Molik ibn Anas

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ إِلاَّ الْحَسَنَ فَقَالَ لاَ إِلاَّ الْحَسَنَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ فَلَقِيتُ كَثِيرًا - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، مَوْقُوفٌ ‏.‏ وَلَمْ يُعْرَفْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ حَافِظًا صَاحِبَ حَدِيثٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ هِيَ وَاحِدَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا وَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلاَثًا وَأَنْكَرَ الزَّوْجُ وَقَالَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِهَا إِلاَّ فِي وَاحِدَةٍ اسْتُحْلِفَ الزَّوْجُ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ ‏.‏ وَذَهَبَ سُفْيَانُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَأَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ ‏.‏ وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot («Sening ishing oʻz qoʻlingda» degan haqida): «Uch (taloq)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Sulaymon ibn Harbning Hammod ibn Zayddan (rivoyat qilgan) hadisidan bilamiz. Men Muhammaddan (Buxoriy) bu hadis haqida soʻraganimda, u: «Bizga Sulaymon ibn Harb Hammod ibn Zayddan shuni rivoyat qildi, lekin u faqat Abu Hurayradan mavqufdir (Paygʻambarga koʻtarilmagan)», dedi. Abu Hurayraning hadisi marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda maʼlum emas. Ali ibn Nasr esa hofiz, hadis sohibi edi. Ilm ahli «sening ishing oʻz qoʻlingda» (degan soʻz) haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar ibn al-Xattob va Abdulloh ibn Masʼud — «u bir (taloq)dir», dedilar. Bu tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir. Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedilar. Ibn Umar: «Agar (er) xotinining ishini uning oʻz qoʻliga bersa, u oʻzini uch (taloq bilan) taloq qilsa-yu, er buni inkor etib: ‹Men uning ishini faqat bir (taloq) haqida qoʻliga berdim›, desa, erdan qasam oldiriladi va qasami bilan birga uning soʻzi (qabul qilinadigan) soʻz boʻladi», dedi. Sufyon va Kufa ahli Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar. Molik ibn Anas esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedi. Bu Ahmadning ham soʻzidir. Ishoq esa Ibn Umarning soʻziga oʻtdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот («Сенинг ишинг ўз қўлингда» деган ҳақида): «Уч (талоқ)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг Ҳаммод ибн Зайддан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммаддан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўраганимда, у: «Бизга Сулаймон ибн Ҳарб Ҳаммод ибн Зайддан шуни ривоят қилди, лекин у фақат Абу Ҳурайрадан мавқуфдир (Пайғамбарга кўтарилмаган)», деди. Абу Ҳурайранинг ҳадиси марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда маълум эмас. Али ибн Наср эса ҳофиз, ҳадис соҳиби эди. Илм аҳли «сенинг ишинг ўз қўлингда» (деган сўз) ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуд — «у бир (талоқ)дир», дедилар. Бу тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», дедилар. Ибн Умар: «Агар (эр) хотинининг ишини унинг ўз қўлига берса, у ўзини уч (талоқ билан) талоқ қилса-ю, эр буни инкор этиб: ‹Мен унинг ишини фақат бир (талоқ) ҳақида қўлига бердим›, деса, эрдан қасам олдирилади ва қасами билан бирга унинг сўзи (қабул қилинадиган) сўз бўлади», деди. Суфён ва Куфа аҳли Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар. Молик ибн Анас эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», деди. Бу Аҳмаднинг ҳам сўзидир. Ишоқ эса Ибн Умарнинг сўзига ўтди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طَلَّقَنِي زَوْجِي ثَلاَثًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ سُكْنَى لَكِ وَلاَ نَفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُغِيرَةُ فَذَكَرْتُهُ لإِبْرَاهِيمَ فَقَالَ قَالَ عُمَرُ لاَ نَدَعُ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ أَمْ نَسِيَتْ ‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ يَجْعَلُ لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا حُصَيْنٌ، وَإِسْمَاعِيلُ، وَمُجَالِدٌ، قَالَ هُشَيْمٌ وَحَدَّثَنَا دَاوُدُ، أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَسَأَلْتُهَا عَنْ قَضَاءِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا فَقَالَتْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا الْبَتَّةَ فَخَاصَمَتْهُ فِي السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةً ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ دَاوُدَ قَالَتْ وَأَمَرَنِي أَنْ أَعْتَدَّ فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَالشَّعْبِيُّ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالُوا لَيْسَ لِلْمُطَلَّقَةِ سُكْنَى وَلاَ نَفَقَةٌ إِذَا لَمْ يَمْلِكْ زَوْجُهَا الرَّجْعَةَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ إِنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلاَثًا لَهَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَهَا السُّكْنَى وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا جَعَلْنَا لَهَا السُّكْنَى بِكِتَابِ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏لاَ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلاَ يَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ‏)‏ قَالُوا هُوَ الْبَذَاءُ أَنْ تَبْذُوَ عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏ وَاعْتَلَّ بِأَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ لَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السُّكْنَى لِمَا كَانَتْ تَبْذُو عَلَى أَهْلِهَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَلاَ نَفَقَةَ لَهَا لِحَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قِصَّةِ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho) aytdi: «Erim Nabiy ﷺ zamonida meni uch (taloq bilan) taloq qildi. Shunda Allohning Rasuli ﷺ: ‹Sen uchun na turar joy bor, na nafaqa›, dedilar.» Mugʻiyra (rivoyat qiluvchilardan biri) aytdi: «Buni Ibrohimga zikr qilganimda, u: ‹Umar: ‹Biz Allohning Kitobini va Paygʻambarimiz ﷺning sunnatini, eslaganmi yoki unutganmi bilmaydigan bir ayolning soʻzi uchun tark etmaymiz›, dedi›, dedi.» Umar esa unga (taloq qilingan ayolga) turar joy ham, nafaqa ham (berishni) belgilar edi. Shaʼbiy aytdi: «Men Fotima bint Qays huzuriga kirdim va undan Allohning Rasuli ﷺning uning haqidagi hukmlari toʻgʻrisida soʻradim. U: ‹Erim meni ‹battata› (qatʼiy) qilib taloq qildi, men u bilan turar joy va nafaqa haqida daʼvolashdim, ammo Nabiy ﷺ menga na turar joy, na nafaqa belgilamadilar›, dedi.» Dovudning hadisida: «(Fotima): ‹U zot menga Ibn Ummu Maktumning uyida idda saqlashimni buyurdilar›, dedi», (deyilgan). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu baʼzi ilm ahlining — ular orasida Hasan Basriy, Ato ibn Abi Raboh va Shaʼbiy — soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ular: «Eri qaytarib olishga ega boʻlmasa, taloq qilingan ayol uchun na turar joy, na nafaqa bordir», dedilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar va Abdulloh — «uch (taloq bilan) taloq qilingan ayol uchun turar joy ham, nafaqa ham bordir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir. Baʼzi ilm ahli: «Uning uchun turar joy bor, lekin nafaqa yoʻq», dedilar. Bu Molik ibn Anas, Lays ibn Saʼd va Shofeiyning soʻzidir. Shofeiy: «Biz uning uchun turar joyni Allohning Kitobiga koʻra belgiladik. Alloh taolo: {Ularni uylaridan chiqarmang, ular ham (oʻzlari) chiqmasinlar, magar ochiq bir fohisha (ish) qilsalargina (chiqarish mumkin)} (Taloq 1), dedi», dedi. Ular: «Bu — (ayolning) er-xeshlariga qoʻpollik (fohish soʻz) qilishidir», dedilar. (Shofeiy): «Fotima bint Qaysga Nabiy ﷺ turar joy belgilamaganlari, uning er-xeshlariga qoʻpollik qilgani sababli edi», deb dalil keltirdi. Shofeiy: «Uning uchun nafaqa ham yoʻq — Allohning Rasuli ﷺning Fotima bint Qays qissasidagi hadislari sababli», dedi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо) айтди: «Эрим Набий ﷺ замонида мени уч (талоқ билан) талоқ қилди. Шунда Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Сен учун на турар жой бор, на нафақа›, дедилар.» Муғийра (ривоят қилувчилардан бири) айтди: «Буни Иброҳимга зикр қилганимда, у: ‹Умар: ‹Биз Аллоҳнинг Китобини ва Пайғамбаримиз ﷺнинг суннатини, эслаганми ёки унутганми билмайдиган бир аёлнинг сўзи учун тарк этмаймиз›, деди›, деди.» Умар эса унга (талоқ қилинган аёлга) турар жой ҳам, нафақа ҳам (беришни) белгилар эди. Шаъбий айтди: «Мен Фотима бинт Қайс ҳузурига кирдим ва ундан Аллоҳнинг Расули ﷺнинг унинг ҳақидаги ҳукмлари тўғрисида сўрадим. У: ‹Эрим мени ‹баттата› (қатъий) қилиб талоқ қилди, мен у билан турар жой ва нафақа ҳақида даъволашдим, аммо Набий ﷺ менга на турар жой, на нафақа белгиламадилар›, деди.» Довуднинг ҳадисида: «(Фотима): ‹У зот менга Ибн Умму Мактумнинг уйида идда сақлашимни буюрдилар›, деди», (дейилган). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу баъзи илм аҳлининг — улар орасида Ҳасан Басрий, Ато ибн Аби Рабоҳ ва Шаъбий — сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Улар: «Эри қайтариб олишга эга бўлмаса, талоқ қилинган аёл учун на турар жой, на нафақа бордир», дедилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ва Абдуллоҳ — «уч (талоқ билан) талоқ қилинган аёл учун турар жой ҳам, нафақа ҳам бордир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Унинг учун турар жой бор, лекин нафақа йўқ», дедилар. Бу Молик ибн Анас, Лайс ибн Саъд ва Шофеийнинг сўзидир. Шофеий: «Биз унинг учун турар жойни Аллоҳнинг Китобига кўра белгиладик. Аллоҳ таоло: {Уларни уйларидан чиқарманг, улар ҳам (ўзлари) чиқмасинлар, магар очиқ бир фоҳиша (иш) қилсаларгина (чиқариш мумкин)} (Талоқ 1), деди», деди. Улар: «Бу — (аёлнинг) эр-хешларига қўполлик (фоҳиш сўз) қилишидир», дедилар. (Шофеий): «Фотима бинт Қайсга Набий ﷺ турар жой белгиламаганлари, унинг эр-хешларига қўполлик қилгани сабабли эди», деб далил келтирди. Шофеий: «Унинг учун нафақа ҳам йўқ — Аллоҳнинг Расули ﷺнинг Фотима бинт Қайс қиссасидаги ҳадислари сабабли», деди.

قَالَتْ زَيْنَبُ وَسَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ، تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَفَنَكْحَلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ فُرَيْعَةَ بِنْتِ مَالِكٍ أُخْتِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَحَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْنَبَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا تَتَّقِي فِي عِدَّتِهَا الطِّيبَ وَالزِّينَةَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Onam Ummu Salama (roziyallohu anho)ning bunday deganini eshitdim: Bir ayol Rasululloh ﷺ huzuriga kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, qizimning eri vafot etdi, koʻzlari ham ogʻrib turibdi, unga surma surtsak boʻladimi?› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq›, dedilar. Ayol ikki yoki uch marta (soʻradi), har safar u zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Soʻng u zot: ‹U faqat toʻrt oyu oʻn kundir. Holbuki, johiliyatda sizlardan biringiz bir yil tugaganda (azaning tugaganligiga ishorat qilib) tuyaning tezagini otardi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Zaynabning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺ ashoblari va boshqalar huzurida amal shunga koʻradir: eri vafot etgan ayol iddasida atir va ziynatdan saqlanadi. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Онам Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг бундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, қизимнинг эри вафот этди, кўзлари ҳам оғриб турибди, унга сурма суртсак бўладими?› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ›, дедилар. Аёл икки ёки уч марта (сўради), ҳар сафар у зот: ‹Йўқ›, дедилар. Сўнг у зот: ‹У фақат тўрт ою ўн кундир. Ҳолбуки, жоҳилиятда сизлардан бирингиз бир йил тугаганда (азанинг тугаганлигига ишорат қилиб) туянинг тезагини отарди›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Зайнабнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺ ашоблари ва бошқалар ҳузурида амал шунга кўрадир: эри вафот этган аёл иддасида атир ва зийнатдан сақланади. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ الْبَصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ وَحَرَّمَ فَجَعَلَ الْحَرَامَ حَلاَلاً وَجَعَلَ فِي الْيَمِينِ كَفَّارَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ دَاوُدَ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَغَيْرُهُ عَنْ دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَائِشَةَ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَسْلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ وَالإِيلاَءُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ الرَّجُلُ أَنْ لاَ يَقْرُبَ امْرَأَتَهُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ فَأَكْثَرَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ يُوقَفُ فَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ وَإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا مَضَتْ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ بَائِنَةٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ xotinlaridan iyloʼ qildilar (ularga yaqinlashmaslikka qasam ichdilar) va (baʼzi narsani oʻzlariga) harom qildilar. Soʻng harom (qilgan)ni halol qildilar va qasam (uchun) kafforat berdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Maslama ibn Alqamaning Dovuddan rivoyat qilgan bu hadisini Ali ibn Mushir va boshqalar Dovuddan, u Shaʼbiydan: ‹Paygʻambar ﷺ...› deb mursal holda rivoyat qilganlar va unda Masruqdan, u Oishadan, degan (qism) yoʻq. Bu Maslama ibn Alqamaning hadisidan sahihroqdir. Iyloʼ — erkakning toʻrt oy yoki undan koʻproq xotiniga yaqinlashmaslikka qasam ichishidir. Toʻrt oy oʻtgach (qanday hukm boʻlishi) haqida ilm ahli ixtilof qilgan. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar: ‹Toʻrt oy oʻtgach, u toʻxtatiladi: yo (xotiniga) qaytadi, yo taloq qiladi›, dedilar. Bu Molik ibn Anas, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Paygʻambar ﷺ ashoblaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar esa: ‹Toʻrt oy oʻtgach, u boyin (qaytarib boʻlmaydigan) bir taloq boʻladi›, dedilar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ хотинларидан ийлў қилдилар (уларга яқинлашмасликка қасам ичдилар) ва (баъзи нарсани ўзларига) ҳаром қилдилар. Сўнг ҳаром (қилган)ни ҳалол қилдилар ва қасам (учун) каффорат бердилар», деди. Абу Исо айтди: Маслама ибн Алқаманинг Довуддан ривоят қилган бу ҳадисини Али ибн Мушир ва бошқалар Довуддан, у Шаъбийдан: ‹Пайғамбар ﷺ...› деб мурсал ҳолда ривоят қилганлар ва унда Масруқдан, у Оишадан, деган (қисм) йўқ. Бу Маслама ибн Алқаманинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Ийлў — эркакнинг тўрт ой ёки ундан кўпроқ хотинига яқинлашмасликка қасам ичишидир. Тўрт ой ўтгач (қандай ҳукм бўлиши) ҳақида илм аҳли ихтилоф қилган. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар: ‹Тўрт ой ўтгач, у тўхтатилади: ё (хотинига) қайтади, ё талоқ қилади›, дедилар. Бу Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Пайғамбар ﷺ ашобларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар эса: ‹Тўрт ой ўтгач, у бойин (қайтариб бўлмайдиган) бир талоқ бўлади›, дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ وَقَضَى بِهَا عَلِيٌّ فِيكُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَيَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا أَنَّ الْيَمِينَ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ فِي الْحُقُوقِ وَالأَمْوَالِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا لاَ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ إِلاَّ فِي الْحُقُوقِ وَالأَمْوَالِ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنْ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qildilar. (Otasi): «Ali ham sizlarning oraringizda shunga binoan hukm qilgan», dedi. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) eng sahihdir. Sufyon as-Savriy ham shunday — Jaʼfar ibn Muhammaddan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan mursal holatda rivoyat qilgan. Abdulaziz ibn Abu Salama va Yahyo ibn Sulaym bu hadisni Jaʼfar ibn Muhammaddan, u otasidan, u Alidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, ular huquq va mol-mulk (ishlari)da bitta guvoh bilan birga qasamni joiz deb koʻrganlar. Bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Bitta guvoh bilan birga qasam asosida faqat huquq va mol-mulk (ishlari)dagina hukm qilinadi», deganlar. Kufa ahli va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilishni (joiz deb) koʻrmaganlar.Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қиладики, Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилдилар. (Отаси): «Али ҳам сизларнинг орарингизда шунга биноан ҳукм қилган», деди. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) энг саҳиҳдир. Суфён ас-Саврий ҳам шундай — Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолатда ривоят қилган. Абдулазиз ибн Абу Салама ва Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Алидан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, улар ҳуқуқ ва мол-мулк (ишлари)да битта гувоҳ билан бирга қасамни жоиз деб кўрганлар. Бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида фақат ҳуқуқ ва мол-мулк (ишлари)дагина ҳукм қилинади», деганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилишни (жоиз деб) кўрмаганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ شَقِيصًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى ‏.‏ وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, u (qulning) ozodligi oʻz mol-mulkidan (toʻlanadi). Agar moli boʻlmasa, (qul) adolatli baho bilan baholanadi, soʻng (qul) ozod qilinmagan ulush (egasining haqqini toʻlash uchun) qiynalmagan holda ishlab topishga qoʻyiladi», dedilar. (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat keltirildi) va unda «boʻlagini» deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abon ibn Yazid ham Qatodadan Said ibn Abu Aruba rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba bu hadisni Qatodadan rivoyat qilib, unda ishlab topish masalasini zikr qilmagan. Ilm ahli ishlab topish (masalasi)da ixtilof qilgan: baʼzi ilm ahli bunda ishlab topishni (joiz deb) koʻrgan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa aytishicha: Qul ikki kishi orasida (sherik) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, agar uning moli boʻlsa, sherigining ulushini toʻlab beradi va qul uning moli (hisobidan) ozod boʻladi. Agar moli boʻlmasa, quldan ozod qilingani miqdorigina ozod boʻladi va ishlab topishga qoʻyilmaydi. Ular Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi) bilan (hujjat keltirib) aytganlar. Bu Madina ahlining soʻzidir, Molik ibn Anas, Shofiiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини — озод қилса, агар моли бўлса, у (қулнинг) озодлиги ўз мол-мулкидан (тўланади). Агар моли бўлмаса, (қул) адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг (қул) озод қилинмаган улуш (эгасининг ҳаққини тўлаш учун) қийналмаган ҳолда ишлаб топишга қўйилади», дедилар. (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят келтирилди) ва унда «бўлагини» дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абон ибн Язид ҳам Қатодадан Саид ибн Абу Аруба ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб топиш масаласини зикр қилмаган. Илм аҳли ишлаб топиш (масаласи)да ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли бунда ишлаб топишни (жоиз деб) кўрган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Баъзи илм аҳли эса айтишича: Қул икки киши орасида (шерик) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қул унинг моли (ҳисобидан) озод бўлади. Агар моли бўлмаса, қулдан озод қилингани миқдоригина озод бўлади ва ишлаб топишга қўйилмайди. Улар Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси) билан (ҳужжат келтириб) айтганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофиий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أُعْمِرَ عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَإِنَّهَا لِلَّذِي يُعْطَاهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الَّذِي أَعْطَاهَا لأَنَّهُ أَعْطَى عَطَاءً وَقَعَتْ فِيهِ الْمَوَارِيثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِثْلَ رِوَايَةِ مَالِكٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ وَلِعَقِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا قَالَ هِيَ لَكَ حَيَاتَكَ وَلِعَقِبِكَ ‏.‏ فَإِنَّهَا لِمَنْ أُعْمِرَهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَإِذَا لَمْ يَقُلْ لِعَقِبِكَ فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى الأَوَّلِ إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ فَهِيَ لِوَرَثَتِهِ وَإِنْ لَمْ تُجْعَلْ لِعَقِبِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qaysi bir kishiga oʻzi va avlodi uchun deb umro qilib berilsa, u (mol) unga inʼom qilingan kishiniki boʻladi, uni bergan kishiga qaytmaydi. Chunki u shunday bir inʼom qildiki, unga meros qoidalari taalluqli boʻldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Maʼmar va boshqalar ham az-Zuhriydan Molikning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilganlar. Baʼzilari az-Zuhriydan rivoyat qilib, unda «va avlodi uchun» (degan jumlani) zikr qilmaganlar. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib: «Agar kishi ‹u sening hayotliging uchun va avloding uchun› desa, u (mol) umro qilingan kishiniki boʻladi, birinchi (egasi)ga qaytmaydi. Agar ‹avloding uchun› demasa, umro qilingan kishi vafot etganda u (mol) birinchi egasiga qaytadi», deganlar. Bu Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir. Yana bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan: «Umro uning egasi uchun joizdir», degan (hadis) rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Umro qilingan kishi vafot etsa, garchi avlodi uchun deb shart qilinmagan boʻlsa-da, u (mol) uning vorislariniki boʻladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қайси бир кишига ўзи ва авлоди учун деб умро қилиб берилса, у (мол) унга инъом қилинган кишиники бўлади, уни берган кишига қайтмайди. Чунки у шундай бир инъом қилдики, унга мерос қоидалари тааллуқли бўлди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Маъмар ва бошқалар ҳам аз-Зуҳрийдан Моликнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Баъзилари аз-Зуҳрийдан ривоят қилиб, унда «ва авлоди учун» (деган жумлани) зикр қилмаганлар. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб: «Агар киши ‹у сенинг ҳаётлигинг учун ва авлодинг учун› деса, у (мол) умро қилинган кишиники бўлади, биринчи (эгаси)га қайтмайди. Агар ‹авлодинг учун› демаса, умро қилинган киши вафот этганда у (мол) биринчи эгасига қайтади», деганлар. Бу Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир. Яна бир неча йўл билан Набий ﷺдан: «Умро унинг эгаси учун жоиздир», деган (ҳадис) ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Умро қилинган киши вафот этса, гарчи авлоди учун деб шарт қилинмаган бўлса-да, у (мол) унинг ворислариники бўлади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ غُلاَمًا بَيْنَ أَبِيهِ وَأُمِّهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَدِّ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْمُونَةَ اسْمُهُ سُلَيْمٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا يُخَيَّرُ الْغُلاَمُ بَيْنَ أَبَوَيْهِ إِذَا وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا الْمُنَازَعَةُ فِي الْوَلَدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالاَ مَا كَانَ الْوَلَدُ صَغِيرًا فَالأُمُّ أَحَقُّ فَإِذَا بَلَغَ الْغُلاَمُ سَبْعَ سِنِينَ خُيِّرَ بَيْنَ أَبَوَيْهِ ‏.‏ هِلاَلُ بْنُ أَبِي مَيْمُونَةَ هُوَ هِلاَلُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أُسَامَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir bolani otasi bilan onasi orasida (birini tanlashga) ixtiyor berdilar. (U yana) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Abdulhamid ibn Jaʼfarning bobosidan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Abu Maymunaning ismi Sulaymdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Bola haqida (ota-ona) orasida nizo tushganda, bola ota-onasi orasida ixtiyor qilinadi», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ikkalasi aytdilarki: Bola kichik boʻlsa, ona haqliroqdir, bola yetti yoshga yetganda esa ota-onasi orasida ixtiyor qilinadi. Hilol ibn Abu Maymuna — u Hilol ibn Ali ibn Usomadir, u madinalik boʻlib, undan Yahyo ibn Abu Kasir, Molik ibn Anas va Fulayh ibn Sulaymon rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир болани отаси билан онаси орасида (бирини танлашга) ихтиёр бердилар. (У яна) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдулҳамид ибн Жаъфарнинг бобосидан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Маймунанинг исми Сулаймдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Бола ҳақида (ота-она) орасида низо тушганда, бола ота-онаси орасида ихтиёр қилинади», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Иккаласи айтдиларки: Бола кичик бўлса, она ҳақлироқдир, бола етти ёшга етганда эса ота-онаси орасида ихтиёр қилинади. Ҳилол ибн Абу Маймуна — у Ҳилол ибн Али ибн Усомадир, у мадиналик бўлиб, ундан Яҳё ибн Абу Касир, Молик ибн Анас ва Фулайҳ ибн Сулаймон ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ مُرْسَلاً عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ مِثْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرِهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَرَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ الشُّفْعَةَ إِلاَّ لِلْخَلِيطِ وَلاَ يَرَوْنَ لِلْجَارِ شُفْعَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ خَلِيطًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الشُّفْعَةُ لِلْجَارِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِالدَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chegaralar belgilanib, yoʻllar ajratilgach, shufʼa boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzilar uni Abu Salamadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi, ular orasida Umar ibn al-Xattob va Usmon ibn Affon bor; tobiinlardan baʼzi faqihlar, masalan Umar ibn Abdulaziz va boshqalar ham shuni aytadi; bu Madina ahlining soʻzidir, ular orasida Yahyo ibn Said al-Ansoriy, Rabiya ibn Abu Abdurrahmon va Molik ibn Anas bor; shuni Shofiy, Ahmad va Ishoq ham aytadi: ular shufʼani faqat sherik uchun joiz koʻradilar, sherik boʻlmaganida qoʻshni uchun shufʼani koʻrmaydilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa qoʻshni uchundir», dedilar va Nabiy ﷺdan marfuʼ holda kelgan: «Uyning qoʻshnisi uyga haqliroqdir» va «Qoʻshni oʻziga yaqin (yer)ga haqliroqdir» degan hadis bilan dalil keltirdilar; bu Savriy, Ibn Muborak va Kufa ahlining soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чегаралар белгиланиб, йўллар ажратилгач, шуфъа бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар уни Абу Саламадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан баъзи илм аҳли шунга амал қилади, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Усмон ибн Аффон бор; тобиинлардан баъзи фақиҳлар, масалан Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар ҳам шуни айтади; бу Мадина аҳлининг сўзидир, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Рабия ибн Абу Абдурраҳмон ва Молик ибн Анас бор; шуни Шофий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади: улар шуфъани фақат шерик учун жоиз кўрадилар, шерик бўлмаганида қўшни учун шуфъани кўрмайдилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа қўшни учундир», дедилар ва Набий ﷺдан марфуъ ҳолда келган: «Уйнинг қўшниси уйга ҳақлироқдир» ва «Қўшни ўзига яқин (ер)га ҳақлироқдир» деган ҳадис билан далил келтирдилар; бу Саврий, Ибн Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا مُطَرِّفٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو جُحَيْفَةَ، قَالَ قُلْتُ لِعَلِيٍّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ عِنْدَكُمْ سَوْدَاءُ فِي بَيْضَاءَ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ قَالَ لاَ وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ مَا عَلِمْتُهُ إِلاَّ فَهْمًا يُعْطِيهِ اللَّهُ رَجُلاً فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ ‏.‏ قُلْتُ وَمَا فِي الصَّحِيفَةِ قَالَ فِيهَا الْعَقْلُ وَفِكَاكُ الأَسِيرِ وَأَنْ لاَ يُقْتَلَ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لاَ يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالْمُعَاهِدِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Aliyga: ‹Ey moʻminlar amiri, sizlarda Allohning Kitobida boʻlmagan (yozma) bir narsa bormi?› dedim. U: ‹Donni yorgan va jonni yaratgan Zotga qasamki, men undan faqat Alloh bir kishiga Qurʼon haqida bergan tushunchani va mana shu sahifadagi narsanigina bilaman›, dedi. Men: ‹Sahifada nima bor?› dedim. U: ‹Unda aql (diyat), asirni ozod qilish (toʻlovi) va hech bir moʻmin kofir (uchun) oʻldirilmasligi (hukmlari) bor›, dedi», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Aliyning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ahli ilm huzurida amal mana shunga koʻradir, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: moʻmin kofir (uchun) oʻldirilmaydi, deganlar. Baʼzi ahli ilm esa: musulmon muohad (zimmiy uchun) oʻldiriladi, degan. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Алийга: ‹Эй мўминлар амири, сизларда Аллоҳнинг Китобида бўлмаган (ёзма) бир нарса борми?› дедим. У: ‹Донни ёрган ва жонни яратган Зотга қасамки, мен ундан фақат Аллоҳ бир кишига Қуръон ҳақида берган тушунчани ва мана шу саҳифадаги нарсанигина биламан›, деди. Мен: ‹Саҳифада нима бор?› дедим. У: ‹Унда ақл (дият), асирни озод қилиш (тўлови) ва ҳеч бир мўмин кофир (учун) ўлдирилмаслиги (ҳукмлари) бор›, деди», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи аҳли илм ҳузурида амал мана шунга кўрадир, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: мўмин кофир (учун) ўлдирилмайди, деганлар. Баъзи аҳли илм эса: мусулмон муоҳад (зиммий учун) ўлдирилади, деган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دِيَةُ عَقْلِ الْكَافِرِ نِصْفُ دِيَةِ عَقْلِ الْمُؤْمِنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي دِيَةِ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ إِلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ نِصْفُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ أَرْبَعَةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ مِثْلُ دِيَةِ الْمُسْلِمِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishi kofir (oʻrnida qasos uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. Yana shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Kofirning diyati moʻminning diyatining yarmidir», deganlari rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu bobdagi Abdulloh ibn Amrning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli yahudiy va nasroniyning diyati haqida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli yahudiy va nasroniyning diyatida Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan narsaga (ergashib) qaror qilganlar. Umar ibn Abdulaziz: «Yahudiy va nasroniyning diyati musulmonning diyatining yarmidir», degan. Ahmad ibn Hanbal ham shunday deydi. Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qilinishicha, u: «Yahudiy va nasroniyning diyati toʻrt ming dirham, majusiyning diyati esa sakkiz yuz dirhamdir», degan. Molik ibn Anas, Shofiʼiy va Ishoq ham shunday deydilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Yahudiy va nasroniyning diyati musulmonning diyati misli kabidir», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон киши кофир (ўрнида қасос учун) ўлдирилмайди», дедилар. Яна шу иснод билан Набий ﷺдан: «Кофирнинг дияти мўминнинг диятининг ярмидир», деганлари ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу бобдаги Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли яҳудий ва насронийнинг дияти ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли яҳудий ва насронийнинг диятида Набий ﷺдан ривоят қилинган нарсага (эргашиб) қарор қилганлар. Умар ибн Абдулазиз: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг диятининг ярмидир», деган. Аҳмад ибн Ҳанбал ҳам шундай дейди. Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилинишича, у: «Яҳудий ва насронийнинг дияти тўрт минг дирҳам, мажусийнинг дияти эса саккиз юз дирҳамдир», деган. Молик ибн Анас, Шофиъий ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар. Баъзи илм аҳли эса: «Яҳудий ва насронийнинг дияти мусулмоннинг дияти мисли кабидир», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَسْلَمَ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَاعْتَرَفَ بِالزِّنَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ اعْتَرَفَ فَأَعْرَضَ عَنْهُ حَتَّى شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبِكَ جُنُونٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَحْصَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ بِالْمُصَلَّى فَلَمَّا أَذْلَقَتْهُ الْحِجَارَةُ فَرَّ فَأُدْرِكَ فَرُجِمَ حَتَّى مَاتَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْرًا وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمُعْتَرِفَ بِالزِّنَا إِذَا أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ مَرَّةً أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَحَدُهُمَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنِي زَنَى بِامْرَأَةِ هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْدُ يَا أُنَيْسُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ فَإِنِ اعْتَرَفَتْ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Aslam (qabilasi)dan bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, zino qilganini iqror qildi. (U zot) undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u (yana) iqror qildi, (u zot yana) undan yuz oʻgirdilar, toki u oʻziga qarshi toʻrt marta guvohlik berdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Senda jinnilik bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. (U zot): «Uylanganmisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda (u zot) uning (toshboʻron qilinishiga) buyurdilar va u namozgohda toshboʻron qilindi. Toshlar unga ozor bergach, u qochdi, biroq quvib yetildi va toshboʻron qilinib, oʻlguncha (urilaverdi). Soʻng Rasululloh ﷺ u haqida yaxshi (soʻz) aytdilar, ammo unga (janoza) namozini oʻqimadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoan boʻlib, zinoni iqror qilgan kishi oʻziga qarshi toʻrt marta iqror qilsa, unga had joriy qilinadi. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Agar u oʻziga qarshi bir marta iqror qilsa, unga had joriy qilinadi», deyishgan, bu Molik ibn Anas va Shofeiyning soʻzidir. Bu soʻzni aytganlarning dalili Abu Hurayra va Zayd ibn Xolidning hadisidir: Ikki kishi Rasululloh ﷺga (daʼvolashib) keldilar, ulardan biri: «Yo Rasululloh, mening oʻgʻlim bu kishining ayoli bilan zino qildi», dedi — ushbu hadis toʻliq holicha — va Nabiy ﷺ: «Ey Unays, ertaga bu kishining ayolining oldiga bor, agar u iqror qilsa, uni toshboʻron qil», dedilar. (U zot) «agar u toʻrt marta iqror qilsa», demadilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аслам (қабиласи)дан бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, зино қилганини иқрор қилди. (У зот) ундан юз ўгирдилар. Сўнг у (яна) иқрор қилди, (у зот яна) ундан юз ўгирдилар, токи у ўзига қарши тўрт марта гувоҳлик берди. Шунда Набий ﷺ: «Сенда жиннилик борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. (У зот): «Уйланганмисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. (Ровий) айтди: Шунда (у зот) унинг (тошбўрон қилинишига) буюрдилар ва у намозгоҳда тошбўрон қилинди. Тошлар унга озор бергач, у қочди, бироқ қувиб етилди ва тошбўрон қилиниб, ўлгунча (урилаверди). Сўнг Расулуллоҳ ﷺ у ҳақида яхши (сўз) айтдилар, аммо унга (жаноза) намозини ўқимадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноан бўлиб, зинони иқрор қилган киши ўзига қарши тўрт марта иқрор қилса, унга ҳад жорий қилинади. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Агар у ўзига қарши бир марта иқрор қилса, унга ҳад жорий қилинади», дейишган, бу Молик ибн Анас ва Шофеийнинг сўзидир. Бу сўзни айтганларнинг далили Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиднинг ҳадисидир: Икки киши Расулуллоҳ ﷺга (даъволашиб) келдилар, улардан бири: «Ё Расулуллоҳ, менинг ўғлим бу кишининг аёли билан зино қилди», деди — ушбу ҳадис тўлиқ ҳолича — ва Набий ﷺ: «Эй Унайс, эртага бу кишининг аёлининг олдига бор, агар у иқрор қилса, уни тошбўрон қил», дедилар. (У зот) «агар у тўрт марта иқрор қилса», демадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكٍ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَهَزَّالٍ وَبُرَيْدَةَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبِّقِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَوْا بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا فَإِنْ زَنَتْ فِي الرَّابِعَةِ فَبِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَكَذَا رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَدْخَلَ حَدِيثًا فِي حَدِيثٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ الزُّبَيْدِيُّ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ شِبْلِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا الصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ - وَشِبْلُ بْنُ خَالِدٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا رَوَى شِبْلٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا الصَّحِيحُ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ شِبْلُ بْنُ حَامِدٍ وَهُوَ خَطَأٌ إِنَّمَا هُوَ شِبْلُ بْنُ خَالِدٍ وَيُقَالُ أَيْضًا شِبْلُ بْنُ خُلَيْدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Molik hadisiga oʻxshash, oʻsha maʼnoda rivoyat qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Bakra, Uboda ibn Somit, Abu Hurayra, Abu Said, Ibn Abbos, Jobir ibn Samura, Hazzol, Burayda, Salama ibn al-Muhabbiq, Abu Barza va Imron ibn Husaynlardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas, Maʼmar va boshqa koʻplar az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, u Abu Hurayra va Zayd ibn Xoliddan, ular Nabiy ﷺdan shu tarzda rivoyat qilganlar. Ular shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa, uni qamchilanglar. Toʻrtinchi (marta) zino qilsa, gar bir tutam soch(baho)ga boʻlsa-da, uni soting», deganlarini rivoyat qilganlar. Sufyon ibn Uyayna az-Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan, ular: «Biz Nabiy ﷺ huzurida edik», deganlarini rivoyat qildi. Ibn Uyayna har ikkala hadisni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan shu tarzda rivoyat qildi. Ibn Uyaynaning hadisi xatodir, unda Sufyon ibn Uyayna bir hadisni boshqa hadisga aralashtirib yanglishgan. Sahih (rivoyat) — Muhammad ibn al-Valid az-Zubaydiy, Yunus ibn Yazid va az-Zuhriyning jiyani az-Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Abu Hurayra va Zayd ibn Xoliddan, ular Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa, uni qamchilanglar», deganlarini rivoyat qilgan (rivoyat)dir. Yana az-Zuhriy Ubaydullohdan, u Shibl ibn Xoliddan, u Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan, u Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa...», deganlarini (rivoyat qilgan). Hadis ahli nazdida sahih shudir. Shibl ibn Xolid Nabiy ﷺga yetishmagan, balki Shibl Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Sahih shudir, Ibn Uyaynaning hadisi esa mahfuz emas. Undan «Shibl ibn Homid» deb (aytgani) ham rivoyat qilingan, bu xatodir; u faqat Shibl ibn Xoliddir, yana Shibl ibn Xulayd ham deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Молик ҳадисига ўхшаш, ўша маънода ривоят қилинади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Бакра, Убода ибн Сомит, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Аббос, Жобир ибн Самура, Ҳаззол, Бурайда, Салама ибн ал-Муҳаббиқ, Абу Барза ва Имрон ибн Ҳусайнлардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас, Маъмар ва бошқа кўплар аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиддан, улар Набий ﷺдан шу тарзда ривоят қилганлар. Улар шу иснод билан Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса, уни қамчиланглар. Тўртинчи (марта) зино қилса, гар бир тутам соч(баҳо)га бўлса-да, уни сотинг», деганларини ривоят қилганлар. Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан, улар: «Биз Набий ﷺ ҳузурида эдик», деганларини ривоят қилди. Ибн Уяйна ҳар иккала ҳадисни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан шу тарзда ривоят қилди. Ибн Уяйнанинг ҳадиси хатодир, унда Суфён ибн Уяйна бир ҳадисни бошқа ҳадисга аралаштириб янглишган. Саҳиҳ (ривоят) — Муҳаммад ибн ал-Валид аз-Зубайдий, Юнус ибн Язид ва аз-Зуҳрийнинг жияни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиддан, улар Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса, уни қамчиланглар», деганларини ривоят қилган (ривоят)дир. Яна аз-Зуҳрий Убайдуллоҳдан, у Шибл ибн Холиддан, у Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан, у Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса...», деганларини (ривоят қилган). Ҳадис аҳли наздида саҳиҳ шудир. Шибл ибн Холид Набий ﷺга етишмаган, балки Шибл Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Саҳиҳ шудир, Ибн Уяйнанинг ҳадиси эса маҳфуз эмас. Ундан «Шибл ибн Ҳомид» деб (айтгани) ҳам ривоят қилинган, бу хатодир; у фақат Шибл ибн Холиддир, яна Шибл ибн Хулайд ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ فَرَفَعُوهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (boshqa tariqda) rivoyat qilinishicha: Baʼzilar Abdulloh ibn Idrisdan bu hadisni Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb rivoyat qilganlar. Buni bizga Abu Said al-Ashajj rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Idris rivoyat qildi. Bu hadis Ibn Idris rivoyatidan boshqasi orqali ham Ubaydulloh ibn Umardan shu kabi rivoyat qilingan. Muhammad ibn Ishoq ham Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb shu tarzda rivoyat qilgan; unda Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilmaganlar. Rasululloh ﷺdan surgun (qilingani) sahih (tarzda) sobit boʻlgan; uni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid, Uboda ibn Somit va boshqalar Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli — ular orasida Abu Bakr, Umar, Ali, Ubay ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr va boshqalar shu boʻyicha amal qilganlar. Tobeʼinlarning fuqaholaridan ham bir nechasidan shu rivoyat qilingan, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (бошқа тариқда) ривоят қилинишича: Баъзилар Абдуллоҳ ибн Идрисдан бу ҳадисни Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб ривоят қилганлар. Буни бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, унга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди. Бу ҳадис Ибн Идрис ривоятидан бошқаси орқали ҳам Убайдуллоҳ ибн Умардан шу каби ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб шу тарзда ривоят қилган; унда Набий ﷺдан (деб) зикр қилмаганлар. Расулуллоҳ ﷺдан сургун (қилингани) саҳиҳ (тарзда) собит бўлган; уни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид, Убода ибн Сомит ва бошқалар Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли — улар орасида Абу Бакр, Умар, Али, Убай ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр ва бошқалар шу бўйича амал қилганлар. Тобеъинларнинг фуқаҳоларидан ҳам бир нечасидан шу ривоят қилинган, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

وَرَوَى بَعْضُهُمْ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ رِوَايَةِ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ضَرَبَ وَغَرَّبَ وَأَنَّ عُمَرَ ضَرَبَ وَغَرَّبَ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّفْىُ رَوَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ وَزَيْدُ بْنُ خَالِدٍ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو ذَرٍّ وَغَيْرُهُمْ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (boshqa tariqda) rivoyat qilinishicha: Baʼzilar Abdulloh ibn Idrisdan bu hadisni Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb rivoyat qilganlar. Buni bizga Abu Said al-Ashajj rivoyat qildi, unga Abdulloh ibn Idris rivoyat qildi. Bu hadis Ibn Idris rivoyatidan boshqasi orqali ham Ubaydulloh ibn Umardan shu kabi rivoyat qilingan. Muhammad ibn Ishoq ham Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Abu Bakr qamchiladi va surgun qildi, Umar ham qamchiladi va surgun qildi», deb shu tarzda rivoyat qilgan; unda Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilmaganlar. Rasululloh ﷺdan surgun (qilingani) sahih (tarzda) sobit boʻlgan; uni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid, Uboda ibn Somit va boshqalar Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan ilm ahli — ular orasida Abu Bakr, Umar, Ali, Ubay ibn Kaʼb, Abdulloh ibn Masʼud, Abu Zarr va boshqalar shu boʻyicha amal qilganlar. Tobeʼinlarning fuqaholaridan ham bir nechasidan shu rivoyat qilingan, bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (бошқа тариқда) ривоят қилинишича: Баъзилар Абдуллоҳ ибн Идрисдан бу ҳадисни Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб ривоят қилганлар. Буни бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, унга Абдуллоҳ ибн Идрис ривоят қилди. Бу ҳадис Ибн Идрис ривоятидан бошқаси орқали ҳам Убайдуллоҳ ибн Умардан шу каби ривоят қилинган. Муҳаммад ибн Ишоқ ҳам Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Абу Бакр қамчилади ва сургун қилди, Умар ҳам қамчилади ва сургун қилди», деб шу тарзда ривоят қилган; унда Набий ﷺдан (деб) зикр қилмаганлар. Расулуллоҳ ﷺдан сургун (қилингани) саҳиҳ (тарзда) собит бўлган; уни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид, Убода ибн Сомит ва бошқалар Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан илм аҳли — улар орасида Абу Бакр, Умар, Али, Убай ибн Каъб, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Зарр ва бошқалар шу бўйича амал қилганлар. Тобеъинларнинг фуқаҳоларидан ҳам бир нечасидан шу ривоят қилинган, бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَطَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مِجَنٍّ قِيمَتُهُ ثَلاَثَةُ دَرَاهِمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَيْمَنَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ قَطَعَ فِي خَمْسَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ أَنَّهُمَا قَطَعَا فِي رُبْعِ دِينَارٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ أَنَّهُمَا قَالاَ تُقْطَعُ الْيَدُ فِي خَمْسَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ رَأَوُا الْقَطْعَ فِي رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ لاَ قَطْعَ إِلاَّ فِي دِينَارٍ أَوْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏ وَهُوَ حَدِيثٌ مُرْسَلٌ رَوَاهُ الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْقَاسِمُ لَمْ يَسْمَعْ مِنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ قَالُوا لاَ قَطْعَ فِي أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ لاَ قَطْعَ فِي أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ qiymati uch dirham boʻlgan qalqon (oʻgʻirlangani uchun oʻgʻrining qoʻlini) kestilar», dedi. Saʼd, Abdulloh ibn Amr, Ibn Abbos, Abu Hurayra va Ayman (roziyallohu anhum)dan ham (shu) bobda (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahlidan, Nabiy ﷺning ashoblaridan baʼzilarining amali shu (hadisga binoan)dir. Ulardan Abu Bakr Siddiq besh dirhamda (qoʻl) kestirgan. Usmon va Alidan rivoyat qilinishicha, ular ikkalalari chorak dinorda (qoʻl) kestirganlar. Abu Hurayra va Abu Saiddan rivoyat qilinishicha, ular ikkalalari: «Qoʻl besh dirhamda kesiladi», deganlar. Tobeʼinlar fuqaholaridan baʼzilarining amali ham shu (hadisga binoan)dir va bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular chorak dinor va undan koʻp (miqdor)da (qoʻl) kesishni (joiz) koʻrishgan. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Bir dinor yoki oʻn dirhamdan kam (miqdor)da (qoʻl) kesilmaydi», degan. Bu mursal hadis boʻlib, uni Qosim ibn Abdurrahmon Ibn Masʼuddan rivoyat qilgan; Qosim esa Ibn Masʼuddan (hadis) eshitmagan. Ilm ahlidan baʼzilarining amali shu (hadisga binoan)dir va bu Sufyon Savriy hamda Kufa ahlining soʻzidir. Ular: «Oʻn dirhamdan kam (miqdor)da (qoʻl) kesilmaydi», deganlar. Alidan rivoyat qilinishicha, u: «Oʻn dirhamdan kam (miqdor)da (qoʻl) kesilmaydi», degan. Lekin uning isnodi muttasil (uzluksiz) emas.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ қиймати уч дирҳам бўлган қалқон (ўғирлангани учун ўғрининг қўлини) кестилар», деди. Саъд, Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва Айман (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (шу) бобда (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан, Набий ﷺнинг ашобларидан баъзиларининг амали шу (ҳадисга биноан)дир. Улардан Абу Бакр Сиддиқ беш дирҳамда (қўл) кестирган. Усмон ва Алидан ривоят қилинишича, улар иккалалари чорак динорда (қўл) кестирганлар. Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан ривоят қилинишича, улар иккалалари: «Қўл беш дирҳамда кесилади», деганлар. Тобеъинлар фуқаҳоларидан баъзиларининг амали ҳам шу (ҳадисга биноан)дир ва бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар чорак динор ва ундан кўп (миқдор)да (қўл) кесишни (жоиз) кўришган. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Бир динор ёки ўн дирҳамдан кам (миқдор)да (қўл) кесилмайди», деган. Бу мурсал ҳадис бўлиб, уни Қосим ибн Абдурраҳмон Ибн Масъуддан ривоят қилган; Қосим эса Ибн Масъуддан (ҳадис) эшитмаган. Илм аҳлидан баъзиларининг амали шу (ҳадисга биноан)дир ва бу Суфён Саврий ҳамда Куфа аҳлининг сўзидир. Улар: «Ўн дирҳамдан кам (миқдор)да (қўл) кесилмайди», деганлар. Алидан ривоят қилинишича, у: «Ўн дирҳамдан кам (миқдор)да (қўл) кесилмайди», деган. Лекин унинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ عَمِّهِ، وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ، أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ قَطْعَ فِي ثَمَرٍ وَلاَ كَثَرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ عَنْ عَمِّهِ وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ رِوَايَةِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning: «Meva va xurmo magʻzi(ni oʻgʻirlash)da (qoʻl) kesish (jazosi) yoʻq», deb aytayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Baʼzilari mana shunday — Yahyo ibn Saiddan, u Muhammad ibn Yahyo ibn Habbondan, u amakisi Vosiʼ ibn Habbondan, u Rofiʼ ibn Xadijdan, u Nabiy ﷺdan — Lays ibn Saʼdning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan. Molik ibn Anas va boshqa bir necha (rovi) bu hadisni Yahyo ibn Saiddan, u Muhammad ibn Yahyo ibn Habbondan, u Rofiʼ ibn Xadijdan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilishgan va unda Vosiʼ ibn Habbonni zikr qilishmagan.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Мева ва хурмо мағзи(ни ўғирлаш)да (қўл) кесиш (жазоси) йўқ», деб айтаётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Баъзилари мана шундай — Яҳё ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббондан, у амакиси Восиъ ибн Ҳаббондан, у Рофиъ ибн Хадиждан, у Набий ﷺдан — Лайс ибн Саъднинг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган. Молик ибн Анас ва бошқа бир неча (рови) бу ҳадисни Яҳё ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббондан, у Рофиъ ибн Хадиждан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилишган ва унда Восиъ ибн Ҳаббонни зикр қилишмаган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِبُيُوتِكُمْ عُمَّارًا فَحَرِّجُوا عَلَيْهِنَّ ثَلاَثًا فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ شَيْءٌ فَاقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ صَيْفِيٍّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Molik ibn Anas bu hadisni Sayfiydan, u Hishom ibn Zuhraning ozod qilgan quli Abus-Soibdan, u Abu Saiddan, u Paygʻambar ﷺdan (deb) rivoyat qildi va hadisda bir voqea (qissa) bor. Buni bizga Ansoriy aytdi: bizga Maʼn aytdi: bizga Molik aytdi. Bu (rivoyat) Ubaydulloh ibn Umarning hadisidan sahihroqdir. Muhammad ibn Ajlon ham Sayfiydan Molikning rivoyatiga oʻxshash (qilib) rivoyat qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Молик ибн Анас бу ҳадисни Сайфийдан, у Ҳишом ибн Зуҳранинг озод қилган қули Абус-Соибдан, у Абу Саиддан, у Пайғамбар ﷺдан (деб) ривоят қилди ва ҳадисда бир воқеа (қисса) бор. Буни бизга Ансорий айтди: бизга Маън айтди: бизга Молик айтди. Бу (ривоят) Убайдуллоҳ ибн Умарнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Ажлон ҳам Сайфийдан Моликнинг ривоятига ўхшаш (қилиб) ривоят қилди.

وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي السَّائِبِ، مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ عَنْ صَيْفِيٍّ نَحْوَ رِوَايَةِ مَالِكٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Molik ibn Anas bu hadisni Sayfiydan, u Hishom ibn Zuhraning ozod qilgan quli Abus-Soibdan, u Abu Saiddan, u Paygʻambar ﷺdan (deb) rivoyat qildi va hadisda bir voqea (qissa) bor. Buni bizga Ansoriy aytdi: bizga Maʼn aytdi: bizga Molik aytdi. Bu (rivoyat) Ubaydulloh ibn Umarning hadisidan sahihroqdir. Muhammad ibn Ajlon ham Sayfiydan Molikning rivoyatiga oʻxshash (qilib) rivoyat qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Молик ибн Анас бу ҳадисни Сайфийдан, у Ҳишом ибн Зуҳранинг озод қилган қули Абус-Соибдан, у Абу Саиддан, у Пайғамбар ﷺдан (деб) ривоят қилди ва ҳадисда бир воқеа (қисса) бор. Буни бизга Ансорий айтди: бизга Маън айтди: бизга Молик айтди. Бу (ривоят) Убайдуллоҳ ибн Умарнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Ажлон ҳам Сайфийдан Моликнинг ривоятига ўхшаш (қилиб) ривоят қилди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ كَيْفَ كَانَتِ الضَّحَايَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ الرَّجُلُ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ حَتَّى تَبَاهَى النَّاسُ فَصَارَتْ كَمَا تَرَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ضَحَّى بِكَبْشٍ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا عَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تُجْزِئُ الشَّاةُ إِلاَّ عَنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ato ibn Yasor aytadi: Men Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan: «Rasululloh ﷺ zamonlarida qurbonliklar qanday boʻlardi?» deb soʻradim. U: «Kishi oʻzi va oila aʼzolari uchun bitta qoʻyni qurbonlik qilar, undan yer va (boshqalarga) yedirar edi. Toki odamlar (bir-birlari bilan) faxrlanadigan boʻlguncha shunday edi, soʻng oʻzing koʻrayotganingdek (koʻpaytirib qilinadigan) boʻlib qoldi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Umora ibn Abdulloh madinalikdir, undan Molik ibn Anas rivoyat qilgan. Baʼzi ahli ilmning amali shu (hadis) ustidadir, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular Nabiy ﷺning bitta qoʻchqorni qurbonlik qilib: «Bu mening ummatimdan qurbonlik qilmagan kishilar nomidandir», deganlari haqidagi hadis bilan dalil keltirganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bitta qoʻy faqat bir kishi nomidan kifoya qiladi», deganlar. Bu Abdulloh ibn al-Muborak va undan boshqa ahli ilmning soʻzidir.Ато ибн Ясор айтади: Мен Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида қурбонликлар қандай бўларди?» деб сўрадим. У: «Киши ўзи ва оила аъзолари учун битта қўйни қурбонлик қилар, ундан ер ва (бошқаларга) едирар эди. Токи одамлар (бир-бирлари билан) фахрланадиган бўлгунча шундай эди, сўнг ўзинг кўраётганингдек (кўпайтириб қилинадиган) бўлиб қолди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Умора ибн Абдуллоҳ мадиналикдир, ундан Молик ибн Анас ривоят қилган. Баъзи аҳли илмнинг амали шу (ҳадис) устидадир, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар Набий ﷺнинг битта қўчқорни қурбонлик қилиб: «Бу менинг умматимдан қурбонлик қилмаган кишилар номидандир», деганлари ҳақидаги ҳадис билан далил келтирганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Битта қўй фақат бир киши номидан кифоя қилади», деганлар. Бу Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ва ундан бошқа аҳли илмнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْكَفَّارَةَ قَبْلَ الْحِنْثِ تُجْزِئُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُكَفِّرُ إِلاَّ بَعْدَ الْحِنْثِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ كَفَّرَ بَعْدَ الْحِنْثِ أَحَبُّ إِلَىَّ وَإِنْ كَفَّرَ قَبْلَ الْحِنْثِ أَجْزَأَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kim biror narsaga qasam ichsa-yu, soʻng undan boshqa narsani undan yaxshiroq deb bilsa, qasamiga kafforat berib, (yaxshiroq boʻlganini) qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga koʻradir, yaʼni hinsdan (qasamni buzishdan) oldin kafforat berish kifoya qiladi. Bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Faqat hinsdan keyingina kafforat beriladi, deyishgan. Sufyon Savriy: Agar hinsdan keyin kafforat bersa, menga maʼqulroq; agar hinsdan oldin kafforat bersa ham, kifoya qiladi, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Ким бирор нарсага қасам ичса-ю, сўнг ундан бошқа нарсани ундан яхшироқ деб билса, қасамига каффорат бериб, (яхшироқ бўлганини) қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, яъни ҳинсдан (қасамни бузишдан) олдин каффорат бериш кифоя қилади. Бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Фақат ҳинсдан кейингина каффорат берилади, дейишган. Суфён Саврий: Агар ҳинсдан кейин каффорат берса, менга маъқулроқ; агар ҳинсдан олдин каффорат берса ҳам, кифоя қилади, деган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنِي أَبِي وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقَدِ اسْتَثْنَى فَلاَ حِنْثَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما مَوْقُوفًا ‏.‏ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ أَيُّوبُ أَحْيَانًا يَرْفَعُهُ وَأَحْيَانًا لاَ يَرْفَعُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الاِسْتِثْنَاءَ إِذَا كَانَ مَوْصُولاً بِالْيَمِينِ فَلاَ حِنْثَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror narsaga qasam ichib, ‹inshaalloh› desa, istisno qilibdi, demak unga hins (qasamni buzganlik gunohi) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasandir. Uni Ubaydulloh ibn Umar va boshqalar Nofedan, u Ibn Umardan mavquf (yaʼni Ibn Umarning oʻz soʻzi) sifatida rivoyat qilganlar. Solimdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham shunday mavquf rivoyat qilingan. Bu hadisni Ayyub Saxtiyoniydan boshqa hech kim marfuʼ (Nabiyga koʻtarib) rivoyat qilganini bilmaymiz. Ismoil ibn Ibrohim: Ayyub baʼzan uni marfuʼ qilar, baʼzan marfuʼ qilmas edi, degan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga koʻradir, yaʼni istisno (inshaalloh deyish) qasamga ulangan boʻlsa, unga hins yoʻq. Bu Sufyon Savriy, Avzoiy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор нарсага қасам ичиб, ‹иншааллоҳ› деса, истисно қилибди, демак унга ҳинс (қасамни бузганлик гуноҳи) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасандир. Уни Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқалар Нофедан, у Ибн Умардан мавқуф (яъни Ибн Умарнинг ўз сўзи) сифатида ривоят қилганлар. Солимдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам шундай мавқуф ривоят қилинган. Бу ҳадисни Айюб Сахтиёнийдан бошқа ҳеч ким марфуъ (Набийга кўтариб) ривоят қилганини билмаймиз. Исмоил ибн Иброҳим: Айюб баъзан уни марфуъ қилар, баъзан марфуъ қилмас эди, деган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, яъни истисно (иншааллоҳ дейиш) қасамга уланган бўлса, унга ҳинс йўқ. Бу Суфён Саврий, Авзоий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ بِمِلَّةٍ غَيْرِ الإِسْلاَمِ كَاذِبًا فَهُوَ كَمَا قَالَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِمِلَّةٍ سِوَى الإِسْلاَمِ فَقَالَ هُوَ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ إِنْ فَعَلَ كَذَا وَكَذَا فَفَعَلَ ذَلِكَ الشَّىْءَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ أَتَى عَظِيمًا وَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَإِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَهَبَ أَبُو عُبَيْدٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْكَفَّارَةُ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Sobit ibn az-Zahhok (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Islomdan boshqa millat (din) bilan yolgʻon qasam ichsa, u oʻzi aytganidek boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilganlar: agar kishi Islomdan boshqa millat bilan qasam ichib, «Agar shunday-shunday qilsam, men yahudiy yoki nasroniyman» desa-yu, soʻng oʻsha ishni qilsa — baʼzilari: «U katta (gunoh) qilibdi, biroq unga kafforat yoʻq», deganlar; bu madina ahlining soʻzi boʻlib, Molik ibn Anas ham shuni aytadi, Abu Ubayd ham shu soʻzga moyil boʻlgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa: «Unga bunda kafforat bor», deganlar; bu Sufyon, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Собит ибн аз-Заҳҳок (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Исломдан бошқа миллат (дин) билан ёлғон қасам ичса, у ўзи айтганидек бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилганлар: агар киши Исломдан бошқа миллат билан қасам ичиб, «Агар шундай-шундай қилсам, мен яҳудий ёки насронийман» деса-ю, сўнг ўша ишни қилса — баъзилари: «У катта (гуноҳ) қилибди, бироқ унга каффорат йўқ», деганлар; бу мадина аҳлининг сўзи бўлиб, Молик ибн Анас ҳам шуни айтади, Абу Убайд ҳам шу сўзга мойил бўлган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Унга бунда каффорат бор», деганлар; бу Суфён, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، وَحُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ أَخْضَرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَسَمَ فِي النَّفَلِ لِلْفَرَسِ بِسَهْمَيْنِ وَلِلرَّجُلِ بِسَهْمٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi). Bu bobda Mujammiʼ ibn Joriya, Ibn Abbos va Ibn Abu Amraning otasidan (rivoyat qilgani) ham (rivoyatlar) bor. Bu Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan koʻpchilik ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiqdir. Bu Sufyon Savriy, Avzoiy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Otliqqa uch ulush — bir ulush oʻziga, ikki ulush otiga, piyodaga esa bir ulush (beriladi)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш (ривоят қилинади). Бу бобда Мужаммиъ ибн Жория, Ибн Аббос ва Ибн Абу Амранинг отасидан (ривоят қилгани) ҳам (ривоятлар) бор. Бу Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқдир. Бу Суфён Саврий, Авзоий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Отлиққа уч улуш — бир улуш ўзига, икки улуш отига, пиёдага эса бир улуш (берилади)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ أَخْضَرَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ أَبِيهِ، ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لِلْفَارِسِ ثَلاَثَةُ أَسْهُمٍ سَهْمٌ لَهُ وَسَهْمَانِ لِفَرَسِهِ وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash (rivoyat qilinadi). Bu bobda Mujammiʼ ibn Joriya, Ibn Abbos va Ibn Abu Amraning otasidan (rivoyat qilgani) ham (rivoyatlar) bor. Bu Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan koʻpchilik ilm ahlining amali shu (rivoyatga) muvofiqdir. Bu Sufyon Savriy, Avzoiy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ular: «Otliqqa uch ulush — bir ulush oʻziga, ikki ulush otiga, piyodaga esa bir ulush (beriladi)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш (ривоят қилинади). Бу бобда Мужаммиъ ибн Жория, Ибн Аббос ва Ибн Абу Амранинг отасидан (ривоят қилгани) ҳам (ривоятлар) бор. Бу Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан кўпчилик илм аҳлининг амали шу (ривоятга) мувофиқдир. Бу Суфён Саврий, Авзоий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Отлиққа уч улуш — бир улуш ўзига, икки улуш отига, пиёдага эса бир улуш (берилади)», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُنَفِّلُ فِي الْبَدْأَةِ الرُّبُعَ وَفِي الْقُفُولِ الثُّلُثَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَبِيبِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَمَعْنِ بْنِ يَزِيدَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ‏.‏ وَحَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلاَّمٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Badr kunida oʻzlarining Zulfaqor qilichlarini nafl (qoʻshimcha ulush) qilib oldilar. Bu (qilich) Uhud kunida tushlarida koʻrgan qilich edi. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Ibn Abu Zinodning hadisidan bilamiz. Ilm ahli xumsdan nafl berish haqida ixtilof qilganlar. Molik ibn Anas aytdi: Rasululloh ﷺ barcha gʻazotlarida nafl berganlari menga yetmagan, lekin baʼzilarida nafl berganlari menga yetdi. Bu esa oʻljaning avvali va oxirida imomning ijtihodiga koʻra (boʻladi). Ibn Mansur aytdi: Men Ahmadga: Nabiy ﷺ (qoʻshindan) ajralib yurganda xumsdan keyin chorak (ulush), qaytganda xumsdan keyin uchdan bir (ulush) nafl berar edilar, dedim. U: Xumsni ajratib chiqaradi, soʻng qolganidan nafl beradi va bundan oshirmaydi, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Musayyab aytganidek: nafl xumsdan (beriladi). Ishoq ham (Ibn Musayyab) aytgandek aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Бадр кунида ўзларининг Зулфақор қиличларини нафл (қўшимча улуш) қилиб олдилар. Бу (қилич) Уҳуд кунида тушларида кўрган қилич эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Ибн Абу Зиноднинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли хумсдан нафл бериш ҳақида ихтилоф қилганлар. Молик ибн Анас айтди: Расулуллоҳ ﷺ барча ғазотларида нафл берганлари менга етмаган, лекин баъзиларида нафл берганлари менга етди. Бу эса ўлжанинг аввали ва охирида имомнинг ижтиҳодига кўра (бўлади). Ибн Мансур айтди: Мен Аҳмадга: Набий ﷺ (қўшиндан) ажралиб юрганда хумсдан кейин чорак (улуш), қайтганда хумсдан кейин учдан бир (улуш) нафл берар эдилар, дедим. У: Хумсни ажратиб чиқаради, сўнг қолганидан нафл беради ва бундан оширмайди, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Мусайяб айтганидек: нафл хумсдан (берилади). Ишоқ ҳам (Ибн Мусайяб) айтгандек айтди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَنَفَّلَ سَيْفَهُ ذَا الْفَقَارِ يَوْمَ بَدْرٍ وَهُوَ الَّذِي رَأَى فِيهِ الرُّؤْيَا يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي النَّفَلِ مِنَ الْخُمُسِ فَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لَمْ يَبْلُغْنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفَّلَ فِي مَغَازِيهِ كُلِّهَا وَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُ نَفَّلَ فِي بَعْضِهَا وَإِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الاِجْتِهَادِ مِنَ الإِمَامِ فِي أَوَّلِ الْمَغْنَمِ وَآخِرِهِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَفَّلَ إِذَا فَصَلَ بِالرُّبُعِ بَعْدَ الْخُمُسِ وَإِذَا قَفَلَ بِالثُّلُثِ بَعْدَ الْخُمُسِ فَقَالَ يُخْرِجُ الْخُمُسَ ثُمَّ يُنَفِّلُ مِمَّا بَقِيَ وَلاَ يُجَاوِزُ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا الْحَدِيثُ عَلَى مَا قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ النَّفَلُ مِنَ الْخُمُسِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Badr kunida oʻzlarining Zulfaqor qilichlarini nafl (qoʻshimcha ulush) qilib oldilar. Bu (qilich) Uhud kunida tushlarida koʻrgan qilich edi. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Ibn Abu Zinodning hadisidan bilamiz. Ilm ahli xumsdan nafl berish haqida ixtilof qilganlar. Molik ibn Anas aytdi: Rasululloh ﷺ barcha gʻazotlarida nafl berganlari menga yetmagan, lekin baʼzilarida nafl berganlari menga yetdi. Bu esa oʻljaning avvali va oxirida imomning ijtihodiga koʻra (boʻladi). Ibn Mansur aytdi: Men Ahmadga: Nabiy ﷺ (qoʻshindan) ajralib yurganda xumsdan keyin chorak (ulush), qaytganda xumsdan keyin uchdan bir (ulush) nafl berar edilar, dedim. U: Xumsni ajratib chiqaradi, soʻng qolganidan nafl beradi va bundan oshirmaydi, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Musayyab aytganidek: nafl xumsdan (beriladi). Ishoq ham (Ibn Musayyab) aytgandek aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Бадр кунида ўзларининг Зулфақор қиличларини нафл (қўшимча улуш) қилиб олдилар. Бу (қилич) Уҳуд кунида тушларида кўрган қилич эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Ибн Абу Зиноднинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли хумсдан нафл бериш ҳақида ихтилоф қилганлар. Молик ибн Анас айтди: Расулуллоҳ ﷺ барча ғазотларида нафл берганлари менга етмаган, лекин баъзиларида нафл берганлари менга етди. Бу эса ўлжанинг аввали ва охирида имомнинг ижтиҳодига кўра (бўлади). Ибн Мансур айтди: Мен Аҳмадга: Набий ﷺ (қўшиндан) ажралиб юрганда хумсдан кейин чорак (улуш), қайтганда хумсдан кейин учдан бир (улуш) нафл берар эдилар, дедим. У: Хумсни ажратиб чиқаради, сўнг қолганидан нафл беради ва бундан оширмайди, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Мусайяб айтганидек: нафл хумсдан (берилади). Ишоқ ҳам (Ибн Мусайяб) айтгандек айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ هَذَا عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ يَنْبَغِي أَنْ نَضَعَ هَذَا الْحَدِيثَ فِي كُلِّ بَابٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga bogʻliqdir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba boʻladi). Bas, kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga boʻlsa, uning hijrati Alloh va Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan biror dunyosi yoki uylanadigan ayoli uchun boʻlsa, uning hijrati oʻzi (maqsad qilib) hijrat qilgan narsasigadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis)ni Molik ibn Anas, Sufyon as-Savriy va imomlardan koʻplari Yahyo ibn Saiddan rivoyat qilganlar. Biz uni faqat Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi orqaligina bilamiz. Abdurrahmon ibn Mahdiy: «Bu hadisni har bir bobning boshiga qoʻyishimiz lozim», degan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга боғлиқдир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба бўлади). Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган бирор дунёси ёки уйланадиган аёли учун бўлса, унинг ҳижрати ўзи (мақсад қилиб) ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис)ни Молик ибн Анас, Суфён ас-Саврий ва имомлардан кўплари Яҳё ибн Саиддан ривоят қилганлар. Биз уни фақат Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Бу ҳадисни ҳар бир бобнинг бошига қўйишимиз лозим», деган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ وَكَانَ لَهُ شَعْرٌ فَوْقَ الْجُمَّةِ وَدُونَ الْوَفْرَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ هَذَا الْحَرْفَ وَكَانَ لَهُ شَعْرٌ فَوْقَ الْجُمَّةِ وَدُونَ الْوَفْرَةِ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ ثِقَةٌ كَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يُوَثِّقُهُ وَيَأْمُرُ بِالْكِتَابَةِ عَنْهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men va Rasululloh ﷺ bitta idishdan gʻusl qilardik. U zotning sochlari jumma (yelkaga tushadigan)dan kalta, vafra (quloq yumshogʻidan kalta)dan uzun edi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Oishadan boshqa yoʻllar bilan ham u: «Men va Rasululloh ﷺ bitta idishdan gʻusl qilardik», degani rivoyat qilingan, lekin ularda «U zotning sochlari jumma dan kalta, vafra dan uzun edi» degan bu soʻz zikr qilinmagan. Abdurrahmon ibn Abuz-Zinod ishonchli (siqa)dir; Molik ibn Anas uni ishonchli deb, undan (hadis) yozib olishga buyurardi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ битта идишдан ғусл қилардик. У зотнинг сочлари жумма (елкага тушадиган)дан калта, вафра (қулоқ юмшоғидан калта)дан узун эди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Оишадан бошқа йўллар билан ҳам у: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ битта идишдан ғусл қилардик», дегани ривоят қилинган, лекин уларда «У зотнинг сочлари жумма дан калта, вафра дан узун эди» деган бу сўз зикр қилинмаган. Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод ишончли (сиқа)дир; Молик ибн Анас уни ишончли деб, ундан (ҳадис) ёзиб олишга буюрарди.

حَدَّثَنَا أَبُو زَكَرِيَّا، يَحْيَى بْنُ دُرُسْتَ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ وَمَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِي الدُّنْيَا فَمَاتَ وَهُوَ يُدْمِنُهَا لَمْ يَشْرَبْهَا فِي الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعُبَادَةَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا فَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir mast qiluvchi narsa — xamr (aroq)dir va har bir mast qiluvchi narsa haromdir. Kim dunyoda xamr ichib, unga berilgan holida (tavba qilmay) oʻlsa, oxiratda uni icholmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadis bir necha yoʻl bilan Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan. Molik ibn Anas uni Nofeʼdan, u Ibn Umardan mavquf (sahobiy soʻzi) sifatida rivoyat qilib, uni (Nabiyga) marfuʼ qilmagan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир маст қилувчи нарса — хамр (ароқ)дир ва ҳар бир маст қилувчи нарса ҳаромдир. Ким дунёда хамр ичиб, унга берилган ҳолида (тавба қилмай) ўлса, охиратда уни ичолмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис бир неча йўл билан Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган. Молик ибн Анас уни Нофеъдан, у Ибн Умардан мавқуф (саҳобий сўзи) сифатида ривоят қилиб, уни (Набийга) марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ شُعْبَةَ قَالَ لَوَدِدْتُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ دِينَارٍ حِينَ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَذِنَ لِي حَتَّى كُنْتُ أَقُومُ إِلَيْهِ فَأُقَبِّلُ رَأْسَهُ ‏.‏ وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ وَالصَّحِيحُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَتَفَرَّدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ valoni sotishdan va uni hadya qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Biz uni faqat Abdulloh ibn Dinorning Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan — u zot valoni sotish va uni hadya qilishdan qaytarganlari haqidagi rivoyati orqaligina bilamiz. Buni Shuʼba, Sufyon as-Savriy va Molik ibn Anas ham Abdulloh ibn Dinordan rivoyat qilganlar. Shuʼbadan rivoyat qilinishicha, u: «Abdulloh ibn Dinor bu hadisni aytganida menga ruxsat berishini juda xohlardim, toki men oʻrnimdan turib uning boshidan oʻpsam edi», degan. Yahyo ibn Sulaym bu hadisni Ubaydulloh ibn Umardan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan, bu esa xatodir — Yahyo ibn Sulaym bunda yanglishgan. Toʻgʻrisi esa Ubaydulloh ibn Umardan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilinishi)dir. Ubaydulloh ibn Umardan bir necha kishi shunday rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Abdulloh ibn Dinor yakka oʻzi rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ валони сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Динорнинг Ибн Умардан, у Набий ﷺдан — у зот валони сотиш ва уни ҳадя қилишдан қайтарганлари ҳақидаги ривояти орқалигина биламиз. Буни Шуъба, Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анас ҳам Абдуллоҳ ибн Динордан ривоят қилганлар. Шуъбадан ривоят қилинишича, у: «Абдуллоҳ ибн Динор бу ҳадисни айтганида менга рухсат беришини жуда хоҳлардим, токи мен ўрнимдан туриб унинг бошидан ўпсам эди», деган. Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган, бу эса хатодир — Яҳё ибн Сулайм бунда янглишган. Тўғриси эса Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (ривоят қилиниши)дир. Убайдуллоҳ ибн Умардан бир неча киши шундай ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Динор якка ўзи ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا مَشَتْ أُمَّتِي الْمُطَيْطِيَاءَ وَخَدَمَهَا أَبْنَاءُ الْمُلُوكِ أَبْنَاءُ فَارِسَ وَالرُّومِ سُلِّطَ شِرَارُهَا عَلَى خِيَارِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْوَاسِطِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ وَلاَ يُعْرَفُ لِحَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَصْلٌ إِنَّمَا الْمَعْرُوفُ حَدِيثُ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatim manmanlik bilan kerilib yurgan, podshohlarning bolalari — Forsu Rum bolalari unga xizmat qiladigan boʻlganida, ularning yomonlari yaxshilari ustiga hukmron qilib qoʻyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Uni Abu Muoviya Yahyo ibn Said al-Ansoriydan ham rivoyat qilgan. Lekin Abu Muoviyaning Yahyo ibn Saiddan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan qilgan hadisining asli maʼlum emas; maʼlum boʻlgani Muso ibn Ubaydaning hadisidir. Molik ibn Anas bu hadisni Yahyo ibn Saiddan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Abdulloh ibn Dinordan, Ibn Umardan deb zikr qilmagan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматим манманлик билан керилиб юрган, подшоҳларнинг болалари — Форсу Рум болалари унга хизмат қиладиган бўлганида, уларнинг ёмонлари яхшилари устига ҳукмрон қилиб қўйилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Уни Абу Муовия Яҳё ибн Саид ал-Ансорийдан ҳам ривоят қилган. Лекин Абу Муовиянинг Яҳё ибн Саиддан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан қилган ҳадисининг асли маълум эмас; маълум бўлгани Мусо ибн Убайданинг ҳадисидир. Молик ибн Анас бу ҳадисни Яҳё ибн Саиддан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Абдуллоҳ ибн Динордан, Ибн Умардан деб зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّهُ قِيلَ لَهُ أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ يَعْنِي الْحُوَّارَى فَقَالَ سَهْلٌ مَا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ هَلْ كَانَتْ لَكُمْ مَنَاخِلُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا كَانَتْ لَنَا مَنَاخِلُ ‏.‏ قِيلَ فَكَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ بِالشَّعِيرِ قَالَ كُنَّا نَنْفُخُهُ فَيَطِيرُ مِنْهُ مَا طَارَ ثُمَّ نُثَرِّيهِ فَنَعْجِنُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ أَبِي حَازِمٍ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Unga: «Rasululloh ﷺ naqiy — yaʼni oqlangan (sof) undan tayyorlangan non — yeganmilar?» — deyildi. Sahl: «Rasululloh ﷺ Allohga roʻbaroʻ boʻlgunlariga qadar naqiyni koʻrmaganlar», dedi. Unga: «Rasululloh ﷺ zamonlarida sizlarda elaklar bormidi?» — deyildi. U: «Bizda elaklar yoʻq edi», dedi. «Unda arpani qanday qilar edingiz?» — deyildi. U: «Biz uni puflardik, uchadigani uchib ketardi, soʻng uni namlab xamir qilardik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Molik ibn Anas ham Abu Hozimdan rivoyat qilgan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унга: «Расулуллоҳ ﷺ нақий — яъни оқланган (соф) ундан тайёрланган нон — еганмилар?» — дейилди. Саҳл: «Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳга рўбарў бўлгунларига қадар нақийни кўрмаганлар», деди. Унга: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида сизларда элаклар бормиди?» — дейилди. У: «Бизда элаклар йўқ эди», деди. «Унда арпани қандай қилар эдингиз?» — дейилди. У: «Биз уни пуфлардик, учадигани учиб кетарди, сўнг уни намлаб хамир қилардик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Молик ибн Анас ҳам Абу Ҳозимдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ عَبْدًا كَانَتْ لأَخِيهِ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ فِي عِرْضٍ أَوْ مَالٍ فَجَاءَهُ فَاسْتَحَلَّهُ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ وَلَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ فَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ حَسَنَاتِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ حَمَّلُوا عَلَيْهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh shunday bandaga rahm qilsinki, uning zimmasida birodarining obroʻyi yoki moli yuzasidan haqsizlik (qarz) boʻlsa-yu, (haqi) olinishidan oldin — dinor ham, dirham ham boʻlmagan (oxirat kuni)dan oldin — uning oldiga kelib uni rozi qilib olsa. Agar uning yaxshiliklari boʻlsa, yaxshiliklaridan olinadi, agar yaxshiliklari boʻlmasa, (birodarining) yomonliklaridan olib unga yuklanadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Said al-Maqburiyning rivoyati sifatida hasan sahih gʻaribdir. Molik ibn Anas ham buni Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ шундай бандага раҳм қилсинки, унинг зиммасида биродарининг обрўйи ёки моли юзасидан ҳақсизлик (қарз) бўлса-ю, (ҳақи) олинишидан олдин — динор ҳам, дирҳам ҳам бўлмаган (охират куни)дан олдин — унинг олдига келиб уни рози қилиб олса. Агар унинг яхшиликлари бўлса, яхшиликларидан олинади, агар яхшиликлари бўлмаса, (биродарининг) ёмонликларидан олиб унга юкланади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Саид ал-Мақбурийнинг ривояти сифатида ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Молик ибн Анас ҳам буни Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ ثَلاَثُمِائَةٍ نَحْمِلُ زَادَنَا عَلَى رِقَابِنَا فَفَنِيَ زَادُنَا حَتَّى إِنْ كَانَ يَكُونُ لِلرَّجُلِ مِنَّا كُلَّ يَوْمٍ تَمْرَةٌ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَأَيْنَ كَانَتْ تَقَعُ التَّمْرَةُ مِنَ الرَّجُلِ فَقَالَ لَقَدْ وَجَدْنَا فَقْدَهَا حِينَ فَقَدْنَاهَا وَأَتَيْنَا الْبَحْرَ فَإِذَا نَحْنُ بِحُوتٍ قَدْ قَذَفَهُ الْبَحْرُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ يَوْمًا مَا أَحْبَبْنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ bizni (jangga) joʻnatdilar, biz uch yuz kishi edik. Ozigʻimizni yelkalarimizda koʻtarib yurardik. Soʻng ozigʻimiz tugab, har bir kishiga kuniga bir xurmodan tushadigan boʻlib qoldi». Unga: «Ey Abu Abdulloh, bir kishiga bir xurmo nima boʻlardi?» deyildi. U: «Uni yoʻqotganimizda uning qadrini bildik. Soʻng dengizga keldik, bir baliqni koʻrdik, dengiz uni (sohilga) chiqarib tashlagan edi. Biz undan oʻn sakkiz kun istaganimizcha yedik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir va Jobir ibn Abdullohdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Molik ibn Anas uni Vahb ibn Kaysondan bundan toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизни (жангга) жўнатдилар, биз уч юз киши эдик. Озиғимизни елкаларимизда кўтариб юрардик. Сўнг озиғимиз тугаб, ҳар бир кишига кунига бир хурмодан тушадиган бўлиб қолди». Унга: «Эй Абу Абдуллоҳ, бир кишига бир хурмо нима бўларди?» дейилди. У: «Уни йўқотганимизда унинг қадрини билдик. Сўнг денгизга келдик, бир балиқни кўрдик, денгиз уни (соҳилга) чиқариб ташлаган эди. Биз ундан ўн саккиз кун истаганимизча едик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир ва Жобир ибн Абдуллоҳдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Молик ибн Анас уни Ваҳб ибн Кайсондан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ ‏.‏ فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا ‏.‏ وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا ‏.‏ وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي ‏.‏ فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏.‏ وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ‏.‏ ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ ‏.‏ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ‏.‏ حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأُزْوِيَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ ‏.‏ فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا ‏.‏ فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ تُفَسَّرُ وَلاَ تُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ ‏"‏ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh qiyomat kunida odamlarni bir maydonga jamlaydi, soʻng olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Har bir inson oʻzi ibodat qilgan narsasiga ergashsin›, deydi. Bas, xoch egasiga xochi, suratlar egasiga suratlari, olov egasiga oloti namoyon qilinadi va ular oʻzlari ibodat qilgan narsalariga ergashadilar, musulmonlar esa qoladilar. Olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi. Soʻng yashirinadi, soʻng yana zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, biz Uni koʻramizmi?», dedilar. U zot: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda qiynalasizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar oʻsha vaqtda Uni koʻrishda qiynalmaysizlar. Soʻng U yashirinadi, soʻng zohir boʻlib, ularga Oʻzini tanitadi, soʻng: ‹Men sizning Rabbingizman, bas, Menga ergashinglar›, deydi. Shunda musulmonlar turadilar va sirot qoʻyiladi, ular uning ustidan oqar otlar va ulovlardek oʻtadilar, uning ustida ularning soʻzi: ‹Salomat qil, salomat qil›, (boʻladi). Doʻzax ahli esa qoladi, ulardan bir guruh unga (doʻzaxga) tashlanadi, soʻng: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Soʻng unga yana bir guruh tashlanadi va: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Toki uning ichiga (hamma) joylangach, Rahmon qadamini unga qoʻyadi va uning baʼzi qismi baʼzisiga qovushtiriladi, soʻng U: ‹Yetar›, deydi. U: ‹Yetar, yetar›, deydi. Alloh jannat ahlini jannatga, doʻzax ahlini doʻzaxga kiritgach, oʻlim chiroyli qilib keltiriladi va jannat ahli bilan doʻzax ahli orasidagi devor ustida toʻxtatiladi, soʻng: ‹Ey jannat ahli!›, deyiladi. Ular qoʻrqib boqadilar. Soʻng: ‹Ey doʻzax ahli!›, deyiladi. Ular shafoatdan umidvor boʻlib, suyunib boqadilar. Jannat ahli va doʻzax ahliga: ‹Buni tanidingizmi?›, deyiladi. Ular: ‹Bular ham, anavilar ham uni tanidik, u bizga vakil qilingan oʻlimdir›, deydilar. Soʻng u yotqizilib, jannat bilan doʻzax orasidagi devor ustida soʻyilib boʻgʻizlanadi, soʻng: ‹Ey jannat ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq, ey doʻzax ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq›, deyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash, Rabbni koʻrish ishi — odamlar Rabbilarini koʻrishlari va qadam zikr etilishi hamda bularga oʻxshash narsalar haqida koʻplab rivoyatlar kelgan. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak, Ibn Uyayna, Vakiʼ va boshqalar kabi imomlardan ilm ahlining bu boradagi mazhabi shuki, ular bu narsalarni rivoyat qilganlar, soʻng: «Bu hadislar rivoyat qilinadi va biz ularga iymon keltiramiz hamda ‹qanday?› deb soʻralmaydi», deganlar. Hadis ahli ixtiyor qilgan narsa ham shuki, bu narsalar qanday kelgan boʻlsa, shunday rivoyat qilinadi, ularga iymon keltiriladi, tafsir qilinmaydi, taxmin qilinmaydi va ‹qanday?› deb soʻralmaydi. Bu ilm ahli ixtiyor qilgan va unga yuzlangan ishdir. Hadisdagi «ularga Oʻzini tanitadi» degan soʻzning maʼnosi ularga tajalliy qiladi, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ қиёмат кунида одамларни бир майдонга жамлайди, сўнг оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Ҳар бир инсон ўзи ибодат қилган нарсасига эргашсин›, дейди. Бас, хоч эгасига хочи, суратлар эгасига суратлари, олов эгасига олоти намоён қилинади ва улар ўзлари ибодат қилган нарсаларига эргашадилар, мусулмонлар эса қоладилар. Оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади. Сўнг яширинади, сўнг яна зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биз Уни кўрамизми?», дедилар. У зот: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда қийналасизми?», дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар ўша вақтда Уни кўришда қийналмайсизлар. Сўнг У яширинади, сўнг зоҳир бўлиб, уларга Ўзини танитади, сўнг: ‹Мен сизнинг Раббингизман, бас, Менга эргашинглар›, дейди. Шунда мусулмонлар турадилар ва сирот қўйилади, улар унинг устидан оқар отлар ва уловлардек ўтадилар, унинг устида уларнинг сўзи: ‹Саломат қил, саломат қил›, (бўлади). Дўзах аҳли эса қолади, улардан бир гуруҳ унга (дўзахга) ташланади, сўнг: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Сўнг унга яна бир гуруҳ ташланади ва: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Токи унинг ичига (ҳамма) жойлангач, Раҳмон қадамини унга қўяди ва унинг баъзи қисми баъзисига қовуштирилади, сўнг У: ‹Етар›, дейди. У: ‹Етар, етар›, дейди. Аллоҳ жаннат аҳлини жаннатга, дўзах аҳлини дўзахга киритгач, ўлим чиройли қилиб келтирилади ва жаннат аҳли билан дўзах аҳли орасидаги девор устида тўхтатилади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли!›, дейилади. Улар қўрқиб боқадилар. Сўнг: ‹Эй дўзах аҳли!›, дейилади. Улар шафоатдан умидвор бўлиб, суюниб боқадилар. Жаннат аҳли ва дўзах аҳлига: ‹Буни танидингизми?›, дейилади. Улар: ‹Булар ҳам, анавилар ҳам уни танидик, у бизга вакил қилинган ўлимдир›, дейдилар. Сўнг у ётқизилиб, жаннат билан дўзах орасидаги девор устида сўйилиб бўғизланади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ, эй дўзах аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ›, дейилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺдан шунга ўхшаш, Раббни кўриш иши — одамлар Раббиларини кўришлари ва қадам зикр этилиши ҳамда буларга ўхшаш нарсалар ҳақида кўплаб ривоятлар келган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак, Ибн Уяйна, Вакиъ ва бошқалар каби имомлардан илм аҳлининг бу борадаги мазҳаби шуки, улар бу нарсаларни ривоят қилганлар, сўнг: «Бу ҳадислар ривоят қилинади ва биз уларга иймон келтирамиз ҳамда ‹қандай?› деб сўралмайди», деганлар. Ҳадис аҳли ихтиёр қилган нарса ҳам шуки, бу нарсалар қандай келган бўлса, шундай ривоят қилинади, уларга иймон келтирилади, тафсир қилинмайди, тахмин қилинмайди ва ‹қандай?› деб сўралмайди. Бу илм аҳли ихтиёр қилган ва унга юзланган ишдир. Ҳадисдаги «уларга Ўзини танитади» деган сўзнинг маъноси уларга тажаллий қилади, демакдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ ابْنِ حُنَيْنٍ، مَوْلًى لآلِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ أَوْ مَوْلَى زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَقْبَلْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَمِعَ رَجُلاً يَقْرَأُْ ‏(‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ ‏)‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَا وَجَبَتْ قَالَ ‏"‏ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنُ حُنَيْنٍ هُوَ عُبَيْدُ بْنُ حُنَيْنٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga ketayotgan edim, u zot bir kishining {Qul huvallohu ahad. Allohus-samad} deb oʻqiyotganini eshitib qoldilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Vojib boʻldi», dedilar. Men: «Nima vojib boʻldi?» dedim. U zot: «Jannat», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, biz uni faqat Molik ibn Anas hadisi orqaligina bilamiz. Ibn Hunayn esa — u Ubayd ibn Hunayndir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга кетаётган эдим, у зот бир кишининг {Қул ҳуваллоҳу аҳад. Аллоҳус-самад} деб ўқиётганини эшитиб қолдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Вожиб бўлди», дедилар. Мен: «Нима вожиб бўлди?» дедим. У зот: «Жаннат», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Молик ибн Анас ҳадиси орқалигина биламиз. Ибн Ҳунайн эса — у Убайд ибн Ҳунайндир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ مَرَرْتُ بِهِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَهُوَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ قِرَاءَتَهُ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَنَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَمَّا سَلَّمَ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا فَقَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ وَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُوَ أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي تَقْرَؤُهَا ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ بِالْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ hayotlik davrlarida men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning yonidan oʻtdim, u Furqon surasini qiroat qilayotgan edi. Men uning qiroatiga quloq soldim, qarasam, u Rasululloh ﷺ menga oʻrgatmagan koʻplab harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyapti. Men namozdayoq unga tashlanay deb qoldim, ammo salom berguncha kutib turdim. U salom berishi bilan ridosidan changallab: «Sen oʻqiyotganini eshitganim bu surani senga kim oʻrgatdi?» dedim. U: «Buni menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding, Allohga qasamki, bu sen oʻqiyotgan surani menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedim. Soʻng uni yetaklab Nabiy ﷺ huzuriga olib bordim va: «Ey Allohning Rasuli, men buni Furqon surasini siz menga oʻrgatmagan harflar bilan oʻqiyotganini eshitdim, holbuki Furqon surasini menga siz oʻrgatgansiz», dedim. Nabiy ﷺ: «Uni qoʻyib yubor, ey Umar. Oʻqi, ey Hishom», dedilar. Shunda u oʻzimcha eshitgan qiroat bilan oʻqidi. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Oʻqi, ey Umar», dedilar. Men Nabiy ﷺ menga oʻrgatgan qiroat bilan oʻqidim. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Albatta bu Qurʼon yetti harf bilan nozil qilingan, bas, undan oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Molik ibn Anas ham az-Zuhriydan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, faqat u unda Misvar ibn Maxramani zikr qilmagan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик даврларида мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг ёнидан ўтдим, у Фурқон сурасини қироат қилаётган эди. Мен унинг қироатига қулоқ солдим, қарасам, у Расулуллоҳ ﷺ менга ўргатмаган кўплаб ҳарфлар (қироатлар) билан ўқияпти. Мен намоздаёқ унга ташланай деб қолдим, аммо салом бергунча кутиб турдим. У салом бериши билан ридосидан чангаллаб: «Сен ўқиётганини эшитганим бу сурани сенга ким ўргатди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳга қасамки, бу сен ўқиётган сурани менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», дедим. Сўнг уни етаклаб Набий ﷺ ҳузурига олиб бордим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен буни Фурқон сурасини сиз менга ўргатмаган ҳарфлар билан ўқиётганини эшитдим, ҳолбуки Фурқон сурасини менга сиз ўргатгансиз», дедим. Набий ﷺ: «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом», дедилар. Шунда у ўзимча эшитган қироат билан ўқиди. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Ўқи, эй Умар», дедилар. Мен Набий ﷺ менга ўргатган қироат билан ўқидим. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Албатта бу Қуръон етти ҳарф билан нозил қилинган, бас, ундан осон бўлганини ўқинглар», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас ҳам аз-Зуҳрийдан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилган, фақат у унда Мисвар ибн Махрамани зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَمِينُ الرَّحْمَنِ مَلأَى سَحَّاءُ لاَ يَغِيضُهَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ قَالَ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَغِضْ مَا فِي يَمِينِهِ وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الأُخْرَى الْمِيزَانُ يَرْفَعُ وَيَخْفِضُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ وَقََالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ‏)‏ وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَتْهُ الأَئِمَّةُ نُؤْمِنُ بِهِ كَمَا جَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُفَسَّرَ أَوْ يُتَوَهَّمَ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِنَّهُ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ar-Rahmonning (oʻng) qoʻli toʻla va sahiydir, uni kecha-kunduz kamaytirmas», dedilar. U zot: «Allohni osmonlar va yerni yaratganidan beri nima(lar) infoq qilganini koʻrdingizmi? Albatta, Uning oʻng qoʻlidagi (neʼmat) kamaymadi. Uning Arshi suv ustidadir, boshqa qoʻlida esa Mizon (tarozisi) bor — uni koʻtaradi va tushiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis bu oyatning tafsirida (kelgan)dir: {Yahudiylar: Allohning qoʻli bogʻliq, dedilar. Oʻz qoʻllari bogʻlansin va aytgan (soʻz)lari sababli laʼnatlansin! Yoʻq! Uning ikki qoʻli (ham) ochiqdir, xohlaganicha infoq qilur} (Moida 64). Bu hadisni imomlar rivoyat qilganlar, biz unga kelganidek, tafsir qilmasdan yoki (biror narsani) tasavvur qilmasdan imon keltiramiz. Shunday deb imomlardan koʻplari — ular orasida as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Uyayna va Ibn Muborak (bor) — aytganlar: bu narsalar rivoyat qilinadi va ularga imon keltiriladi, ammo «qanday?» deb aytilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ар-Раҳмоннинг (ўнг) қўли тўла ва саҳийдир, уни кеча-кундуз камайтирмас», дедилар. У зот: «Аллоҳни осмонлар ва ерни яратганидан бери нима(лар) инфоқ қилганини кўрдингизми? Албатта, Унинг ўнг қўлидаги (неъмат) камаймади. Унинг Арши сув устидадир, бошқа қўлида эса Мизон (тарозиси) бор — уни кўтаради ва туширади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бу оятнинг тафсирида (келган)дир: {Яҳудийлар: Аллоҳнинг қўли боғлиқ, дедилар. Ўз қўллари боғлансин ва айтган (сўз)лари сабабли лаънатлансин! Йўқ! Унинг икки қўли (ҳам) очиқдир, хоҳлаганича инфоқ қилур} (Моида 64). Бу ҳадисни имомлар ривоят қилганлар, биз унга келганидек, тафсир қилмасдан ёки (бирор нарсани) тасаввур қилмасдан имон келтирамиз. Шундай деб имомлардан кўплари — улар орасида ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Уяйна ва Ибн Муборак (бор) — айтганлар: бу нарсалар ривоят қилинади ва уларга имон келтирилади, аммо «қандай?» деб айтилмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ خَوْلَةَ بِنْتِ حَكِيمٍ السُّلَمِيَّةِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نَزَلَ مَنْزِلاً ثُمَّ قَالَ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ مَنْزِلِهِ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ فَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ وَيَقُولُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ خَوْلَةَ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) Xavla bint Hakim as-Sulamiyya (roziyallohu anho)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bir manzilga tushib, soʻng: ‹Aʼuzu bi-kalimatillahit-tammati min sharri ma xalaq (Alloh yaratgan narsalarning yomonligidan Allohning mukammal kalimalari ila panoh tilayman)› desa, oʻsha manzilidan koʻchib ketguncha unga hech narsa zarar yetkazmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Bu hadisni Molik ibn Anas ham — unga Yaʼqub ibn Abdulloh ibn al-Ashajjdan yetib kelganini aytib — shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Bu hadis Ibn Ajlondan ham Yaʼqub ibn Abdulloh ibn al-Ashajjdan rivoyat qilingan boʻlib, u: Said ibn al-Musayyabdan, u Xavladan, deydi. Abu Iso aytdi: Laysning hadisi Ibn Ajlonning rivoyatidan koʻra sahihroqdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) Хавла бинт Ҳаким ас-Суламийя (розияллоҳу анҳо)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бир манзилга тушиб, сўнг: ‹Аъузу би-калиматиллаҳит-таммати мин шарри ма халақ (Аллоҳ яратган нарсаларнинг ёмонлигидан Аллоҳнинг мукаммал калималари ила паноҳ тилайман)› деса, ўша манзилидан кўчиб кетгунча унга ҳеч нарса зарар етказмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадисни Молик ибн Анас ҳам — унга Яъқуб ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан етиб келганини айтиб — шунга ўхшаш ривоят қилган. Бу ҳадис Ибн Ажлондан ҳам Яъқуб ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан ривоят қилинган бўлиб, у: Саид ибн ал-Мусайябдан, у Хавладан, дейди. Абу Исо айтди: Лайснинг ҳадиси Ибн Ажлоннинг ривоятидан кўра саҳиҳроқдир.