيْنِ كَانَ عَلِيٌّ يَقْرَأُ بِهِمَا بِالْكُوفَةِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهِمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ وَأَبِي عِنَبَةَ الْخَوْلاَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي صَلاَةِ الْجُمُعَةِ بِـ ‏﴿سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى﴾[Al-A'lo 1]‏ وَ ‏﴿هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ﴾[Al-G'oshiya 1]‏ ‏.‏ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Marvon Abu Hurayrani Madinaga noib qilib qoldirdi va oʻzi Makkaga chiqib ketdi. Abu Hurayra bizga juma kuni namoz oʻqib berib, (birinchi rakatda) «Juma» surasini, ikkinchi rakatda esa {Munofiqlar sening oldingga kelganlarida} (Munofiqun surasini) oʻqidi. Ubaydulloh aytdi: Men Abu Hurayraga yetib olib, unga: «Siz Ali Kufada oʻqigan ikki surani oʻqidingiz», dedim. Abu Hurayra: «Men Rasululloh ﷺning bu ikkisini oʻqiganlarini eshitganman», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Nuʼmon ibn Bashir va Abu Inaba al-Xavloniydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot juma namozida {Sabbihisma robbikal aʼlo} (Aʼlo surasi) va {Hal atoka hadisul gʻoshiya} (Gʻoshiya surasi)ni oʻqir edilar. Ubaydulloh ibn Abu Rofiʼ Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning kotibi edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Марвон Абу Ҳурайрани Мадинага ноиб қилиб қолдирди ва ўзи Маккага чиқиб кетди. Абу Ҳурайра бизга жума куни намоз ўқиб бериб, (биринчи ракатда) «Жума» сурасини, иккинчи ракатда эса {Мунофиқлар сенинг олдингга келганларида} (Мунофиқун сурасини) ўқиди. Убайдуллоҳ айтди: Мен Абу Ҳурайрага етиб олиб, унга: «Сиз Али Куфада ўқиган икки сурани ўқидингиз», дедим. Абу Ҳурайра: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бу иккисини ўқиганларини эшитганман», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Нуъмон ибн Башир ва Абу Инаба ал-Хавлонийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот жума намозида {Саббиҳисма роббикал аъло} (Аъло сураси) ва {Ҳал атока ҳадисул ғошия} (Ғошия сураси)ни ўқир эдилар. Убайдуллоҳ ибн Абу Рофиъ Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг котиби эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ كُنَّا نَعُدُّ سُهَيْلَ بْنَ أَبِي صَالِحٍ ثَبْتًا فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا أَرْبَعًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه أَنَّهُ أَمَرَ أَنْ يُصَلَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ أَرْبَعًا ‏.‏ وَذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِلَى قَوْلِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ صَلَّى أَرْبَعًا وَإِنْ صَلَّى فِي بَيْتِهِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ وَحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَابْنُ عُمَرَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ وَابْنُ عُمَرَ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّى بَعْدَ الرَّكْعَتَيْنِ أَرْبَعًا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ صَلَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ أَرْبَعًا ‏.‏ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَنَصَّ لِلْحَدِيثِ مِنَ الزُّهْرِيِّ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ أَهْوَنُ عَلَيْهِ مِنْهُ إِنْ كَانَتِ الدَّنَانِيرُ وَالدَّرَاهِمُ عِنْدَهُ بِمَنْزِلَةِ الْبَعْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْت ابْنَ أَبِي عُمَرَ قَال سَمِعْتُ سُفْيَانَ بْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ كَانَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَسَنَّ مِنْ الزُّهْرِيِّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz Suhayl ibn Abu Solihni hadisda sobit (ishonchli) deb hisoblar edik. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir. Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u jumadan oldin toʻrt rakat, undan keyin ham toʻrt rakat oʻqir edi. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u jumadan keyin avval ikki rakat, soʻng toʻrt rakat oʻqishga buyurar edi. Sufyon as-Savriy va Ibn Muborak Ibn Masʼudning soʻziga moyil boʻldilar. Ishoq esa: «Agar juma kuni masjidda oʻqisa, toʻrt rakat oʻqisin, agar uyida oʻqisa, ikki rakat oʻqisin», dedi va Nabiy ﷺning jumadan keyin uyida ikki rakat oʻqishlari hamda u zotning «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin» degan hadislari bilan dalil keltirdi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar Nabiy ﷺdan u zotning jumadan keyin uyida ikki rakat oʻqishlarini rivoyat qilgan kishidir, ammo Ibn Umarning oʻzi Nabiy ﷺdan keyin masjidda jumadan soʻng ikki rakat, ikki rakatdan keyin yana toʻrt rakat oʻqigan. Buni bizga Ibn Abu Umar, unga Sufyon ibn Uyayna, u Ibn Jurayjdan, u Atodan rivoyat qildi; (Ato) dedi: Men Ibn Umarning jumadan keyin ikki rakat, soʻng undan keyin toʻrt rakat oʻqiganini koʻrdim. Amr ibn Dinor aytdi: Men hadisni az-Zuhriydan koʻra aniqroq bayon qiladigan birovni koʻrmadim va dinor-u dirhamlar oʻziga undan koʻra arzimasroq tuyuladigan birovni ham koʻrmadim; goʻyo dinor-u dirhamlar uning oldida tezak qadrida edi. Abu Iso aytdi: Men Ibn Abu Umarning Sufyon ibn Uyaynadan: «Amr ibn Dinor az-Zuhriydan yoshroq edi» deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз Суҳайл ибн Абу Солиҳни ҳадисда собит (ишончли) деб ҳисоблар эдик. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у жумадан олдин тўрт ракат, ундан кейин ҳам тўрт ракат ўқир эди. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у жумадан кейин аввал икки ракат, сўнг тўрт ракат ўқишга буюрар эди. Суфён ас-Саврий ва Ибн Муборак Ибн Масъуднинг сўзига мойил бўлдилар. Ишоқ эса: «Агар жума куни масжидда ўқиса, тўрт ракат ўқисин, агар уйида ўқиса, икки ракат ўқисин», деди ва Набий ﷺнинг жумадан кейин уйида икки ракат ўқишлари ҳамда у зотнинг «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин» деган ҳадислари билан далил келтирди. Абу Исо айтди: Ибн Умар Набий ﷺдан у зотнинг жумадан кейин уйида икки ракат ўқишларини ривоят қилган кишидир, аммо Ибн Умарнинг ўзи Набий ﷺдан кейин масжидда жумадан сўнг икки ракат, икки ракатдан кейин яна тўрт ракат ўқиган. Буни бизга Ибн Абу Умар, унга Суфён ибн Уяйна, у Ибн Журайждан, у Атодан ривоят қилди; (Ато) деди: Мен Ибн Умарнинг жумадан кейин икки ракат, сўнг ундан кейин тўрт ракат ўқиганини кўрдим. Амр ибн Динор айтди: Мен ҳадисни аз-Зуҳрийдан кўра аниқроқ баён қиладиган бировни кўрмадим ва динор-у дирҳамлар ўзига ундан кўра арзимасроқ туюладиган бировни ҳам кўрмадим; гўё динор-у дирҳамлар унинг олдида тезак қадрида эди. Абу Исо айтди: Мен Ибн Абу Умарнинг Суфён ибн Уяйнадан: «Амр ибн Динор аз-Зуҳрийдан ёшроқ эди» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلاَةِ رَكْعَةً فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْجُمُعَةِ صَلَّى إِلَيْهَا أُخْرَى وَمَنْ أَدْرَكَهُمْ جُلُوسًا صَلَّى أَرْبَعًا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim namozdan bir rakatga yetishsa, namozga yetishgan boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; ular: «Kim jumadan bir rakatga yetishsa, unga yana bir rakat (qoʻshib) oʻqisin, kim ularga (imom) oʻtirgan holatda yetishsa, toʻrt rakat oʻqisin», dedilar. Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким намоздан бир ракатга етишса, намозга етишган бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар: «Ким жумадан бир ракатга етишса, унга яна бир ракат (қўшиб) ўқисин, ким уларга (имом) ўтирган ҳолатда етишса, тўрт ракат ўқисин», дедилар. Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ وَاصِلِ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، وَأَبُو زُرْعَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، عَنْ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا خَرَجَ يَوْمَ الْعِيدِ فِي طَرِيقٍ رَجَعَ فِي غَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَأَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو تُمَيْلَةَ وَيُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَقَدِ اسْتَحَبَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلإِمَامِ إِذَا خَرَجَ فِي طَرِيقٍ أَنْ يَرْجِعَ فِي غَيْرِهِ اتِّبَاعًا لِهَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ كَأَنَّهُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ hayit kuni bir yoʻldan chiqsalar, boshqa (yoʻl)dan qaytar edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Umar va Abu Rofeʼdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Abu Tumayla va Yunus ibn Muhammad bu hadisni Fulayh ibn Sulaymondan, u Said ibn Horisdan, u Jobir ibn Abdullohdan (deb) rivoyat qilganlar. (Roviy) aytdi: Baʼzi ilm ahllari shu hadisga ergashib, imom bir yoʻldan chiqsa, boshqa (yoʻl)dan qaytishini mustahab koʻrganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir. Jobirning hadisi sahihroqdek koʻrinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ ҳайит куни бир йўлдан чиқсалар, бошқа (йўл)дан қайтар эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Умар ва Абу Рофеъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Абу Тумайла ва Юнус ибн Муҳаммад бу ҳадисни Фулайҳ ибн Сулаймондан, у Саид ибн Ҳорисдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (деб) ривоят қилганлар. (Ровий) айтди: Баъзи илм аҳллари шу ҳадисга эргашиб, имом бир йўлдан чиқса, бошқа (йўл)дан қайтишини мустаҳаб кўрганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир. Жобирнинг ҳадиси саҳиҳроқдек кўринади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَطَاءِ بْنِ مِينَاءَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَجَدْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ‏﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾[Al-Alaq 1]‏ وَ ‏﴿إِذََا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ﴾[Al-Inshiqoq 1]‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga {Iqraʼ bismi Robbika-llaziy xalaq} (Alaq surasi) va {Izas-samou-nshaqqat} (Inshiqoq surasi)da sajda qildik.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга {Иқраъ бисми Роббика-ллазий халақ} (Алақ сураси) ва {Изас-самоу-ншаққат} (Иншиқоқ сураси)да сажда қилдик.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ السُّجُودَ فِي‏﴿إِذََا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ﴾[Al-Inshiqoq 1]‏ وَ ‏﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ﴾[Al-Alaq 1]‏ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ أَرْبَعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan xuddi shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Koʻp ahli ilmning amali shunga muvofiqdir; ular {Izas-samou-nshaqqat} va {Iqraʼ bismi Robbik}da sajda qilishni (joiz) deb bilishadi. Bu hadisda toʻrtta tobeʼin bir-biridan (rivoyat qilib) keladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан худди шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Кўп аҳли илмнинг амали шунга мувофиқдир; улар {Изас-самоу-ншаққат} ва {Иқраъ бисми Роббик}да сажда қилишни (жоиз) деб билишади. Бу ҳадисда тўртта тобеъин бир-биридан (ривоят қилиб) келади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، وَهُوَ أَبُو الْحَارِثِ الْبَصْرِيُّ ثِقَةٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا يَخْشَى الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ قَبْلَ الإِمَامِ أَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ رَأْسَهُ رَأْسَ حِمَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُتَيْبَةُ قَالَ حَمَّادٌ قَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ وَإِنَّمَا قَالَ ‏"‏ أَمَا يَخْشَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ هُوَ بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ وَيُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muhammad ﷺ: «Imomdan oldin boshini koʻtaradigan kishi Alloh uning boshini eshak boshiga aylantirib qoʻyishidan qoʻrqmaydimi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муҳаммад ﷺ: «Имомдан олдин бошини кўтарадиган киши Аллоҳ унинг бошини эшак бошига айлантириб қўйишидан қўрқмайдими?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، سَمِعَ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ الرَّجُلُ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ لاَ يُخْرِجُهُ أَوْ قَالَ لاَ يَنْهَزُهُ إِلاَّ إِيَّاهَا لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً أَوْ حَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kishi tahorat qilib, tahoratni chiroyli (mukammal) qilsa, soʻngra namozga chiqsa — uni faqat oʻsha (namoz)gina chiqargan boʻlsa — qoʻygan har bir qadamiga albatta Alloh uni bir daraja koʻtaradi yoki undan bir xatosini tushiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Киши таҳорат қилиб, таҳоратни чиройли (мукаммал) қилса, сўнгра намозга чиқса — уни фақат ўша (намоз)гина чиқарган бўлса — қўйган ҳар бир қадамига албатта Аллоҳ уни бир даража кўтаради ёки ундан бир хатосини туширади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ، هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُجَيْرَةَ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّهُ ذَكَرَ الزَّكَاةَ ‏.‏ فَقَالَ رَجَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَىَّ غَيْرُهَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ أَنْ تَتَطَوَّعَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Moling zakotini ado etsang, sen oʻz zimmangdagini ado etgan boʻlasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilinishicha, u zot zakotni zikr etganlarida bir kishi: «Yo Rasululloh, mening zimmamda bundan boshqasi ham bormi?» deganida, u zot: «Yoʻq, magar nafl (sadaqa) qilsang (boshqa gap)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Молинг закотини адо этсанг, сен ўз зиммангдагини адо этган бўласан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинишича, у зот закотни зикр этганларида бир киши: «Ё Расулуллоҳ, менинг зиммамда бундан бошқаси ҳам борми?» деганида, у зот: «Йўқ, магар нафл (садақа) қилсанг (бошқа гап)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي فَرَسِهِ وَلاَ فِي عَبْدِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْخَيْلِ السَّائِمَةِ صَدَقَةٌ وَلاَ فِي الرَّقِيقِ إِذَا كَانُوا لِلْخِدْمَةِ صَدَقَةٌ إِلاَّ أَنْ يَكُونُوا لِلتِّجَارَةِ فَإِذَا كَانُوا لِلتِّجَارَةِ فَفِي أَثْمَانِهِمُ الزَّكَاةُ إِذَا حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonning ustida oti va quli uchun sadaqa (zakot) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida shunga amal qilingan: yaylovda boqiladigan otda sadaqa yoʻq, xizmat uchun boʻlgan qullarda ham sadaqa yoʻq, magar ular savdo uchun boʻlsa (boshqa gap). Bas, savdo uchun boʻlsalar, ularning bahosida — yili oʻtganda — zakot boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмоннинг устида оти ва қули учун садақа (закот) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида шунга амал қилинган: яйловда боқиладиган отда садақа йўқ, хизмат учун бўлган қулларда ҳам садақа йўқ, магар улар савдо учун бўлса (бошқа гап). Бас, савдо учун бўлсалар, уларнинг баҳосида — йили ўтганда — закот бўлади.