حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ الأَحْدَبُ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَانِي آتٍ مِنْ رَبِّي فَأَخْبَرَنِي ـ أَوْ قَالَ بَشَّرَنِي ـ أَنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْ أُمَّتِي لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ قَالَ ‏"‏ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ ‏"‏‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Robbim tomonidan menga kimdir kelib, (shu) xabarni (yoki xushxabarni) berdiki, mening ummatimdan kim — Allohga (biror tarzda) hech narsani sherik qilmagan holda — vafot etsa, jannatga kiradi», — dedilar. Men: «(U) zino qilib, oʻgʻirlik qilgan boʻlsa ham(mi)?» — dedim. U zot: «(U) zino qilib, oʻgʻirlik qilgan boʻlsa ham», — dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Роббим томонидан менга кимдир келиб, (шу) хабарни (ёки хушхабарни) бердики, менинг умматимдан ким — Аллоҳга (бирор тарзда) ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда — вафот эца, жаннатга киради», — дедилар. Мен: «(У) зино қилиб, ўғирлик қилган бўлса ҳам(ми)?» — дедим. У зот: «(У) зино қилиб, ўғирлик қилган бўлса ҳам», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا شَقِيقٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ مَاتَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ النَّارَ ‏"‏‏.‏ وَقُلْتُ أَنَا مَنْ مَاتَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga (boshqalarni) sherik qilgan holda vafot etsa, albatta doʻzaxga kiradi», — dedilar. Men: «Kim — Allohga hech narsani sherik qilmagan holda — vafot etsa, albatta jannatga kiradi», — dedim.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга (бошқаларни) шерик қилган ҳолда вафот эца, албатта дўзахга киради», — дедилар. Мен: «Ким — Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда — вафот эца, албатта жаннатга киради», — дедим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَشْعَثِ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِسَبْعٍ، وَنَهَانَا عَنْ سَبْعٍ أَمَرَنَا بِاتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ، وَعِيَادَةِ الْمَرِيضِ، وَإِجَابَةِ الدَّاعِي، وَنَصْرِ الْمَظْلُومِ، وَإِبْرَارِ الْقَسَمِ، وَرَدِّ السَّلاَمِ، وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ‏.‏ وَنَهَانَا عَنْ آنِيَةِ الْفِضَّةِ، وَخَاتَمِ الذَّهَبِ، وَالْحَرِيرِ، وَالدِّيبَاجِ، وَالْقَسِّيِّ، وَالإِسْتَبْرَقِ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni yetti narsaga buyurdilar va boshqa yetti narsadan qaytardilar. U zot bizni: janozaga ergashishga, kasalni ziyorat qilishga, taklifni qabul qilishga, mazlumga yordam berishga, qasamlarni bajarishga, salomni qaytarishga va aksa urgan (kishiga) javob berishga — (aksa urgan kishi: ‹Alhamdulillah›, — desa, ‹Yarhamukallooh (Alloh senga rahm qilsin)›, — deyishga) — buyurdilar. U zot bizni: kumush idishlar (ishlatishdan), oltin uzuk taqishdan, ipak, deboj (sof ipak mato), qassiy va istabraq (ikki xil ipak mato kiyim)dan — qaytardilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни етти нарсага буюрдилар ва бошқа етти нарсадан қайтардилар. У зот бизни: жанозага эргашишга, касални зиёрат қилишга, таклифни қабул қилишга, мазлумга ёрдам беришга, қасамларни бажаришга, саломни қайтаришга ва акса урган (кишига) жавоб беришга — (акса урган киши: ‹Алҳамдулиллаҳ›, — деса, ‹Ярҳамукаллооҳ (Аллоҳ сенга раҳм қилсин)›, — дейишга) — буюрдилар. У зот бизни: кумуш идишлар (ишлатишдан), олтин узук тақишдан, ипак, дебож (соф ипак мато), қассий ва истабрақ (икки хил ипак мато кийим)дан — қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ خَمْسٌ رَدُّ السَّلاَمِ، وَعِيَادَةُ الْمَرِيضِ، وَاتِّبَاعُ الْجَنَائِزِ، وَإِجَابَةُ الدَّعْوَةِ، وَتَشْمِيتُ الْعَاطِسِ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ‏.‏ وَرَوَاهُ سَلاَمَةُ عَنْ عُقَيْلٍ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Musulmonning musulmonlar ustidagi haqqi beshta: salomga javob berish, kasalni ziyorat qilish, janozalarga ergashish, taklifni qabul qilish va aksa urgan (kishiga) javob berish».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Мусулмоннинг мусулмонлар устидаги ҳаққи бешта: саломга жавоб бериш, касални зиёрат қилиш, жанозаларга эргашиш, таклифни қабул қилиш ва акса урган (кишига) жавоб бериш».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ، وَيُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ قَالَتْ أَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ عَلَى فَرَسِهِ مِنْ مَسْكَنِهِ بِالسُّنْحِ حَتَّى نَزَلَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ، فَلَمْ يُكَلِّمِ النَّاسَ، حَتَّى نَزَلَ فَدَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَتَيَمَّمَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُسَجًّى بِبُرْدِ حِبَرَةٍ، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، ثُمَّ أَكَبَّ عَلَيْهِ فَقَبَّلَهُ ثُمَّ بَكَى فَقَالَ بِأَبِي أَنْتَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لاَ يَجْمَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ مَوْتَتَيْنِ، أَمَّا الْمَوْتَةُ الَّتِي كُتِبَتْ عَلَيْكَ فَقَدْ مُتَّهَا‏.‏ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ فَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ وَعُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يُكَلِّمُ النَّاسَ‏.‏ فَقَالَ اجْلِسْ‏.‏ فَأَبَى‏.‏ فَقَالَ اجْلِسْ‏.‏ فَأَبَى، فَتَشَهَّدَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَمَالَ إِلَيْهِ النَّاسُ، وَتَرَكُوا عُمَرَ فَقَالَ أَمَّا بَعْدُ، فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="3" aya_start="144" aya_end="144"]{‏وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ‏}‏ إِلَى ‏{‏الشَّاكِرِينَ‏}‏ وَاللَّهِ لَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الآيَةَ حَتَّى تَلاَهَا أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَتَلَقَّاهَا مِنْهُ النَّاسُ، فَمَا يُسْمَعُ بَشَرٌ إِلاَّ يَتْلُوهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Sunhdagi turar joyidan otida mingan holda keldi. U otdan tushib, masjidga kirdi va — menga kelguncha — hech kim bilan gaplashmadi; u toʻgʻri Paygʻambar ﷺ ning oldilariga bordi — u zot naqshli choyshab bilan yopilgan edi. Abu Bakr u zotning yuzini ochdi, engashib, u zotni oʻpdi va yigʻlab: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Paygʻambari! Alloh sizga ikki oʻlimni jamlamaydi. Siz oʻzingizga yozilgan oʻlimni (bir marta) topdingiz», — dedi. Abu Salama Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: Abu Bakr (tashqariga) chiqdi — Umar odamlarga (gap) soʻzlayotgan edi — va Abu Bakr unga oʻtirishni aytdi, lekin Umar koʻnmadi. Abu Bakr yana unga oʻtirishni aytdi, lekin Umar yana koʻnmadi. Soʻng Abu Bakr tashahhud (yaʼni Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq va Muhammad — Allohning Rasuli) aytdi va odamlar Abu Bakrga (eʼtibor) qaratdi hamda Umarni tark etdi. Abu Bakr: «Ammo baʼdu, sizlardan kim Muhammadga ibodat qilgan boʻlsa, (bilsinki,) Muhammad vafot etdilar; lekin kim Allohga ibodat qilgan boʻlsa, (bilsinki,) Alloh tirik, hech qachon oʻlmaydi. Alloh: ‹Muhammad faqat bir Rasuldir; undan oldin ham (koʻp) Paygʻambarlar oʻtgan... (to) shukr qiluvchilarni (mukofotlaydi)› (Oli Imron, 144) — degan», — dedi. (Rivoyatchi qoʻshdi: «Allohga qasamki, goʻyo odamlar Alloh bu oyatni ilgari nozil qilganini Abu Bakr uni tilovat qilguncha bilmagandek edi; soʻng uni eshitgan har bir kishi uni tilovat qila boshladi».)Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Сунҳдаги турар жойидан отида минган ҳолда келди. У отдан тушиб, масжидга кирди ва — менга келгунча — ҳеч ким билан гаплашмади; у тўғри Пайғамбар ﷺ нинг олдиларига борди — у зот нақшли чойшаб билан ёпилган эди. Абу Бакр у зотнинг юзини очди, энгашиб, у зотни ўпди ва йиғлаб: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Пайғамбари! Аллоҳ сизга икки ўлимни жамламайди. Сиз ўзингизга ёзилган ўлимни (бир марта) топдингиз», — деди. Абу Салама Ибн Аббосдан ривоят қилади: Абу Бакр (ташқарига) чиқди — Умар одамларга (гап) сўзлаётган эди — ва Абу Бакр унга ўтиришни айтди, лекин Умар кўнмади. Абу Бакр яна унга ўтиришни айтди, лекин Умар яна кўнмади. Сўнг Абу Бакр ташаҳҳуд (яъни Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ ва Муҳаммад — Аллоҳнинг Расули) айтди ва одамлар Абу Бакрга (эътибор) қаратди ҳамда Умарни тарк этди. Абу Бакр: «Аммо баъду, сизлардан ким Муҳаммадга ибодат қилган бўлса, (билсинки,) Муҳаммад вафот этдилар; лекин ким Аллоҳга ибодат қилган бўлса, (билсинки,) Аллоҳ тирик, ҳеч қачон ўлмайди. Аллоҳ: ‹Муҳаммад фақат бир Расулдир; ундан олдин ҳам (кўп) Пайғамбарлар ўтган... (то) шукр қилувчиларни (мукофотлайди)› (Оли Имрон, 144) — деган», — деди. (Ривоятчи қўшди: «Аллоҳга қасамки, гўё одамлар Аллоҳ бу оятни илгари нозил қилганини Абу Бакр уни тиловат қилгунча билмагандек эди; сўнг уни эшитган ҳар бир киши уни тиловат қила бошлади».)

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ أُمَّ الْعَلاَءِ ـ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ ـ بَايَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّهُ اقْتُسِمَ الْمُهَاجِرُونَ قُرْعَةً فَطَارَ لَنَا عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ، فَأَنْزَلْنَاهُ فِي أَبْيَاتِنَا، فَوَجِعَ وَجَعَهُ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، فَلَمَّا تُوُفِّيَ وَغُسِّلَ وَكُفِّنَ فِي أَثْوَابِهِ، دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ أَبَا السَّائِبِ، فَشَهَادَتِي عَلَيْكَ لَقَدْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَمَا يُدْرِيكِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَكْرَمَهُ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَنْ يُكْرِمُهُ اللَّهُ فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا هُوَ فَقَدْ جَاءَهُ الْيَقِينُ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو لَهُ الْخَيْرَ، وَاللَّهِ مَا أَدْرِي ـ وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ ـ مَا يُفْعَلُ بِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَوَاللَّهِ لاَ أُزَكِّي أَحَدًا بَعْدَهُ أَبَدًا‏.‏ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، مِثْلَهُ‏.‏ وَقَالَ نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ عُقَيْلٍ، مَا يُفْعَلُ بِهِ وَتَابَعَهُ شُعَيْبٌ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَمَعْمَرٌ‏.‏

Xorija ibn Zayd ibn Sobit (Ummu Alodan) rivoyat qiladi: Ummu Alo — Paygʻambar ﷺ ga bayʼat bergan bir ansoriy ayol — menga dedi: «Muhojirlar qurʼa (chek) tashlash orqali oramizda taqsimlandi va bizning ulushimizga Usmon ibn Mazʼun tushdi. Biz uni uyimizda turgʻizdik. Soʻng u — vafotiga sabab boʻlgan — bir kasalga giriftor boʻldi; u vafot etgach, yuvildi va oʻz kiyimlariga kafanlandi; (oʻshanda) Rasululloh ﷺ keldilar. Men: ‹Alloh senga rahm qilsin, ey Abu Soib! Men guvohlik beramanki, Alloh seni izzatli qildi›, — dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Alloh uni izzatli qilganini qayerdan bilasan?› — dedilar. Men: ‹Yo Rasululloh, otam sizga fido boʻlsin! Alloh yana kimga oʻz izzatini ato etsin?› — dedim. Paygʻambar ﷺ: ‹Shubhasiz, unga oʻlim keldi. Allohga qasamki, men ham unga yaxshilik tilayman, lekin Allohga qasamki, men — Allohning Rasuli boʻlsam-da — Alloh men bilan nima qilishini bilmayman›, — dedilar». (Ummu Alo dedi:) «Allohga qasamki, men shundan keyin hech kimning taqvodorligiga guvohlik bermadim». Lays ham yuqoridagidek rivoyat qildi.Хорижа ибн Зайд ибн Собит (Умму Алодан) ривоят қилади: Умму Ало — Пайғамбар ﷺ га байъат берган бир ансорий аёл — менга деди: «Муҳожирлар қуръа (чек) ташлаш орқали орамизда тақсимланди ва бизнинг улушимизга Усмон ибн Мазъун тушди. Биз уни уйимизда турғиздик. Сўнг у — вафотига сабаб бўлган — бир касалга гирифтор бўлди; у вафот этгач, ювилди ва ўз кийимларига кафанланди; (ўшанда) Расулуллоҳ ﷺ келдилар. Мен: ‹Аллоҳ сенга раҳм қилсин, эй Абу Соиб! Мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳ сени иззатли қилди›, — дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳ уни иззатли қилганини қаердан биласан?› — дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, отам сизга фидо бўлсин! Аллоҳ яна кимга ўз иззатини ато эцин?› — дедим. Пайғамбар ﷺ: ‹Шубҳасиз, унга ўлим келди. Аллоҳга қасамки, мен ҳам унга яхшилик тилайман, лекин Аллоҳга қасамки, мен — Аллоҳнинг Расули бўлсам-да — Аллоҳ мен билан нима қилишини билмайман›, — дедилар». (Умму Ало деди:) «Аллоҳга қасамки, мен шундан кейин ҳеч кимнинг тақводорлигига гувоҳлик бермадим». Лайс ҳам юқоридагидек ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا قُتِلَ أَبِي جَعَلْتُ أَكْشِفُ الثَّوْبَ عَنْ وَجْهِهِ أَبْكِي، وَيَنْهَوْنِي عَنْهُ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَنْهَانِي، فَجَعَلَتْ عَمَّتِي فَاطِمَةُ تَبْكِي، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَبْكِينَ أَوْ لاَ تَبْكِينَ، مَا زَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ تُظِلُّهُ بِأَجْنِحَتِهَا حَتَّى رَفَعْتُمُوهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي ابْنُ الْمُنْكَدِرِ سَمِعَ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Otam shahid boʻlganda, men uning yuzidan choyshabni koʻtarib, yigʻladim va odamlar meni bundan qaytardi, lekin Paygʻambar ﷺ meni qaytarmadilar. Soʻng mening xolam Fotima yigʻlay boshladi va Paygʻambar ﷺ: «Yigʻlaysanmi yoki yigʻlamaysanmi — baribir. Farishtalar uni — siz uni (jang maydonidan) koʻchirguningizcha — qanotlari bilan soyalab turdi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Отам шаҳид бўлганда, мен унинг юзидан чойшабни кўтариб, йиғладим ва одамлар мени бундан қайтарди, лекин Пайғамбар ﷺ мени қайтармадилар. Сўнг менинг холам Фотима йиғлай бошлади ва Пайғамбар ﷺ: «Йиғлайсанми ёки йиғламайсанми — барибир. Фаришталар уни — сиз уни (жанг майдонидан) кўчиргунингизча — қанотлари билан соялаб турди», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَعَى النَّجَاشِيَّ فِي الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، خَرَجَ إِلَى الْمُصَلَّى، فَصَفَّ بِهِمْ وَكَبَّرَ أَرْبَعًا‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Najoshiyning oʻlimini — u vafot etgan kunning oʻzida — (odamlarga) xabar berdilar. U zot namozgohga tomon yurdilar va odamlar u zot orqasida saf tortdi. U zot toʻrt takbir aytdilar (yaʼni janoza namozini oʻqidilar).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Нажошийнинг ўлимини — у вафот этган куннинг ўзида — (одамларга) хабар бердилар. У зот намозгоҳга томон юрдилар ва одамлар у зот орқасида саф тортди. У зот тўрт такбир айтдилар (яъни жаноза намозини ўқидилар).

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَهَا جَعْفَرٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ فَأُصِيبَ ـ وَإِنَّ عَيْنَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَتَذْرِفَانِ ـ ثُمَّ أَخَذَهَا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ مِنْ غَيْرِ إِمْرَةٍ فَفُتِحَ لَهُ ‏"‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Zayd bayroqni oldi va shahid boʻldi. Soʻng uni Jaʼfar oldi va u ham shahid boʻldi. Soʻng bayroqni Abdulloh ibn Ravoha oldi, lekin u ham shahid boʻldi — oʻsha paytda Rasululloh ﷺ ning koʻzlari yoshga toʻlgan edi. Soʻng bayroqni Xolid ibn Valid — (oldindan) sarkarda etib tayinlanmagan holda — oldi va unga gʻalaba nasib boʻldi», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Зайд байроқни олди ва шаҳид бўлди. Сўнг уни Жаъфар олди ва у ҳам шаҳид бўлди. Сўнг байроқни Абдуллоҳ ибн Равоҳа олди, лекин у ҳам шаҳид бўлди — ўша пайтда Расулуллоҳ ﷺ нинг кўзлари ёшга тўлган эди. Сўнг байроқни Холид ибн Валид — (олдиндан) саркарда этиб тайинланмаган ҳолда — олди ва унга ғалаба насиб бўлди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَاتَ إِنْسَانٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ فَمَاتَ بِاللَّيْلِ فَدَفَنُوهُ لَيْلاً، فَلَمَّا أَصْبَحَ أَخْبَرُوهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا مَنَعَكُمْ أَنْ تُعْلِمُونِي ‏"‏‏.‏ قَالُوا كَانَ اللَّيْلُ فَكَرِهْنَا ـ وَكَانَتْ ظُلْمَةٌ ـ أَنْ نَشُقَّ عَلَيْكَ‏.‏ فَأَتَى قَبْرَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi vafot etdi — Rasululloh ﷺ uni (kasal paytida) ziyorat qilar edilar. U kechasi vafot etdi va (odamlar) uni kechasi dafn qildi. Ertalab ular Paygʻambar ﷺ ga (uning oʻlimini) xabar qildi. U zot: «Sizlarni menga xabar berishdan nima toʻsdi?» — dedilar. Ular: «Tun edi, qorongʻi kecha edi; shuning uchun biz sizni bezovta qilishni yoqtirmadik», — dedi. Paygʻambar ﷺ uning qabriga borib, (janoza) namozini oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши вафот этди — Расулуллоҳ ﷺ уни (касал пайтида) зиёрат қилар эдилар. У кечаси вафот этди ва (одамлар) уни кечаси дафн қилди. Эрталаб улар Пайғамбар ﷺ га (унинг ўлимини) хабар қилди. У зот: «Сизларни менга хабар беришдан нима тўсди?» — дедилар. Улар: «Тун эди, қоронғи кеча эди; шунинг учун биз сизни безовта қилишни ёқтирмадик», — деди. Пайғамбар ﷺ унинг қабрига бориб, (жаноза) намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنَ النَّاسِ مِنْ مُسْلِمٍ يُتَوَفَّى لَهُ ثَلاَثٌ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ، إِلاَّ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ إِيَّاهُمْ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch farzandi balogʻatga yetmay vafot etgan musulmonga, Alloh — ularga boʻlgan rahmati sababli — jannatni ato etadi», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч фарзанди балоғатга етмай вафот этган мусулмонга, Аллоҳ — уларга бўлган раҳмати сабабли — жаннатни ато этади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ ذَكْوَانَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، رضى الله عنه أَنَّ النِّسَاءَ، قُلْنَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اجْعَلْ لَنَا يَوْمًا‏.‏ فَوَعَظَهُنَّ، وَقَالَ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ مَاتَ لَهَا ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ كَانُوا حِجَابًا مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏ قَالَتِ امْرَأَةٌ وَاثْنَانِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَانِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شَرِيكٌ عَنِ ابْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، حَدَّثَنِي أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ‏"‏ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ ‏"‏‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ayollar Paygʻambar ﷺ dan: «Bizga (ham) bir kun belgilab bering», — deb iltimos qildi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularga vaʼz qilib: «Uch farzandi vafot etgan ayolni ular doʻzax oʻtidan toʻsadi (himoya qiladi)», — dedilar. Buni eshitib, bir ayol: «(Agar) ikkitasi vafot etsa(chi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ikkitasi ham (uni doʻzax oʻtidan toʻsadi)», — dedilar. Abu Hurayra qoʻshdi: «Oʻsha bolalar balogʻatdan past (yoshda) boʻlishi (kerak)».Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аёллар Пайғамбар ﷺ дан: «Бизга (ҳам) бир кун белгилаб беринг», — деб илтимос қилди. Бас, Пайғамбар ﷺ уларга ваъз қилиб: «Уч фарзанди вафот этган аёлни улар дўзах ўтидан тўсади (ҳимоя қилади)», — дедилар. Буни эшитиб, бир аёл: «(Агар) иккитаси вафот эца(чи)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Иккитаси ҳам (уни дўзах ўтидан тўсади)», — дедилар. Абу Ҳурайра қўшди: «Ўша болалар балоғатдан паст (ёшда) бўлиши (керак)».

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ لِمُسْلِمٍ ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ، فَيَلِجَ النَّارَ إِلاَّ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ‏[quran sura="19" aya_start="71" aya_end="71"]{‏وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا‏}‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Uch farzandi vafot etgan hech bir musulmon doʻzaxga kirmaydi — magar Allohning qasami (yaʼni har kim oʻt koʻli ustidagi sirot koʻprigidan oʻtishi) sababligina (unga yaqinlashadi)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Уч фарзанди вафот этган ҳеч бир мусулмон дўзахга кирмайди — магар Аллоҳнинг қасами (яъни ҳар ким ўт кўли устидаги сирот кўпригидан ўтиши) сабаблигина (унга яқинлашади)», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِامْرَأَةٍ عِنْدَ قَبْرٍ وَهِيَ تَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ وَاصْبِرِي ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ qabr yonida oʻtirib yigʻlab turgan bir ayol yonidan oʻtdilar va unga: «Allohdan qoʻrq va sabr qil», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ қабр ёнида ўтириб йиғлаб турган бир аёл ёнидан ўтдилар ва унга: «Аллоҳдан қўрқ ва сабр қил», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ الأَنْصَارِيَّةِ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَتِ ابْنَتُهُ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مَنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَأَعْطَانَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ تَعْنِي إِزَارَهُ‏.‏

Ummu Atiyya al-Ansoriya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qizlari vafot etganda, bizning oldimizga kelib: «Uni suv va sidr bilan uch yoki besh marta — yoki zarur deb bilsangiz, undan koʻproq — yuvinglar; oxirida kofur yoki ozgina kofur (qoʻshing); tugatganingizda, menga xabar beringlar», — dedilar. Biz uni tugatgach, u zotga xabar berdik va u zot izorlarini (beli matosini) bizga berib, mayyitni unga kafanlashni aytdilar.Умму Атийя ал-Ансория (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қизлари вафот этганда, бизнинг олдимизга келиб: «Уни сув ва сидр билан уч ёки беш марта — ёки зарур деб билсангиз, ундан кўпроқ — ювинглар; охирида кофур ёки озгина кофур (қўшинг); тугатганингизда, менга хабар беринглар», — дедилар. Биз уни тугатгач, у зотга хабар бердик ва у зот изорларини (бели матосини) бизга бериб, маййитни унга кафанлашни айтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَغْسِلُ ابْنَتَهُ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ، فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَيُّوبُ وَحَدَّثَتْنِي حَفْصَةُ بِمِثْلِ حَدِيثِ مُحَمَّدٍ وَكَانَ فِي حَدِيثِ حَفْصَةَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِيهِ ‏:‏ ‏"‏ ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ سَبْعًا ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِيهِ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ ابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ وَكَانَ فِيهِ أَنَّ أُمَّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَمَشَطْنَاهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizning oldimizga keldilar — biz u zotning (vafot etgan) qizini yuvinayotgan edik — va: «Uni suv va sidr bilan uch, besh yoki undan koʻproq marta yuvinglar va oxirida unga kofur seping; tugatganingizda, menga xabar beringlar», — dedilar. Biz tugatgach, u zotga xabar berdik va u zot izorlarini bizga berib, uni unga kafanlashni aytdi. Ayyub aytdiki, Hafsa unga — Muhammadning rivoyatiga oʻxshash — bir rivoyatni aytib berdi; unda mayyit toq (marta) yuvilishi va 3, 5 yoki 7 (degan) raqamlar zikr qilindi. Yana — oʻng tomondan va tahoratda yuviladigan aʼzolardan boshlash (kerak)ligi aytildi; Ummu Atiyya yana: «Biz uning sochini tarab, uch oʻrim qildik», — degani (aytildi).Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга келдилар — биз у зотнинг (вафот этган) қизини ювинаётган эдик — ва: «Уни сув ва сидр билан уч, беш ёки ундан кўпроқ марта ювинглар ва охирида унга кофур сепинг; тугатганингизда, менга хабар беринглар», — дедилар. Биз тугатгач, у зотга хабар бердик ва у зот изорларини бизга бериб, уни унга кафанлашни айтди. Айюб айтдики, Ҳафса унга — Муҳаммаднинг ривоятига ўхшаш — бир ривоятни айтиб берди; унда маййит тоқ (марта) ювилиши ва 3, 5 ёки 7 (деган) рақамлар зикр қилинди. Яна — ўнг томондан ва таҳоратда ювиладиган аъзолардан бошлаш (керак)лиги айтилди; Умму Атийя яна: «Биз унинг сочини тараб, уч ўрим қилдик», — дегани (айтилди).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَسْلِ ابْنَتِهِ ‏"‏ ابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ مِنْهَا ‏"‏‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (vafot etgan) qizlarining yuvilishi haqida: «Oʻng tomondan va tahoratda yuviladigan aʼzolardan boshlanglar», — dedilar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (вафот этган) қизларининг ювилиши ҳақида: «Ўнг томондан ва таҳоратда ювиладиган аъзолардан бошланглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا غَسَّلْنَا بِنْتَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَنَا وَنَحْنُ نَغْسِلُهَا ‏"‏ ابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ ‏"‏‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ ning (vafot etgan) qizini yuvayotgan paytimizda, u zot bizga — biz uni yuvayotgan holda —: «Yuvishni oʻng tomondan va tahoratda yuviladigan aʼzolardan boshlanglar», — dedilar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ нинг (вафот этган) қизини юваётган пайтимизда, у зот бизга — биз уни юваётган ҳолда —: «Ювишни ўнг томондан ва таҳоратда ювиладиган аъзолардан бошланглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ تُوُفِّيَتْ بِنْتُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَنَا ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَنَزَعَ مِنْ حِقْوِهِ إِزَارَهُ وَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizi vafot etdi va u zot bizga: «Uni uch yoki besh marta — yoki zarur deb bilsangiz, undan koʻproq — yuvinglar; tugatganingizda, menga xabar beringlar», — dedilar. Bas, (tugatgach,) biz u zotga xabar berdik va u zot izorlarini yechib, uni unga kafanlashni aytdi.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизи вафот этди ва у зот бизга: «Уни уч ёки беш марта — ёки зарур деб билсангиз, ундан кўпроқ — ювинглар; тугатганингизда, менга хабар беринглар», — дедилар. Бас, (тугатгач,) биз у зотга хабар бердик ва у зот изорларини ечиб, уни унга кафанлашни айтди.

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ، فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ، فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ وَعَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنهما ـ بِنَحْوِهِ وَقَالَتْ إِنَّهُ قَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ سَبْعًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ حَفْصَةُ قَالَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ وَجَعَلْنَا رَأْسَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ‏.‏

Muhammad (ibn Siyrin, Ummu Atiyyadan) rivoyat qiladi: Ummu Atiyya dedi: «Paygʻambar ﷺ ning qizlaridan biri vafot etdi va u zot (tashqariga) chiqib: ‹Uni suv va sidr bilan uch yoki besh marta — yoki zarur deb bilsangiz, undan koʻproq — yuvinglar; eng oxirida kofur (yoki ozgina kofur) qoʻying; tugatganingizda, menga xabar beringlar›, — dedilar». Ummu Atiyya qoʻshdi: «Biz tugatgach, u zotga xabar berdik va u zot izorlarini bizga berib: ‹Uni unga kafanlanglar›, — dedilar». Ummu Atiyya (boshqa rivoyatda) qoʻshdi: «Paygʻambar ﷺ: ‹Uni uch, besh yoki yetti marta — yoki zarur deb bilsangiz, undan koʻproq — yuvinglar›, — dedilar». Hafsa aytdiki, Ummu Atiyya yana: «Biz uning sochini uch oʻrim qildik», — degan.Муҳаммад (ибн Сийрин, Умму Атийядан) ривоят қилади: Умму Атийя деди: «Пайғамбар ﷺ нинг қизларидан бири вафот этди ва у зот (ташқарига) чиқиб: ‹Уни сув ва сидр билан уч ёки беш марта — ёки зарур деб билсангиз, ундан кўпроқ — ювинглар; энг охирида кофур (ёки озгина кофур) қўйинг; тугатганингизда, менга хабар беринглар›, — дедилар». Умму Атийя қўшди: «Биз тугатгач, у зотга хабар бердик ва у зот изорларини бизга бериб: ‹Уни унга кафанланглар›, — дедилар». Умму Атийя (бошқа ривоятда) қўшди: «Пайғамбар ﷺ: ‹Уни уч, беш ёки етти марта — ёки зарур деб билсангиз, ундан кўпроқ — ювинглар›, — дедилар». Ҳафса айтдики, Умму Атийя яна: «Биз унинг сочини уч ўрим қилдик», — деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَيُّوبُ وَسَمِعْتُ حَفْصَةَ بِنْتَ سِيرِينَ، قَالَتْ حَدَّثَتْنَا أُمُّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهُنَّ جَعَلْنَ رَأْسَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاَثَةَ قُرُونٍ نَقَضْنَهُ ثُمَّ غَسَلْنَهُ ثُمَّ جَعَلْنَهُ ثَلاَثَةَ قُرُونٍ‏.‏

Hafsa bint Siyrin (Ummu Atiyyadan) rivoyat qiladi: Ummu Atiyya aytdiki, ular Rasululloh ﷺ ning (vafot etgan) qizining sochini uch oʻrim qildi. Ular avval uning sochini yozdi, yuvdi, soʻng uch oʻrim qildi.Ҳафса бинт Сийрин (Умму Атийядан) ривоят қилади: Умму Атийя айтдики, улар Расулуллоҳ ﷺ нинг (вафот этган) қизининг сочини уч ўрим қилди. Улар аввал унинг сочини ёзди, ювди, сўнг уч ўрим қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَنَّ أَيُّوبَ، أَخْبَرَهُ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ سِيرِينَ، يَقُولُ جَاءَتْ أُمُّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ مِنَ اللاَّتِي بَايَعْنَ، قَدِمَتِ الْبِصْرَةَ، تُبَادِرُ ابْنًا لَهَا فَلَمْ تُدْرِكْهُ ـ فَحَدَّثَتْنَا قَالَتْ دَخَلَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَغْسِلُ ابْنَتَهُ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا فَرَغْنَا أَلْقَى إِلَيْنَا حَقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، وَلاَ أَدْرِي أَىُّ بَنَاتِهِ‏.‏ وَزَعَمَ أَنَّ الإِشْعَارَ الْفُفْنَهَا فِيهِ، وَكَذَلِكَ كَانَ ابْنُ سِيرِينَ يَأْمُرُ بِالْمَرْأَةِ أَنْ تُشْعَرَ وَلاَ تُؤْزَرَ‏.‏

Ibn Siyrin (Ummu Atiyyadan) rivoyat qiladi: Ummu Atiyya — Paygʻambar ﷺ ga bayʼat bergan bir ansoriy ayol — Basraga oʻz oʻgʻlini ziyorat qilish uchun keldi, lekin uni topa olmadi. U bizga rivoyat qildi: «Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga keldilar — biz u zotning (vafot etgan) qizini yuvayotgan edik — va: ‹Uni suv va sidr bilan uch marta, besh marta yoki undan koʻproq — yoki zarur deb bilsangiz — yuvinglar; eng oxirida kofur qoʻying; tugatganingizda, menga xabar beringlar›, — dedilar». Ummu Atiyya qoʻshdi: «Tugatgach, biz u zotga xabar berdik va u zot izorlarini bizga berib, uni unga kafanlashni aytdilar va bundan ortiq hech narsa demadilar».Ибн Сийрин (Умму Атийядан) ривоят қилади: Умму Атийя — Пайғамбар ﷺ га байъат берган бир ансорий аёл — Басрага ўз ўғлини зиёрат қилиш учун келди, лекин уни топа олмади. У бизга ривоят қилди: «Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга келдилар — биз у зотнинг (вафот этган) қизини юваётган эдик — ва: ‹Уни сув ва сидр билан уч марта, беш марта ёки ундан кўпроқ — ёки зарур деб билсангиз — ювинглар; энг охирида кофур қўйинг; тугатганингизда, менга хабар беринглар›, — дедилар». Умму Атийя қўшди: «Тугатгач, биз у зотга хабар бердик ва у зот изорларини бизга бериб, уни унга кафанлашни айтдилар ва бундан ортиқ ҳеч нарса демадилар».

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أُمِّ الْهُذَيْلِ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ ضَفَرْنَا شَعَرَ بِنْتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ تَعْنِي ثَلاَثَةَ قُرُونٍ‏.‏ وَقَالَ وَكِيعٌ قَالَ سُفْيَانُ نَاصِيَتَهَا وَقَرْنَيْهَا‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ ning (vafot etgan) qizining sochini uch oʻrim qildik. Vakiʼ aytdiki, Sufyon: «Bir oʻrim oldida, boshqa ikkitasi boshning ikki yon tomonida oʻrildi», — dedi.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ нинг (вафот этган) қизининг сочини уч ўрим қилдик. Вакиъ айтдики, Суфён: «Бир ўрим олдида, бошқа иккитаси бошнинг икки ён томонида ўрилди», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَتْنَا حَفْصَةُ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَانَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا بِالسِّدْرِ وِتْرًا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ ذَلِكَ، وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ، فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ، فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ، فَضَفَرْنَا شَعَرَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ وَأَلْقَيْنَاهَا خَلْفَهَا‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizlaridan biri vafot etdi va u zot bizning oldimizga kelib: «Uni sidr (suvi) bilan toq (marta) — yaʼni uch, besh yoki undan koʻproq, agar zarur deb bilsangiz — yuvinglar; eng oxirida kofur (yoki ozgina kofur) qoʻying; tugatganingizda, menga xabar beringlar», — dedilar. Bas, biz tugatgach, u zotga xabar berdik. U zot izorlarini bizga berdilar (uni kafanlash uchun). Biz (vafot etgan qizning) sochini uch oʻrim qildik va ularni orqasiga tashladik.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизларидан бири вафот этди ва у зот бизнинг олдимизга келиб: «Уни сидр (суви) билан тоқ (марта) — яъни уч, беш ёки ундан кўпроқ, агар зарур деб билсангиз — ювинглар; энг охирида кофур (ёки озгина кофур) қўйинг; тугатганингизда, менга хабар беринглар», — дедилар. Бас, биз тугатгач, у зотга хабар бердик. У зот изорларини бизга бердилар (уни кафанлаш учун). Биз (вафот этган қизнинг) сочини уч ўрим қилдик ва уларни орқасига ташладик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُفِّنَ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ يَمَانِيَةٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ مِنْ كُرْسُفٍ، لَيْسَ فِيهِنَّ قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uchta yamanlik oq «Suhuliya» (paxtadan toʻqilgan mato boʻlaklari)ga kafanlandilar; ularda na koʻylak, na salla bor edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ учта яманлик оқ «Суҳулия» (пахтадан тўқилган мато бўлаклари)га кафанландилар; уларда на кўйлак, на салла бор эди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ بَيْنَمَا رَجُلٌ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ إِذْ وَقَعَ عَنْ رَاحِلَتِهِ فَوَقَصَتْهُ ـ أَوْ قَالَ فَأَوْقَصَتْهُ ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ، وَلاَ تُحَنِّطُوهُ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ، فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Arafotda ulovida (mingan) boʻlgan paytida, undan yiqilib, boʻynini sindirdi (va vafot etdi). Paygʻambar ﷺ: «Uni suv va sidr bilan yuvinglar va ikki boʻlak matoga kafanlanglar; uni xushboʻylamanglar va boshini ham yopmanglar — chunki u Qiyomat kuni ‹Labbayk›, — degan holda (yaʼni hoji kabi) tiriltiladi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Арафотда уловида (минган) бўлган пайтида, ундан йиқилиб, бўйнини синдирди (ва вафот этди). Пайғамбар ﷺ: «Уни сув ва сидр билан ювинглар ва икки бўлак матога кафанланглар; уни хушбўйламанглар ва бошини ҳам ёпманглар — чунки у Қиёмат куни ‹Лаббайк›, — деган ҳолда (яъни ҳожи каби) тирилтилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَيْنَمَا رَجُلٌ وَاقِفٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَةَ إِذْ وَقَعَ مِنْ رَاحِلَتِهِ فَأَقْصَعَتْهُ ـ أَوْ قَالَ فَأَقْعَصَتْهُ ـ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ، وَلاَ تُحَنِّطُوهُ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺ bilan (haj uchun) Arafotda boʻlgan paytida, ulovidan yiqilib, boʻynini sindirdi (va vafot etdi). Bas, Rasululloh ﷺ: «Uni suv va sidr bilan yuvinglar va ikki boʻlak matoga kafanlanglar; uni xushboʻylamanglar va boshini ham yopmanglar — chunki Alloh uni Qiyomat kuni ‹Labbayk›, — degan holda tiriltadi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ билан (ҳаж учун) Арафотда бўлган пайтида, уловидан йиқилиб, бўйнини синдирди (ва вафот этди). Бас, Расулуллоҳ ﷺ: «Уни сув ва сидр билан ювинглар ва икки бўлак матога кафанланглар; уни хушбўйламанглар ва бошини ҳам ёпманглар — чунки Аллоҳ уни Қиёмат куни ‹Лаббайк›, — деган ҳолда тирилтади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ أَنَّ رَجُلاً، وَقَصَهُ بَعِيرُهُ، وَنَحْنُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُحْرِمٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ، وَلاَ تُمِسُّوهُ طِيبًا، وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّدًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga boʻlgan paytimizda, bir kishini tuyasi oʻldirdi — u muhrim (ehrom bogʻlagan) edi. Bas, Paygʻambar ﷺ: «Uni suv va sidr bilan yuvinglar va ikki boʻlak matoga kafanlanglar; uni xushboʻylamanglar va boshini ham yopmanglar — chunki Alloh uni Qiyomat kuni ‹Labbayk›, — degan holda tiriltadi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга бўлган пайтимизда, бир кишини туяси ўлдирди — у муҳрим (эҳром боғлаган) эди. Бас, Пайғамбар ﷺ: «Уни сув ва сидр билан ювинглар ва икки бўлак матога кафанланглар; уни хушбўйламанглар ва бошини ҳам ёпманглар — чунки Аллоҳ уни Қиёмат куни ‹Лаббайк›, — деган ҳолда тирилтади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرٍو، وَأَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ كَانَ رَجُلٌ وَاقِفٌ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَفَةَ فَوَقَعَ عَنْ رَاحِلَتِهِ ـ قَالَ أَيُّوبُ فَوَقَصَتْهُ، وَقَالَ عَمْرٌو فَأَقْصَعَتْهُ ـ فَمَاتَ فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ، وَلاَ تُحَنِّطُوهُ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ، فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ـ قَالَ أَيُّوبُ يُلَبِّي، وَقَالَ عَمْرٌو ـ مُلَبِّيًا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi — u Paygʻambar ﷺ bilan Arafotda boʻlgan paytida — ulovidan yiqilib, vafot etdi. Paygʻambar ﷺ: «Uni suv va sidr bilan yuvinglar va ikki boʻlak matoga kafanlanglar; uni xushboʻylamanglar va boshini ham yopmanglar — chunki u Qiyomat kuni ‹Labbayk›, — degan holda tiriltiladi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши — у Пайғамбар ﷺ билан Арафотда бўлган пайтида — уловидан йиқилиб, вафот этди. Пайғамбар ﷺ: «Уни сув ва сидр билан ювинглар ва икки бўлак матога кафанланглар; уни хушбўйламанглар ва бошини ҳам ёпманглар — чунки у Қиёмат куни ‹Лаббайк›, — деган ҳолда тирилтилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ لَمَّا تُوُفِّيَ جَاءَ ابْنُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْطِنِي قَمِيصَكَ أُكَفِّنْهُ فِيهِ، وَصَلِّ عَلَيْهِ وَاسْتَغْفِرْ لَهُ، فَأَعْطَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَمِيصَهُ فَقَالَ ‏"‏ آذِنِّي أُصَلِّي عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ فَآذَنَهُ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ جَذَبَهُ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ أَلَيْسَ اللَّهُ نَهَاكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا بَيْنَ خِيرَتَيْنِ قَالَ ‏[quran sura="9" aya_start="80" aya_end="80"]{‏اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ‏}‏ ‏"‏‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="9" aya_start="84" aya_end="84"]{‏وَلاَ تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا‏}‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Ubay (munofiqlar boshligʻi) vafot etganda, uning oʻgʻli Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh, menga oʻz koʻylagingizni bering — men uni unga kafanlayman; janoza namozini oʻqib bering va u uchun Allohdan magʻfirat soʻrang», — dedi. Bas, Rasululloh ﷺ unga oʻz koʻylagini berdilar va: «(Janoza tayyor boʻlganda) menga xabar ber — men janoza namozini oʻqib beray», — dedilar. U xabar berdi va Paygʻambar ﷺ janoza namozini oʻqimoqchi boʻlganlarida, Umar u zotning qoʻlini ushlab: «Alloh sizni munofiqlarga janoza namozini oʻqishdan qaytarmaganmidi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Menga ixtiyor berildi — chunki Alloh: ‹Ular (munofiqlar) uchun (ey Muhammad) magʻfirat soʻrasang ham, soʻramasang ham (baribir); ular uchun yetmish marta magʻfirat soʻrasang ham, Alloh ularni magʻfirat qilmaydi› (Tavba, 80) — degan», — dedilar. Bas, Paygʻambar ﷺ janoza namozini oʻqidilar va shunda (mana bu) vahiy nozil boʻldi: «Ulardan (munofiqlardan) vafot etgan hech biriga hech qachon (janoza) namozini oʻqima» (Tavba, 84).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Убай (мунофиқлар бошлиғи) вафот этганда, унинг ўғли Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, менга ўз кўйлагингизни беринг — мен уни унга кафанлайман; жаноза намозини ўқиб беринг ва у учун Аллоҳдан мағфират сўранг», — деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унга ўз кўйлагини бердилар ва: «(Жаноза тайёр бўлганда) менга хабар бер — мен жаноза намозини ўқиб берай», — дедилар. У хабар берди ва Пайғамбар ﷺ жаноза намозини ўқимоқчи бўлганларида, Умар у зотнинг қўлини ушлаб: «Аллоҳ сизни мунофиқларга жаноза намозини ўқишдан қайтармаганмиди?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Менга ихтиёр берилди — чунки Аллоҳ: ‹Улар (мунофиқлар) учун (эй Муҳаммад) мағфират сўрасанг ҳам, сўрамасанг ҳам (барибир); улар учун етмиш марта мағфират сўрасанг ҳам, Аллоҳ уларни мағфират қилмайди› (Тавба, 80) — деган», — дедилар. Бас, Пайғамбар ﷺ жаноза намозини ўқидилар ва шунда (мана бу) ваҳий нозил бўлди: «Улардан (мунофиқлардан) вафот этган ҳеч бирига ҳеч қачон (жаноза) намозини ўқима» (Тавба, 84).

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ بَعْدَ مَا دُفِنَ فَأَخْرَجَهُ، فَنَفَثَ فِيهِ مِنْ رِيقِهِ وَأَلْبَسَهُ قَمِيصَهُ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Abdulloh ibn Ubay (ning qabri)ga — uning jasadi dafn qilingandan keyin — keldilar. Jasad (qabrdan) chiqarildi, soʻng Paygʻambar ﷺ oʻz tupuklarini jasad ustiga (surdilar) va uni oʻz koʻylaklariga kiydirdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Абдуллоҳ ибн Убай (нинг қабри)га — унинг жасади дафн қилингандан кейин — келдилар. Жасад (қабрдан) чиқарилди, сўнг Пайғамбар ﷺ ўз тупукларини жасад устига (сурдилар) ва уни ўз кўйлакларига кийдирдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كُفِّنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابِ سَحُولَ كُرْسُفٍ، لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ «Suhul» (paxtadan toʻqilgan bir xil mato)dan tayyorlangan uchta mato boʻlagiga kafanlandilar; (unda) na koʻylak, na salla ishlatildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ «Суҳул» (пахтадан тўқилган бир хил мато)дан тайёрланган учта мато бўлагига кафанландилар; (унда) на кўйлак, на салла ишлатилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُفِّنَ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ، لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uchta mato boʻlagiga kafanlandilar; (unda) na koʻylak, na salla ishlatildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ учта мато бўлагига кафанландилар; (унда) на кўйлак, на салла ишлатилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كُفِّنَ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ، لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oq «Suhul»dan tayyorlangan uchta mato boʻlagiga kafanlandilar; (unda) na koʻylak, na salla ishlatildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оқ «Суҳул»дан тайёрланган учта мато бўлагига кафанландилар; (унда) на кўйлак, на салла ишлатилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أُتِيَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ يَوْمًا بِطَعَامِهِ فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ ـ وَكَانَ خَيْرًا مِنِّي ـ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَا يُكَفَّنُ فِيهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ، وَقُتِلَ حَمْزَةُ أَوْ رَجُلٌ آخَرُ خَيْرٌ مِنِّي فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مَا يُكَفَّنُ فِيهِ إِلاَّ بُرْدَةٌ، لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ قَدْ عُجِّلَتْ لَنَا طَيِّبَاتُنَا فِي حَيَاتِنَا الدُّنْيَا، ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي‏.‏

Saʼd (otasidan) rivoyat qiladi: Bir marta Abdurrahmon ibn Avfning oldiga taom keltirildi va u: «Musʼab ibn Umayr shahid boʻldi — u mendan yaxshiroq edi — va uni kafanlash uchun oʻz burdi (qora toʻrt burchak tor kiyim)dan boshqa narsasi yoʻq edi. Hamza — yoki boshqa bir kishi — shahid boʻldi va u ham mendan yaxshiroq edi va uni kafanlash uchun oʻz burdidan boshqa narsasi yoʻq edi. Shubhasiz, men — amallarimning savobi bu dunyodayoq menga erta berib yuborilgan boʻlishidan — qoʻrqaman», — dedi, soʻng yigʻlay boshladi.Саъд (отасидан) ривоят қилади: Бир марта Абдурраҳмон ибн Авфнинг олдига таом келтирилди ва у: «Мусъаб ибн Умайр шаҳид бўлди — у мендан яхшироқ эди — ва уни кафанлаш учун ўз бурди (қора тўрт бурчак тор кийим)дан бошқа нарсаси йўқ эди. Ҳамза — ёки бошқа бир киши — шаҳид бўлди ва у ҳам мендан яхшироқ эди ва уни кафанлаш учун ўз бурдидан бошқа нарсаси йўқ эди. Шубҳасиз, мен — амалларимнинг савоби бу дунёдаёқ менга эрта бериб юборилган бўлишидан — қўрқаман», — деди, сўнг йиғлай бошлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، إِبْرَاهِيمَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ أُتِيَ بِطَعَامٍ وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ قُتِلَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي، كُفِّنَ فِي بُرْدَةٍ، إِنْ غُطِّيَ رَأْسُهُ بَدَتْ رِجْلاَهُ، وَإِنْ غُطِّيَ رِجْلاَهُ بَدَا رَأْسُهُ ـ وَأُرَاهُ قَالَ ـ وَقُتِلَ حَمْزَةُ وَهُوَ خَيْرٌ مِنِّي، ثُمَّ بُسِطَ لَنَا مِنَ الدُّنْيَا مَا بُسِطَ ـ أَوْ قَالَ أُعْطِينَا مِنَ الدُّنْيَا مَا أُعْطِينَا ـ وَقَدْ خَشِينَا أَنْ تَكُونَ حَسَنَاتُنَا عُجِّلَتْ لَنَا، ثُمَّ جَعَلَ يَبْكِي حَتَّى تَرَكَ الطَّعَامَ‏.‏

Ibrohim (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Abdurrahmon ibn Avfning oldiga taom keltirildi — u roʻza tutgan edi. U: «Musʼab ibn Umayr shahid boʻldi — u mendan yaxshiroq edi — va oʻz burdiga kafanlandi; (burd) bilan boshi yopilsa, oyoqlari ochilib qolar, oyoqlari yopilsa, boshi ochilib qolar edi. Hamza shahid boʻldi — u (ham) mendan yaxshiroq edi. Endi bizga dunyo boyligi berildi (yoki shunga oʻxshash narsa aytdi). Shubhasiz, men — amallarimning savobi bu dunyodayoq menga erta berib yuborilgan boʻlishidan — qoʻrqaman», — dedi, soʻng yigʻlay boshladi va taomini (yemay) tark etdi.Иброҳим (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир марта Абдурраҳмон ибн Авфнинг олдига таом келтирилди — у рўза тутган эди. У: «Мусъаб ибн Умайр шаҳид бўлди — у мендан яхшироқ эди — ва ўз бурдига кафанланди; (бурд) билан боши ёпилса, оёқлари очилиб қолар, оёқлари ёпилса, боши очилиб қолар эди. Ҳамза шаҳид бўлди — у (ҳам) мендан яхшироқ эди. Энди бизга дунё бойлиги берилди (ёки шунга ўхшаш нарса айтди). Шубҳасиз, мен — амалларимнинг савоби бу дунёдаёқ менга эрта бериб юборилган бўлишидан — қўрқаман», — деди, сўнг йиғлай бошлади ва таомини (емай) тарк этди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا شَقِيقٌ، حَدَّثَنَا خَبَّابٌ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ هَاجَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَلْتَمِسُ وَجْهَ اللَّهِ، فَوَقَعَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَاتَ لَمْ يَأْكُلْ مِنْ أَجْرِهِ شَيْئًا مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَمِنَّا مَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهُوَ يَهْدِبُهَا‏.‏ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَلَمْ نَجِدْ مَا نُكَفِّنُهُ إِلاَّ بُرْدَةً إِذَا غَطَّيْنَا بِهَا رَأْسَهُ خَرَجَتْ رِجْلاَهُ، وَإِذَا غَطَّيْنَا رِجْلَيْهِ خَرَجَ رَأْسُهُ، فَأَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نُغَطِّيَ رَأْسَهُ، وَأَنْ نَجْعَلَ عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الإِذْخِرِ‏.‏

Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan — Alloh (roziligi) yoʻlida — hijrat qildik; bas, savobimiz albatta Alloh zimmasida (boʻldi). Bizdan baʼzilarimiz vafot etdi va ular oʻz savoblaridan bu dunyoda hech narsa olmadi — ular ichida Musʼab ibn Umayr (ham) bor; baʼzilarimiz esa savoblarini (bu dunyoda) oldi (yaʼni keksaydi). Musʼab ibn Umayr Uhud jangi kuni shahid boʻldi va biz uni kafanlash uchun oʻz burdidan boshqa narsa topa olmadik. Uning boshini yopsak, oyoqlari ochilib qolar va aksincha edi. Bas, Paygʻambar ﷺ bizni — faqat uning boshini yopishga va oyoqlari ustiga izxir (bir xil oʻsimlik) qoʻyishga — buyurdilar.Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан — Аллоҳ (розилиги) йўлида — ҳижрат қилдик; бас, савобимиз албатта Аллоҳ зиммасида (бўлди). Биздан баъзиларимиз вафот этди ва улар ўз савобларидан бу дунёда ҳеч нарса олмади — улар ичида Мусъаб ибн Умайр (ҳам) бор; баъзиларимиз эса савобларини (бу дунёда) олди (яъни кексайди). Мусъаб ибн Умайр Уҳуд жанги куни шаҳид бўлди ва биз уни кафанлаш учун ўз бурдидан бошқа нарса топа олмадик. Унинг бошини ёпсак, оёқлари очилиб қолар ва аксинча эди. Бас, Пайғамбар ﷺ бизни — фақат унинг бошини ёпишга ва оёқлари устига изхир (бир хил ўсимлик) қўйишга — буюрдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ امْرَأَةً، جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِبُرْدَةٍ مَنْسُوجَةٍ فِيهَا حَاشِيَتُهَا ـ أَتَدْرُونَ مَا الْبُرْدَةُ قَالُوا الشَّمْلَةُ‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ نَسَجْتُهَا بِيَدِي، فَجِئْتُ لأَكْسُوَكَهَا‏.‏ فَأَخَذَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُحْتَاجًا إِلَيْهَا، فَخَرَجَ إِلَيْنَا وَإِنَّهَا إِزَارُهُ، فَحَسَّنَهَا فُلاَنٌ فَقَالَ اكْسُنِيهَا، مَا أَحْسَنَهَا‏.‏ قَالَ الْقَوْمُ مَا أَحْسَنْتَ، لَبِسَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُحْتَاجًا إِلَيْهَا، ثُمَّ سَأَلْتَهُ وَعَلِمْتَ أَنَّهُ لاَ يَرُدُّ‏.‏ قَالَ إِنِّي وَاللَّهِ مَا سَأَلْتُهُ لأَلْبَسَهَا إِنَّمَا سَأَلْتُهُ لِتَكُونَ كَفَنِي‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَكَانَتْ كَفَنَهُ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Paygʻambar ﷺ ga hoshiyali (cheti bezatilgan) toʻqima burda (mato) keltirdi. Soʻng Sahl ulardan: ‹Burda nima ekanini bilasizlarmi?› — deb soʻradi; ular: ‹Burda — rido (yopinchiq)›, — dedi va Sahl ularning javobini tasdiqladi. Soʻng u ayol: «Men uni oʻz qoʻlim bilan toʻqidim va uni — siz kiyishingiz uchun — keltirdim», — dedi. Paygʻambar ﷺ uni qabul qildilar — oʻsha paytda u zot unga muhtoj edilar. Bas, u zot uni izor (beli matosi) qilib kiygan holda (tashqariga) chiqdilar. Bir kishi uni maqtab: ‹Uni menga berasizmi? U qancha goʻzal!› — dedi. Boshqa odamlar: ‹Sen toʻgʻri ish qilmading — Paygʻambar ﷺ unga muhtoj edilar, sen esa — u zot hech kimning soʻrovini rad etmasliklarini bila turib — uni soʻrading›, — dedi. U kishi: ‹Allohga qasamki, men uni kiyish uchun emas, balki oʻzimga kafan qilish uchun soʻradim›, — dedi. Keyinchalik u (mato) uning kafani boʻldi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир аёл Пайғамбар ﷺ га ҳошияли (чети безатилган) тўқима бурда (мато) келтирди. Сўнг Саҳл улардан: ‹Бурда нима эканини биласизларми?› — деб сўради; улар: ‹Бурда — ридо (ёпинчиқ)›, — деди ва Саҳл уларнинг жавобини тасдиқлади. Сўнг у аёл: «Мен уни ўз қўлим билан тўқидим ва уни — сиз кийишингиз учун — келтирдим», — деди. Пайғамбар ﷺ уни қабул қилдилар — ўша пайтда у зот унга муҳтож эдилар. Бас, у зот уни изор (бели матоси) қилиб кийган ҳолда (ташқарига) чиқдилар. Бир киши уни мақтаб: ‹Уни менга берасизми? У қанча гўзал!› — деди. Бошқа одамлар: ‹Сен тўғри иш қилмадинг — Пайғамбар ﷺ унга муҳтож эдилар, сен эса — у зот ҳеч кимнинг сўровини рад этмасликларини била туриб — уни сўрадинг›, — деди. У киши: ‹Аллоҳга қасамки, мен уни кийиш учун эмас, балки ўзимга кафан қилиш учун сўрадим›, — деди. Кейинчалик у (мато) унинг кафани бўлди.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أُمِّ الْهُذَيْلِ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ نُهِينَا عَنِ اتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ، وَلَمْ يُعْزَمْ عَلَيْنَا‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz janozalarga ergashishdan qaytarilgan edik, lekin (bu) qatʼiy (taqiq) emas edi.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз жанозаларга эргашишдан қайтарилган эдик, лекин (бу) қатъий (тақиқ) эмас эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، قَالَ تُوُفِّيَ ابْنٌ لأُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ دَعَتْ بِصُفْرَةٍ، فَتَمَسَّحَتْ بِهِ وَقَالَتْ نُهِينَا أَنْ نُحِدَّ أَكْثَرَ مِنْ ثَلاَثٍ إِلاَّ بِزَوْجٍ‏.‏

Muhammad ibn Siyrin (Ummu Atiyyadan) rivoyat qiladi: Ummu Atiyyaning oʻgʻillaridan biri vafot etdi va uchinchi kun boʻlganda, u sariq xushboʻylik (atir) soʻrab, uni badaniga surtdi va: «Biz — erlarimizdan boshqa(si) uchun — uch kundan ortiq motam tutishdan qaytarilgan edik», — dedi.Муҳаммад ибн Сийрин (Умму Атийядан) ривоят қилади: Умму Атийянинг ўғилларидан бири вафот этди ва учинчи кун бўлганда, у сариқ хушбўйлик (атир) сўраб, уни баданига суртди ва: «Биз — эрларимиздан бошқа(си) учун — уч кундан ортиқ мотам тутишдан қайтарилган эдик», — деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَتْ لَمَّا جَاءَ نَعْىُ أَبِي سُفْيَانَ مِنَ الشَّأْمِ دَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ ـ رضى الله عنها ـ بِصُفْرَةٍ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ، فَمَسَحَتْ عَارِضَيْهَا وَذِرَاعَيْهَا وَقَالَتْ إِنِّي كُنْتُ عَنْ هَذَا لَغَنِيَّةً، لَوْلاَ أَنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ، إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ، فَإِنَّهَا تُحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏‏.‏

Zaynab bint Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Sufyonning oʻlimi haqidagi xabar Shomdan yetib kelganda, Ummu Habiba uchinchi kun sariq xushboʻylik soʻrab, uni yonoqlari va bilaklariga surtdi hamda: «Shubhasiz, agar men Paygʻambar ﷺ ning: ‹Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga — eridan boshqa hech bir mayyit uchun — uch kundan ortiq motam tutish halol emas; eri uchun esa toʻrt oy-u oʻn kun motam tutsin›, — deganini eshitmaganimda, bunga muhtoj boʻlmas edim», — dedi.Зайнаб бинт Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Суфённинг ўлими ҳақидаги хабар Шомдан етиб келганда, Умму Ҳабиба учинчи кун сариқ хушбўйлик сўраб, уни ёноқлари ва билакларига суртди ҳамда: «Шубҳасиз, агар мен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган аёлга — эридан бошқа ҳеч бир маййит учун — уч кундан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас; эри учун эса тўрт ой-у ўн кун мотам туцин›, — деганини эшитмаганимда, бунга муҳтож бўлмас эдим», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَتْهُ قَالَتْ، دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ، إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا، فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ ثُمَّ قَالَتْ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ، غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ، إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏‏.‏

Zaynab bint Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Ummu Habibaning oldiga bordim; u: «Men Paygʻambar ﷺ ning: ‹Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga — eridan boshqa hech bir mayyit uchun — uch kundan ortiq motam tutish halol emas; eri uchun esa toʻrt oy-u oʻn kun (motam tutsin)›, — deganini eshitdim», — dedi. Keyinchalik men Zaynab bint Jahshning oldiga — uning akasi vafot etganda — bordim; u xushboʻylik soʻradi va uni ishlatgach: «Men xushboʻylikka muhtoj emasman, lekin men Rasululloh ﷺ ning: ‹Allohga va Oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga — eridan boshqa hech bir mayyit uchun — uch kundan ortiq motam tutish halol emas; eri uchun esa toʻrt oy-u oʻn kun (motam tutsin)›, — deganini eshitdim», — dedi.Зайнаб бинт Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Умму Ҳабибанинг олдига бордим; у: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган аёлга — эридан бошқа ҳеч бир маййит учун — уч кундан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас; эри учун эса тўрт ой-у ўн кун (мотам туцин)›, — деганини эшитдим», — деди. Кейинчалик мен Зайнаб бинт Жаҳшнинг олдига — унинг акаси вафот этганда — бордим; у хушбўйлик сўради ва уни ишлатгач: «Мен хушбўйликка муҳтож эмасман, лекин мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Аллоҳга ва Охират кунига иймон келтирган аёлга — эридан бошқа ҳеч бир маййит учун — уч кундан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас; эри учун эса тўрт ой-у ўн кун (мотам туцин)›, — деганини эшитдим», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِامْرَأَةٍ تَبْكِي عِنْدَ قَبْرٍ فَقَالَ ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ وَاصْبِرِي ‏"‏‏.‏ قَالَتْ إِلَيْكَ عَنِّي، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَبْ بِمُصِيبَتِي، وَلَمْ تَعْرِفْهُ‏.‏ فَقِيلَ لَهَا إِنَّهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَتَتْ باب النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ تَجِدْ عِنْدَهُ بَوَّابِينَ فَقَالَتْ لَمْ أَعْرِفْكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ qabr yonida yigʻlab turgan bir ayol yonidan oʻtdilar. U zot unga Allohdan qoʻrqishni va sabr qilishni aytdilar. U (ayol) u zotga: «Mendan narida boʻl (ket); chunki sen menga yetgan(dek) musibatga giriftor boʻlmagansan», — dedi va u (zotni) tanimadi. Soʻng unga — u (zot) Paygʻambar ﷺ ekanligi — aytildi. Bas, u Paygʻambar ﷺ ning uyiga bordi va u yerda hech qanday qoʻriqchi topmadi. Soʻng u zotga: «Men sizni tanimagan edim», — dedi. U zot: «Shubhasiz, sabr — musibatning birinchi (zarbasi) paytida(dir)», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ қабр ёнида йиғлаб турган бир аёл ёнидан ўтдилар. У зот унга Аллоҳдан қўрқишни ва сабр қилишни айтдилар. У (аёл) у зотга: «Мендан нарида бўл (кет); чунки сен менга етган(дек) мусибатга гирифтор бўлмагансан», — деди ва у (зотни) танимади. Сўнг унга — у (зот) Пайғамбар ﷺ эканлиги — айтилди. Бас, у Пайғамбар ﷺ нинг уйига борди ва у ерда ҳеч қандай қўриқчи топмади. Сўнг у зотга: «Мен сизни танимаган эдим», — деди. У зот: «Шубҳасиз, сабр — мусибатнинг биринчи (зарбаси) пайтида(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، وَمُحَمَّدٌ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَرْسَلَتِ ابْنَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ إِنَّ ابْنًا لِي قُبِضَ فَائْتِنَا‏.‏ فَأَرْسَلَ يُقْرِئُ السَّلاَمَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى وَكُلٌّ عِنْدَهُ بِأَجَلٍ مُسَمًّى، فَلْتَصْبِرْ وَلْتَحْتَسِبْ ‏"‏‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُقْسِمُ عَلَيْهِ لَيَأْتِيَنَّهَا، فَقَامَ وَمَعَهُ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرِجَالٌ، فَرُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّبِيُّ وَنَفْسُهُ تَتَقَعْقَعُ ـ قَالَ حَسِبْتُهُ أَنَّهُ قَالَ ـ كَأَنَّهَا شَنٌّ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ رَحْمَةٌ جَعَلَهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ، وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizi u zotga (xabarchi) joʻnatdi — uning bolasi oʻlim holatida (yoki joni uzilayotgan) edi — va u zotni kelishni soʻradi; lekin Paygʻambar ﷺ xabarchini qaytardilar va unga — u zotning salomini unga yetkazishni hamda: «Alloh olgan narsa Unga xosdir va U bergan narsa (ham) Unga xosdir; Uning huzurida har bir narsaga belgilangan muddat bor; bas, u sabr qilsin va Allohning savobini umid qilsin», — deyishni aytdilar. U yana u zotga (xabarchi) joʻnatdi va u zotning kelishini qasam ichib (soʻradi). Paygʻambar ﷺ turdilar, Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa baʼzi kishilar ham (turdi). Bola Rasululloh ﷺ ga keltirildi — uning nafasi koʻkragida qiyinlashgan (yaʼni goʻyo charm mesh kabi shovqinli) edi. Shunda Paygʻambar ﷺ ning koʻzlari yosh toʻka boshladi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu nima?» — dedi. U zot: «Bu — Alloh oʻz bandalarining qalbiga joylagan rahmat(dir); va Alloh oʻz bandalaridan faqat rahmdil (boshqalarga rahm qiladigan)larigagina rahm qiladi», — dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизи у зотга (хабарчи) жўнатди — унинг боласи ўлим ҳолатида (ёки жони узилаётган) эди — ва у зотни келишни сўради; лекин Пайғамбар ﷺ хабарчини қайтардилар ва унга — у зотнинг саломини унга етказишни ҳамда: «Аллоҳ олган нарса Унга хосдир ва У берган нарса (ҳам) Унга хосдир; Унинг ҳузурида ҳар бир нарсага белгиланган муддат бор; бас, у сабр қилсин ва Аллоҳнинг савобини умид қилсин», — дейишни айтдилар. У яна у зотга (хабарчи) жўнатди ва у зотнинг келишини қасам ичиб (сўради). Пайғамбар ﷺ турдилар, Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа баъзи кишилар ҳам (турди). Бола Расулуллоҳ ﷺ га келтирилди — унинг нафаси кўкрагида қийинлашган (яъни гўё чарм меш каби шовқинли) эди. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг кўзлари ёш тўка бошлади. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу нима?» — деди. У зот: «Бу — Аллоҳ ўз бандаларининг қалбига жойлаган раҳмат(дир); ва Аллоҳ ўз бандаларидан фақат раҳмдил (бошқаларга раҳм қиладиган)ларигагина раҳм қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ شَهِدْنَا بِنْتًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ عَلَى الْقَبْرِ ـ قَالَ فَرَأَيْتُ عَيْنَيْهِ تَدْمَعَانِ قَالَ ـ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ مِنْكُمْ رَجُلٌ لَمْ يُقَارِفِ اللَّيْلَةَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَانْزِلْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَنَزَلَ فِي قَبْرِهَا‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ ning qizlaridan birining (janozasida) edik va u zot qabr yonida oʻtirgan edilar. Men u zotning koʻzlarini yosh toʻkayotgan holda koʻrdim. U zot: «Sizlar ichida kechasi zavjasi bilan (yaqinlik) qilmagan (kishi) bormi?» — dedilar. Abu Talha ‹ha› (deb javob berdi). Bas, Paygʻambar ﷺ unga qabrga tushishni aytdilar. Bas, u uning (qizning) qabriga tushdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ нинг қизларидан бирининг (жанозасида) эдик ва у зот қабр ёнида ўтирган эдилар. Мен у зотнинг кўзларини ёш тўкаётган ҳолда кўрдим. У зот: «Сизлар ичида кечаси завжаси билан (яқинлик) қилмаган (киши) борми?» — дедилар. Абу Талҳа ‹ҳа› (деб жавоб берди). Бас, Пайғамбар ﷺ унга қабрга тушишни айтдилар. Бас, у унинг (қизнинг) қабрига тушди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ تُوُفِّيَتِ ابْنَةٌ لِعُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ بِمَكَّةَ وَجِئْنَا لِنَشْهَدَهَا، وَحَضَرَهَا ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ وَإِنِّي لَجَالِسٌ بَيْنَهُمَا ـ أَوْ قَالَ جَلَسْتُ إِلَى أَحَدِهِمَا‏.‏ ثُمَّ جَاءَ الآخَرُ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِي فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ لِعَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ أَلاَ تَنْهَى عَنِ الْبُكَاءِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَدْ كَانَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ بَعْضَ ذَلِكَ، ثُمَّ حَدَّثَ قَالَ صَدَرْتُ مَعَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ مِنْ مَكَّةَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ، إِذَا هُوَ بِرَكْبٍ تَحْتَ ظِلِّ سَمُرَةٍ فَقَالَ اذْهَبْ، فَانْظُرْ مَنْ هَؤُلاَءِ الرَّكْبُ قَالَ فَنَظَرْتُ فَإِذَا صُهَيْبٌ، فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ادْعُهُ لِي‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَى صُهَيْبٍ فَقُلْتُ ارْتَحِلْ فَالْحَقْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ فَلَمَّا أُصِيبَ عُمَرُ دَخَلَ صُهَيْبٌ يَبْكِي يَقُولُ وَاأَخَاهُ، وَاصَاحِبَاهُ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يَا صُهَيْبُ أَتَبْكِي عَلَىَّ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبَعْضِ بُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما فَلَمَّا مَاتَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقَالَتْ رَحِمَ اللَّهُ عُمَرَ، وَاللَّهِ مَا حَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ اللَّهَ لَيُعَذِّبُ الْمُؤْمِنَ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ‏.‏ وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَيَزِيدُ الْكَافِرَ عَذَابًا بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَتْ حَسْبُكُمُ الْقُرْآنُ ‏[quran sura="6" aya_start="164" aya_end="164"]{‏وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى‏}‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عِنْدَ ذَلِكَ وَاللَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ وَاللَّهِ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ شَيْئًا‏.‏

Abdulloh ibn Ubaydulloh ibn Abu Mulayka (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Usmonning qizlaridan biri Makkada vafot etdi. Biz uning janozasiga qatnashishga bordik. Ibn Umar va Ibn Abbos ham hozir edi. Men ular ikkovi orasida oʻtirdim (yoki: ulardan birining yonida oʻtirdim; soʻng bir kishi kelib, mening yonimda oʻtirdi). Abdulloh ibn Umar Amr ibn Usmonga: «Yigʻidan qaytarmaysanmi? Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Mayyit oʻz yaqinlarining yigʻisi sababli azoblanadi›, — deganlar», — dedi. Ibn Abbos: «Umar (ham) shunday der edi», — dedi. Soʻng u (Ibn Abbos) rivoyat qilib davom etdi: «Men Umar bilan Makkadan safarda — Baydoga yetguncha — hamroh boʻldim. U yerda u bir samura (oʻrmon daraxti)ning soyasida baʼzi safarchilarni koʻrdi. U (menga): ‹Borib, oʻsha safarchilar kim ekanini koʻrib kel›, — dedi. Men borib, ulardan biri Suhayb ekanini koʻrdim. Men buni Umarga aytdim va u meni — uni chaqirishga — buyurdi. Bas, men Suhaybning oldiga qaytib borib, unga: ‹Yoʻlga tush va moʻminlarning amiri orqasidan bor›, — dedim. Keyinchalik, Umar (xanjar bilan) yaralanganda, Suhayb yigʻlab: ‹Voy birodarim, voy doʻstim!› — deb keldi. (Shunda Umar unga: ‹Ey Suhayb, sen men uchun yigʻlaysanmi? Holbuki Paygʻambar ﷺ: Mayyit oʻz yaqinlarining baʼzi yigʻisi sababli azoblanadi, — deganlar›, — dedi)». Ibn Abbos qoʻshdi: «Umar vafot etganda, men bularning hammasini Oishaga aytdim va u: ‹Alloh Umarga rahm qilsin. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ moʻmin oʻz yaqinlarining yigʻisi sababli azoblanadi, demadilar; balki u zot: Alloh kofirning azobini uning yaqinlarining yigʻisi sababli oshiradi, — dedilar›, — dedi». Oisha yana qoʻshdi: «Sizlarga (bu masalani oydinlashtirishda) Qurʼon kifoya — chunki Alloh: ‹Hech bir yuk koʻtaruvchi (jon) boshqaning yukini koʻtarmaydi› (Fotir, 18) — degan». Soʻng Ibn Abbos: «Faqat Alloh (kishini) kuldirar va yigʻlatadi», — dedi. Ibn Umar shundan keyin hech narsa demadi.Абдуллоҳ ибн Убайдуллоҳ ибн Абу Мулайка (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Усмоннинг қизларидан бири Маккада вафот этди. Биз унинг жанозасига қатнашишга бордик. Ибн Умар ва Ибн Аббос ҳам ҳозир эди. Мен улар иккови орасида ўтирдим (ёки: улардан бирининг ёнида ўтирдим; сўнг бир киши келиб, менинг ёнимда ўтирди). Абдуллоҳ ибн Умар Амр ибн Усмонга: «Йиғидан қайтармайсанми? Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Маййит ўз яқинларининг йиғиси сабабли азобланади›, — деганлар», — деди. Ибн Аббос: «Умар (ҳам) шундай дер эди», — деди. Сўнг у (Ибн Аббос) ривоят қилиб давом этди: «Мен Умар билан Маккадан сафарда — Байдога етгунча — ҳамроҳ бўлдим. У ерда у бир самура (ўрмон дарахти)нинг соясида баъзи сафарчиларни кўрди. У (менга): ‹Бориб, ўша сафарчилар ким эканини кўриб кел›, — деди. Мен бориб, улардан бири Суҳайб эканини кўрдим. Мен буни Умарга айтдим ва у мени — уни чақиришга — буюрди. Бас, мен Суҳайбнинг олдига қайтиб бориб, унга: ‹Йўлга туш ва мўминларнинг амири орқасидан бор›, — дедим. Кейинчалик, Умар (ханжар билан) яраланганда, Суҳайб йиғлаб: ‹Вой биродарим, вой дўстим!› — деб келди. (Шунда Умар унга: ‹Эй Суҳайб, сен мен учун йиғлайсанми? Ҳолбуки Пайғамбар ﷺ: Маййит ўз яқинларининг баъзи йиғиси сабабли азобланади, — деганлар›, — деди)». Ибн Аббос қўшди: «Умар вафот этганда, мен буларнинг ҳаммасини Оишага айтдим ва у: ‹Аллоҳ Умарга раҳм қилсин. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ мўмин ўз яқинларининг йиғиси сабабли азобланади, демадилар; балки у зот: Аллоҳ кофирнинг азобини унинг яқинларининг йиғиси сабабли оширади, — дедилар›, — деди». Оиша яна қўшди: «Сизларга (бу масалани ойдинлаштиришда) Қуръон кифоя — чунки Аллоҳ: ‹Ҳеч бир юк кўтарувчи (жон) бошқанинг юкини кўтармайди› (Фотир, 18) — деган». Сўнг Ибн Аббос: «Фақат Аллоҳ (кишини) кулдирар ва йиғлатади», — деди. Ибн Умар шундан кейин ҳеч нарса демади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَمِعَتْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ إِنَّمَا مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى يَهُودِيَّةٍ يَبْكِي عَلَيْهَا أَهْلُهَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُمْ لَيَبْكُونَ عَلَيْهَا، وَإِنَّهَا لَتُعَذَّبُ فِي قَبْرِهَا ‏"‏‏.‏

Oisha (Paygʻambar ﷺ ning zavjasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Rasululloh ﷺ bir yahudiy ayol (ning qabri) yonidan oʻtdilar — uning yaqinlari u uchun yigʻlab turgan edi. U zot: «Ular u uchun yigʻlayapti, u esa qabrida azoblanayapti», — dedilar.Оиша (Пайғамбар ﷺ нинг завжаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир марта Расулуллоҳ ﷺ бир яҳудий аёл (нинг қабри) ёнидан ўтдилар — унинг яқинлари у учун йиғлаб турган эди. У зот: «Улар у учун йиғлаяпти, у эса қабрида азобланаяпти», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيلٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ ـ وَهْوَ الشَّيْبَانِيُّ ـ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا أُصِيبَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ جَعَلَ صُهَيْبٌ يَقُولُ وَاأَخَاهُ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَيِّتَ لَيُعَذَّبُ بِبُكَاءِ الْحَىِّ ‏"‏‏.‏

Abu Burda (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dediki, Umar (xanjar bilan) yaralanganda, Suhayb: «Voy birodarim!» — deb yigʻlay boshladi. Umar: «Paygʻambar ﷺ: ‹Mayyit tiriklarning yigʻisi sababli azoblanadi›, — deganlarini bilmaysanmi?» — dedi.Абу Бурда (отасидан) ривоят қилади: Отам дедики, Умар (ханжар билан) яраланганда, Суҳайб: «Вой биродарим!» — деб йиғлай бошлади. Умар: «Пайғамбар ﷺ: ‹Маййит тирикларнинг йиғиси сабабли азобланади›, — деганларини билмайсанми?» — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ الْمُغِيرَةِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ كَذِبًا عَلَىَّ لَيْسَ كَكَذِبٍ عَلَى أَحَدٍ، مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ نِيحَ عَلَيْهِ يُعَذَّبُ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

Mugʻira (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Menga nisbatan yolgʻon (gap) toʻqish — boshqa birovga nisbatan yolgʻon (gap) toʻqishdek emas. Kim menga nisbatan ataylab yolgʻon (gap) toʻqisa, doʻzaxdan oʻz joyini egallab olsin». Men Paygʻambar ﷺ ning yana shunday deganini eshitdim: «Uning ortidan yigʻi (nola) qilingan mayyit oʻsha yigʻi (nola) sababli azoblanadi».Муғира (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Менга нисбатан ёлғон (гап) тўқиш — бошқа бировга нисбатан ёлғон (гап) тўқишдек эмас. Ким менга нисбатан атайлаб ёлғон (гап) тўқиса, дўзахдан ўз жойини эгаллаб олсин». Мен Пайғамбар ﷺ нинг яна шундай деганини эшитдим: «Унинг ортидан йиғи (нола) қилинган маййит ўша йиғи (нола) сабабли азобланади».

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ فِي قَبْرِهِ بِمَا نِيحَ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدُ الأَعْلَى حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ‏.‏ وَقَالَ آدَمُ عَنْ شُعْبَةَ ‏"‏ الْمَيِّتُ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ الْحَىِّ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (otasidan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ: «Mayyit — uning ortidan qilingan yigʻi (nola) sababli — qabrida azoblanadi», — dedilar. Shuʼba rivoyat qildi: «Mayyit tiriklarning uning ortidan yigʻisi sababli azoblanadi».Ибн Умар (отасидан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ: «Маййит — унинг ортидан қилинган йиғи (нола) сабабли — қабрида азобланади», — дедилар. Шуъба ривоят қилди: «Маййит тирикларнинг унинг ортидан йиғиси сабабли азобланади».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جِيءَ بِأَبِي يَوْمَ أُحُدٍ، قَدْ مُثِّلَ بِهِ حَتَّى وُضِعَ بَيْنَ يَدَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ سُجِّيَ ثَوْبًا فَذَهَبْتُ أُرِيدُ أَنْ أَكْشِفَ عَنْهُ فَنَهَانِي قَوْمِي، ثُمَّ ذَهَبْتُ أَكْشِفُ عَنْهُ فَنَهَانِي قَوْمِي، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرُفِعَ فَسَمِعَ صَوْتَ صَائِحَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا ابْنَةُ عَمْرٍو أَوْ أُخْتُ عَمْرٍو‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلِمَ تَبْكِي أَوْ لاَ تَبْكِي فَمَا زَالَتِ الْمَلاَئِكَةُ تُظِلُّهُ بِأَجْنِحَتِهَا حَتَّى رُفِعَ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Uhud jangi kuni otam keltirildi — u (jangda jasadi) buzilgan edi — va Rasululloh ﷺ ning oldilariga qoʻyildi; uning ustida bir choyshab bor edi. Men otamni ochmoqchi boʻlib bordim, lekin qavmim meni qaytardi; yana uni ochmoqchi boʻldim, lekin qavmim yana meni qaytardi. Rasululloh ﷺ amr qildilar va u (jasad) (boshqa joyga) koʻchirildi. Oʻsha paytda u zot yigʻlab turgan bir ayolning ovozini eshitdilar va: «Bu kim?» — dedilar. Ular: «(Bu) — Amrning qizi yoki singlisi», — dedi. U zot: «Nega u yigʻlayapti? (yoki: u yigʻini toʻxtatsin); chunki farishtalar uni — u (shahidning jasadi) (boshqa joyga) koʻchirilguncha — qanotlari bilan soyalab turdi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Уҳуд жанги куни отам келтирилди — у (жангда жасади) бузилган эди — ва Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига қўйилди; унинг устида бир чойшаб бор эди. Мен отамни очмоқчи бўлиб бордим, лекин қавмим мени қайтарди; яна уни очмоқчи бўлдим, лекин қавмим яна мени қайтарди. Расулуллоҳ ﷺ амр қилдилар ва у (жасад) (бошқа жойга) кўчирилди. Ўша пайтда у зот йиғлаб турган бир аёлнинг овозини эшитдилар ва: «Бу ким?» — дедилар. Улар: «(Бу) — Амрнинг қизи ёки синглиси», — деди. У зот: «Нега у йиғлаяпти? (ёки: у йиғини тўхтацин); чунки фаришталар уни — у (шаҳиднинг жасади) (бошқа жойга) кўчирилгунча — қанотлари билан соялаб турди», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا زُبَيْدٌ الْيَامِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَطَمَ الْخُدُودَ، وَشَقَّ الْجُيُوبَ، وَدَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Yuzlariga urgan, kiyimini yirtgan va johiliyat (davri)ning yoʻl-yoʻriqlarini hamda odatlarini tutgan kishi bizdan emas», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Юзларига урган, кийимини йиртган ва жоҳилият (даври)нинг йўл-йўриқларини ҳамда одатларини тутган киши биздан эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ وَجَعٍ اشْتَدَّ بِي فَقُلْتُ إِنِّي قَدْ بَلَغَ بِي مِنَ الْوَجَعِ وَأَنَا ذُو مَالٍ، وَلاَ يَرِثُنِي إِلاَّ ابْنَةٌ، أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَىْ مَالِي قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بِالشَّطْرِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ وَالثُّلْثُ كَبِيرٌ ـ أَوْ كَثِيرٌ ـ إِنَّكَ أَنْ تَذَرَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ، وَإِنَّكَ لَنْ تُنْفِقَ نَفَقَةً تَبْتَغِي بِهَا وَجْهَ اللَّهِ إِلاَّ أُجِرْتَ بِهَا، حَتَّى مَا تَجْعَلُ فِي فِي امْرَأَتِكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أُخَلَّفُ بَعْدَ أَصْحَابِي قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَنْ تُخَلَّفَ فَتَعْمَلَ عَمَلاً صَالِحًا إِلاَّ ازْدَدْتَ بِهِ دَرَجَةً وَرِفْعَةً، ثُمَّ لَعَلَّكَ أَنْ تُخَلَّفَ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِكَ أَقْوَامٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ، اللَّهُمَّ أَمْضِ لأَصْحَابِي هِجْرَتَهُمْ، وَلاَ تَرُدَّهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ، لَكِنِ الْبَائِسُ سَعْدُ ابْنُ خَوْلَةَ، يَرْثِي لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ مَاتَ بِمَكَّةَ ‏"‏‏.‏

Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dediki, Paygʻambar ﷺ ning soʻnggi haji yilida men qattiq kasal boʻldim va Paygʻambar ﷺ ahvolimni soʻrab, meni ziyorat qilar edilar. Men u zotga: «Men kasallik tufayli shu holatga keldim; men boy odamman va bir qizimdan boshqa vorisim yoʻq. Mol-mulkimning uchdan ikkisini sadaqa qilaymi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedilar. Men: «Yarmini-mi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedilar, soʻng qoʻshdilar: «Uchdan biri — uchdan biri ham koʻp. Vorislaringni — ularni kambagʻal, odamlarga qoʻl choʻzadigan holda qoldirgandan koʻra — boy qoldirishing yaxshiroq. Sen Alloh (roziligi) yoʻlida sarflagan har bir narsa uchun — hatto xotiningning ogʻziga solgan (luqma) uchun ham — savob olasan», — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men sheriklarimdan keyin (Makkada) yolgʻiz qoldirilamanmi?» — dedim. U zot: «Agar (bu yerda) qoldirilsang, qilgan har bir yaxshi amaling seni (darajangni) koʻtaradi va yuksaltiradi. Ehtimol, sen uzoq umr koʻrasan — shunda baʼzi odamlar sendan manfaat koʻradi, baʼzilari esa sendan zarar koʻradi. Allohim, sahobalarimning hijratini toʻliq (mukammal) qil va ularni ortga (din)dan qaytarma», — dedilar. Lekin Rasululloh ﷺ — Makkada vafot etgani uchun — bechora Saʼd ibn Xavla uchun gʻamgin boʻldilar.Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос (отасидан) ривоят қилади: Отам дедики, Пайғамбар ﷺ нинг сўнгги ҳажи йилида мен қаттиқ касал бўлдим ва Пайғамбар ﷺ аҳволимни сўраб, мени зиёрат қилар эдилар. Мен у зотга: «Мен касаллик туфайли шу ҳолатга келдим; мен бой одамман ва бир қизимдан бошқа ворисим йўқ. Мол-мулкимнинг учдан иккисини садақа қилайми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — дедилар. Мен: «Ярмини-ми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — дедилар, сўнг қўшдилар: «Учдан бири — учдан бири ҳам кўп. Ворисларингни — уларни камбағал, одамларга қўл чўзадиган ҳолда қолдиргандан кўра — бой қолдиришинг яхшироқ. Сен Аллоҳ (розилиги) йўлида сарфлаган ҳар бир нарса учун — ҳатто хотинингнинг оғзига солган (луқма) учун ҳам — савоб оласан», — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен шерикларимдан кейин (Маккада) ёлғиз қолдириламанми?» — дедим. У зот: «Агар (бу ерда) қолдирилсанг, қилган ҳар бир яхши амалинг сени (даражангни) кўтаради ва юксалтиради. Эҳтимол, сен узоқ умр кўрасан — шунда баъзи одамлар сендан манфаат кўради, баъзилари эса сендан зарар кўради. Аллоҳим, саҳобаларимнинг ҳижратини тўлиқ (мукаммал) қил ва уларни ортга (дин)дан қайтарма», — дедилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ — Маккада вафот этгани учун — бечора Саъд ибн Хавла учун ғамгин бўлдилар.

وَقَالَ الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جَابِرٍ، أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُخَيْمِرَةَ، حَدَّثَهُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ وَجِعَ أَبُو مُوسَى وَجَعًا فَغُشِيَ عَلَيْهِ، وَرَأْسُهُ فِي حَجْرِ امْرَأَةٍ مِنْ أَهْلِهِ، فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهَا شَيْئًا، فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ أَنَا بَرِيءٌ مِمَّنْ بَرِئَ مِنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرِئَ مِنَ الصَّالِقَةِ وَالْحَالِقَةِ وَالشَّاقَّةِ‏.‏

Abu Burda ibn Abu Muso (Abu Musodan) rivoyat qiladi: Abu Muso qattiq kasal boʻldi, hushdan ketdi va boshini xotinining tizzasiga qoʻygan holda yotgan paytida, unga javob bera olmas edi. Hushiga kelgach, u: «Men — Rasululloh ﷺ bezor boʻlgan (kishilar)dan bezorman. Rasululloh ﷺ baqirib yigʻlaydigan (yoki yuziga uradigan), bosh qiradigan va (musibat tushganda) kiyimini yirtadigan ayoldan bezor», — dedi.Абу Бурда ибн Абу Мусо (Абу Мусодан) ривоят қилади: Абу Мусо қаттиқ касал бўлди, ҳушдан кетди ва бошини хотинининг тиззасига қўйган ҳолда ётган пайтида, унга жавоб бера олмас эди. Ҳушига келгач, у: «Мен — Расулуллоҳ ﷺ безор бўлган (кишилар)дан безорман. Расулуллоҳ ﷺ бақириб йиғлайдиган (ёки юзига урадиган), бош қирадиган ва (мусибат тушганда) кийимини йиртадиган аёлдан безор», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ ضَرَبَ الْخُدُودَ، وَشَقَّ الْجُيُوبَ، وَدَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Yuzlariga urgan, kiyimini yirtgan va johiliyat (davri) odatini tutgan kishi bizdan emas», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Юзларига урган, кийимини йиртган ва жоҳилият (даври) одатини тутган киши биздан эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ ضَرَبَ الْخُدُودَ، وَشَقَّ الْجُيُوبَ، وَدَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Yuzlariga urgan, kiyimini yirtgan va johiliyat (davri) odatlarini tutgan kishi bizdan emas», — dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Юзларига урган, кийимини йиртган ва жоҳилият (даври) одатларини тутган киши биздан эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى، قَالَ أَخْبَرَتْنِي عَمْرَةُ، قَالَتْ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا جَاءَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَتْلُ ابْنِ حَارِثَةَ وَجَعْفَرٍ وَابْنِ رَوَاحَةَ جَلَسَ يُعْرَفُ فِيهِ الْحُزْنُ، وَأَنَا أَنْظُرُ مِنْ صَائِرِ الْبَابِ ـ شَقِّ الْبَابِ ـ فَأَتَاهُ رَجُلٌ، فَقَالَ إِنَّ نِسَاءَ جَعْفَرٍ، وَذَكَرَ بُكَاءَهُنَّ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَنْهَاهُنَّ، فَذَهَبَ ثُمَّ أَتَاهُ الثَّانِيَةَ، لَمْ يُطِعْنَهُ فَقَالَ انْهَهُنَّ‏.‏ فَأَتَاهُ الثَّالِثَةَ قَالَ وَاللَّهِ غَلَبْنَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَزَعَمَتْ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ فَاحْثُ فِي أَفْوَاهِهِنَّ التُّرَابَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَكَ، لَمْ تَفْعَلْ مَا أَمَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ تَتْرُكْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْعَنَاءِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga Ibn Horisa (Zayd), Jaʼfar va Ibn Ravohaning shahid boʻlgani haqidagi xabar yetganda, u zot oʻtirib, gʻamgin koʻrindilar — men u zotga eshik tirqishidan qarab turgan edim. Bir kishi kelib, u zotga Jaʼfarning ayollari yigʻlayapti, deb aytdi. Paygʻambar ﷺ uni — ularni qaytarishga — buyurdilar. U kishi borib, qaytib kelib, ularga aytganini, lekin ular unga quloq solmaganini aytdi. Paygʻambar ﷺ: «Ularni qaytar», — dedilar. Bas, u yana borib, uchinchi marta qaytib kelib: «Yo Rasululloh, Allohga qasamki, ular bizga aslo quloq solmadi», — dedi. (Oisha qoʻshdi:) Rasululloh ﷺ unga — borib, ularning ogʻziga tuproq solishni — buyurdilar. Men (oʻsha kishiga): «Alloh burningni tuproqqa (qorib) tiqsin (yaʼni seni xor qilsin)! Sen na Rasululloh ﷺ ning amrini bajara olding, na Rasululloh ﷺ ni charchoqdan xalos qil(a ol)ding», — dedim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га Ибн Ҳориса (Зайд), Жаъфар ва Ибн Равоҳанинг шаҳид бўлгани ҳақидаги хабар етганда, у зот ўтириб, ғамгин кўриндилар — мен у зотга эшик тирқишидан қараб турган эдим. Бир киши келиб, у зотга Жаъфарнинг аёллари йиғлаяпти, деб айтди. Пайғамбар ﷺ уни — уларни қайтаришга — буюрдилар. У киши бориб, қайтиб келиб, уларга айтганини, лекин улар унга қулоқ солмаганини айтди. Пайғамбар ﷺ: «Уларни қайтар», — дедилар. Бас, у яна бориб, учинчи марта қайтиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, улар бизга асло қулоқ солмади», — деди. (Оиша қўшди:) Расулуллоҳ ﷺ унга — бориб, уларнинг оғзига тупроқ солишни — буюрдилар. Мен (ўша кишига): «Аллоҳ бурнингни тупроққа (қориб) тиқсин (яъни сени хор қилсин)! Сен на Расулуллоҳ ﷺ нинг амрини бажара олдинг, на Расулуллоҳ ﷺ ни чарчоқдан халос қил(а ол)динг», — дедим.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا حِينَ قُتِلَ الْقُرَّاءُ، فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَزِنَ حُزْنًا قَطُّ أَشَدَّ مِنْهُ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Qori (Qurʼon qiroatchilari) shahid boʻlganda, Rasululloh ﷺ bir oy davomida qunut (duosi) oʻqidilar va men u zotni (Rasululloh ﷺ ni) oʻsha kundagidek gʻamgin holda hech koʻrmagan edim.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Қори (Қуръон қироатчилари) шаҳид бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ бир ой давомида қунут (дуоси) ўқидилар ва мен у зотни (Расулуллоҳ ﷺ ни) ўша кундагидек ғамгин ҳолда ҳеч кўрмаган эдим.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْحَكَمِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ اشْتَكَى ابْنٌ لأَبِي طَلْحَةَ ـ قَالَ ـ فَمَاتَ وَأَبُو طَلْحَةَ خَارِجٌ، فَلَمَّا رَأَتِ امْرَأَتُهُ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ هَيَّأَتْ شَيْئًا وَنَحَّتْهُ فِي جَانِبِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا جَاءَ أَبُو طَلْحَةَ قَالَ كَيْفَ الْغُلاَمُ قَالَتْ قَدْ هَدَأَتْ نَفْسُهُ، وَأَرْجُو أَنْ يَكُونَ قَدِ اسْتَرَاحَ‏.‏ وَظَنَّ أَبُو طَلْحَةَ أَنَّهَا صَادِقَةٌ، قَالَ فَبَاتَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ اغْتَسَلَ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ، أَعْلَمَتْهُ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ، فَصَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ أَخْبَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِمَا كَانَ مِنْهُمَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُبَارِكَ لَكُمَا فِي لَيْلَتِكُمَا ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَرَأَيْتُ لَهُمَا تِسْعَةَ أَوْلاَدٍ كُلُّهُمْ قَدْ قَرَأَ الْقُرْآنَ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Talhaning oʻgʻillaridan biri kasal boʻlib, vafot etdi — oʻsha paytda Abu Talha uyda yoʻq edi. Xotini uning vafot etganini koʻrgach, uni (yuvib, kafanlab) tayyorladi va uyning bir tomoniga qoʻydi. Abu Talha kelgach: «Bola qalay?» — dedi. U (xotini): «Bola tinch; menimcha, u orom(da)», — dedi. Abu Talha — u rost gapirdi, deb oʻyladi. Abu Talha tunni oʻtkazdi va ertalab gusl qildi; chiqmoqchi boʻlganida, u (xotini) unga oʻgʻli vafot etganini aytdi. Abu Talha Paygʻambar ﷺ bilan (bomdod) namozini oʻqidi va u zotga — ularga nima yuz berganini — xabar berdi. Rasululloh ﷺ: «Alloh sizlarga kechangizda barakat bersin (yaʼni Alloh sizlarga solih farzand bersin)», — dedilar. Sufyon dediki, ansorlardan biri: «Ular (Abu Talha va xotini)ning toʻqqiz oʻgʻli boʻldi va ularning hammasi Qurʼonni (yodlab) qori boʻldi», — dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Талҳанинг ўғилларидан бири касал бўлиб, вафот этди — ўша пайтда Абу Талҳа уйда йўқ эди. Хотини унинг вафот этганини кўргач, уни (ювиб, кафанлаб) тайёрлади ва уйнинг бир томонига қўйди. Абу Талҳа келгач: «Бола қалай?» — деди. У (хотини): «Бола тинч; менимча, у ором(да)», — деди. Абу Талҳа — у рост гапирди, деб ўйлади. Абу Талҳа тунни ўтказди ва эрталаб гусл қилди; чиқмоқчи бўлганида, у (хотини) унга ўғли вафот этганини айтди. Абу Талҳа Пайғамбар ﷺ билан (бомдод) намозини ўқиди ва у зотга — уларга нима юз берганини — хабар берди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сизларга кечангизда баракат берсин (яъни Аллоҳ сизларга солиҳ фарзанд берсин)», — дедилар. Суфён дедики, ансорлардан бири: «Улар (Абу Талҳа ва хотини)нинг тўққиз ўғли бўлди ва уларнинг ҳаммаси Қуръонни (ёдлаб) қори бўлди», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّبْرُ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Haqiqiy sabr — musibatning birinchi zarbasi paytida(dir)», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳақиқий сабр — мусибатнинг биринчи зарбаси пайтида(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا قُرَيْشٌ ـ هُوَ ابْنُ حَيَّانَ ـ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَخَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَبِي سَيْفٍ الْقَيْنِ ـ وَكَانَ ظِئْرًا لإِبْرَاهِيمَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِبْرَاهِيمَ فَقَبَّلَهُ وَشَمَّهُ، ثُمَّ دَخَلْنَا عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ، وَإِبْرَاهِيمُ يَجُودُ بِنَفْسِهِ، فَجَعَلَتْ عَيْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَذْرِفَانِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ـ رضى الله عنه ـ وَأَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ عَوْفٍ إِنَّهَا رَحْمَةٌ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَتْبَعَهَا بِأُخْرَى فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْعَيْنَ تَدْمَعُ، وَالْقَلْبَ يَحْزَنُ، وَلاَ نَقُولُ إِلاَّ مَا يَرْضَى رَبُّنَا، وَإِنَّا بِفِرَاقِكَ يَا إِبْرَاهِيمُ لَمَحْزُونُونَ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ مُوسَى عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan temirchi Abu Sayfning oldiga bordik — u Ibrohim (Paygʻambar ﷺ ning oʻgʻli)ning enagasi (emizganchi ayoli)ning eri edi. Rasululloh ﷺ Ibrohimni oldilar, uni oʻpdilar va hidladilar; soʻng biz Abu Sayfning uyiga kirdik — oʻsha paytda Ibrohim soʻnggi nafaslarida edi — va Rasululloh ﷺ ning koʻzlari yosh toʻka boshladi. Abdurrahmon ibn Avf: «Yo Rasululloh, hatto siz ham yigʻlayapsizmi?» — dedi. U zot: «Ey Ibn Avf, bu — rahmat(dir)», — dedilar. Soʻng u zot yana yigʻlab: «Koʻz yosh toʻkadi va qalb gʻamgin; biz Robbimizni rozi qiladigan (soʻz)dan boshqani aytmaymiz; ey Ibrohim, albatta biz sening ayriliging tufayli gʻamgindirmiz», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан темирчи Абу Сайфнинг олдига бордик — у Иброҳим (Пайғамбар ﷺ нинг ўғли)нинг энагаси (эмизганчи аёли)нинг эри эди. Расулуллоҳ ﷺ Иброҳимни олдилар, уни ўпдилар ва ҳидладилар; сўнг биз Абу Сайфнинг уйига кирдик — ўша пайтда Иброҳим сўнгги нафасларида эди — ва Расулуллоҳ ﷺ нинг кўзлари ёш тўка бошлади. Абдурраҳмон ибн Авф: «Ё Расулуллоҳ, ҳатто сиз ҳам йиғлаяпсизми?» — деди. У зот: «Эй Ибн Авф, бу — раҳмат(дир)», — дедилар. Сўнг у зот яна йиғлаб: «Кўз ёш тўкади ва қалб ғамгин; биз Роббимизни рози қиладиган (сўз)дан бошқани айтмаймиз; эй Иброҳим, албатта биз сенинг айрилигинг туфайли ғамгиндирмиз», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ اشْتَكَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ شَكْوَى لَهُ فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنهم ـ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ فَوَجَدَهُ فِي غَاشِيَةِ أَهْلِهِ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ قَضَى ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَبَكَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَأَى الْقَوْمُ بُكَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَكَوْا فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ تَسْمَعُونَ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُعَذِّبُ بِدَمْعِ الْعَيْنِ، وَلاَ بِحُزْنِ الْقَلْبِ، وَلَكِنْ يُعَذِّبُ بِهَذَا ـ وَأَشَارَ إِلَى لِسَانِهِ ـ أَوْ يَرْحَمُ وَإِنَّ الْمَيِّتَ يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ يَضْرِبُ فِيهِ بِالْعَصَا، وَيَرْمِي بِالْحِجَارَةِ وَيَحْثِي بِالتُّرَابِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Uboda kasal boʻldi va Paygʻambar ﷺ Abdurrahmon ibn Avf, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abdulloh ibn Masʼud bilan birga — uning ahvolini soʻrashga — uni ziyorat qildilar. U zot uning oldiga kelganda, uni oilasi oʻrab olgan holda topdilar va: «U vafot etdimi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», — dedi. Paygʻambar ﷺ yigʻladilar va odamlar Rasululloh ﷺ ning yigʻlaganini koʻrgach, ularning hammasi yigʻladi. U zot: «(Quloq solib) eshityapsizlarmi? Alloh koʻz yoshi uchun ham, qalbning gʻami uchun ham azoblamaydi; balki U buning (sababidan) azoblaydi yoki oʻz rahmatini ato etadi», — dedilar va tillariga ishora qildilar hamda: «Mayyit — uning ortidan yaqinlarining yigʻisi sababli — azoblanadi», — dedilar. Umar (mayyit ortidan yigʻlaydiganlarning) yuzlariga tayoq bilan urar, tosh otar va tuproq separ edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убода касал бўлди ва Пайғамбар ﷺ Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ибн Абу Ваққос ва Абдуллоҳ ибн Масъуд билан бирга — унинг аҳволини сўрашга — уни зиёрат қилдилар. У зот унинг олдига келганда, уни оиласи ўраб олган ҳолда топдилар ва: «У вафот этдими?» — дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», — деди. Пайғамбар ﷺ йиғладилар ва одамлар Расулуллоҳ ﷺ нинг йиғлаганини кўргач, уларнинг ҳаммаси йиғлади. У зот: «(Қулоқ солиб) эшитяпсизларми? Аллоҳ кўз ёши учун ҳам, қалбнинг ғами учун ҳам азобламайди; балки У бунинг (сабабидан) азоблайди ёки ўз раҳматини ато этади», — дедилар ва тилларига ишора қилдилар ҳамда: «Маййит — унинг ортидан яқинларининг йиғиси сабабли — азобланади», — дедилар. Умар (маййит ортидан йиғлайдиганларнинг) юзларига таёқ билан урар, тош отар ва тупроқ сепар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي عَمْرَةُ، قَالَتْ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ تَقُولُ لَمَّا جَاءَ قَتْلُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَجَعْفَرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، جَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْرَفُ فِيهِ الْحُزْنُ، وَأَنَا أَطَّلِعُ مِنْ شَقِّ الْبَابِ، فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ نِسَاءَ جَعْفَرٍ وَذَكَرَ بُكَاءَهُنَّ فَأَمَرَهُ بِأَنْ يَنْهَاهُنَّ، فَذَهَبَ الرَّجُلُ ثُمَّ أَتَى فَقَالَ قَدْ نَهَيْتُهُنَّ، وَذَكَرَ أَنَّهُنَّ لَمْ يُطِعْنَهُ، فَأَمَرَهُ الثَّانِيَةَ أَنْ يَنْهَاهُنَّ، فَذَهَبَ، ثُمَّ أَتَى، فَقَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ غَلَبْنَنِي أَوْ غَلَبْنَنَا الشَّكُّ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَوْشَبٍ ـ فَزَعَمَتْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فَاحْثُ فِي أَفْوَاهِهِنَّ التُّرَابَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَكَ، فَوَاللَّهِ مَا أَنْتَ بِفَاعِلٍ وَمَا تَرَكْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْعَنَاءِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Horisa, Jaʼfar va Abdulloh ibn Ravohaning shahid boʻlgani haqidagi xabar kelganda, Paygʻambar ﷺ gʻamgin holda oʻtirdilar — men eshik tirqishidan qarab turgan edim. Bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, Jaʼfarning ayollari», — dedi va ularning yigʻisini zikr qildi. Paygʻambar ﷺ uni — ularni yigʻidan toʻxtatishga — buyurdilar. U kishi borib, qaytib kelib: «Men ularni toʻxtatmoqchi boʻldim, lekin ular (menga) itoat qilmadi», — dedi. Paygʻambar ﷺ uni ikkinchi marta — ularni qaytarishga — buyurdilar. U yana borib, qaytib kelib: «Ular menga (yoki: bizga — rivoyatchi Muhammad ibn Havshab qaysisi toʻgʻri ekanida shubhada) quloq solmadi», — dedi. (Oisha qoʻshdi: Paygʻambar ﷺ: «Ularning ogʻziga tuproq solinglar», — dedilar. Men (oʻsha kishiga): «Alloh burningni tuproqqa tiqsin (yaʼni seni xor qilsin). Allohga qasamki, sen na amrini bajara olding, na Allohning Paygʻambari ﷺ ni charchoqdan xalos qil(a ol)ding», — dedim.)Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Ҳориса, Жаъфар ва Абдуллоҳ ибн Равоҳанинг шаҳид бўлгани ҳақидаги хабар келганда, Пайғамбар ﷺ ғамгин ҳолда ўтирдилар — мен эшик тирқишидан қараб турган эдим. Бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, Жаъфарнинг аёллари», — деди ва уларнинг йиғисини зикр қилди. Пайғамбар ﷺ уни — уларни йиғидан тўхтатишга — буюрдилар. У киши бориб, қайтиб келиб: «Мен уларни тўхтатмоқчи бўлдим, лекин улар (менга) итоат қилмади», — деди. Пайғамбар ﷺ уни иккинчи марта — уларни қайтаришга — буюрдилар. У яна бориб, қайтиб келиб: «Улар менга (ёки: бизга — ривоятчи Муҳаммад ибн Ҳавшаб қайсиси тўғри эканида шубҳада) қулоқ солмади», — деди. (Оиша қўшди: Пайғамбар ﷺ: «Уларнинг оғзига тупроқ солинглар», — дедилар. Мен (ўша кишига): «Аллоҳ бурнингни тупроққа тиқсин (яъни сени хор қилсин). Аллоҳга қасамки, сен на амрини бажара олдинг, на Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ ни чарчоқдан халос қил(а ол)динг», — дедим.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَخَذَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ الْبَيْعَةِ أَنْ لاَ نَنُوحَ، فَمَا وَفَتْ مِنَّا امْرَأَةٌ غَيْرَ خَمْسِ نِسْوَةٍ أُمِّ سُلَيْمٍ وَأُمِّ الْعَلاَءِ وَابْنَةِ أَبِي سَبْرَةَ امْرَأَةِ مُعَاذٍ وَامْرَأَتَيْنِ أَوِ ابْنَةِ أَبِي سَبْرَةَ وَامْرَأَةِ مُعَاذٍ وَامْرَأَةٍ أُخْرَى‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ga bayʼat bergan paytimizda (qoʻyilgan) shartlardan biri — biz yigʻi (nola) qilmasligimiz edi, lekin uni faqat beshta ayol bajardi: ular — Ummu Sulaym, Ummu Alo, Abu Sabraning qizi (Muozning xotini) va boshqa ikki ayol; yoki — Abu Sabraning qizi, Muozning xotini va boshqa bir ayol.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ га байъат берган пайтимизда (қўйилган) шартлардан бири — биз йиғи (нола) қилмаслигимиз эди, лекин уни фақат бешта аёл бажарди: улар — Умму Сулайм, Умму Ало, Абу Сабранинг қизи (Муознинг хотини) ва бошқа икки аёл; ёки — Абу Сабранинг қизи, Муознинг хотини ва бошқа бир аёл.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا حَتَّى تُخَلِّفَكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ عَنْ أَبِيهِ قَالَ أَخْبَرَنَا عَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ زَادَ الْحُمَيْدِيُّ ‏"‏ حَتَّى تُخَلِّفَكُمْ أَوْ تُوضَعَ ‏"‏‏.‏

Omir ibn Rabiʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Janozani koʻrganingizda, u sizdan oldinga oʻtguncha, turib turinglar», — dedilar. Humaydiy qoʻshdi: «To tobut sizni ortda qoldirguncha yoki (yerga) qoʻyilguncha».Омир ибн Рабиъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жанозани кўрганингизда, у сиздан олдинга ўтгунча, туриб туринглар», — дедилар. Ҳумайдий қўшди: «То тобут сизни ортда қолдиргунча ёки (ерга) қўйилгунча».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَى أَحَدُكُمْ جَنَازَةً فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَاشِيًا مَعَهَا فَلْيَقُمْ حَتَّى يُخَلِّفَهَا، أَوْ تُخَلِّفَهُ أَوْ تُوضَعَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُخَلِّفَهُ ‏"‏‏.‏

Omir ibn Rabiʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Biringiz janozani koʻrsa va u bilan birga ketmayotgan boʻlsa, turib, — to u (janoza) uning ortiga oʻtguncha yoki uni ortda qoldirguncha yoki tobut, u (kishi)dan oldinga oʻtishdan oldin (yerga) qoʻyilguncha — turib tursin», — dedilar.Омир ибн Рабиъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бирингиз жанозани кўрса ва у билан бирга кетмаётган бўлса, туриб, — то у (жаноза) унинг ортига ўтгунча ёки уни ортда қолдиргунча ёки тобут, у (киши)дан олдинга ўтишдан олдин (ерга) қўйилгунча — туриб турсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا فِي جَنَازَةٍ فَأَخَذَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ بِيَدِ مَرْوَانَ فَجَلَسَا قَبْلَ أَنْ تُوضَعَ، فَجَاءَ أَبُو سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ فَأَخَذَ بِيَدِ مَرْوَانَ فَقَالَ قُمْ فَوَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ هَذَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَانَا عَنْ ذَلِكَ‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ صَدَقَ‏.‏

Said al-Maqburiy (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Biz bir janozaga hamroh boʻlgan paytimizda, Abu Hurayra Marvonning qoʻlini ushladi va ular — tobut (yerga) qoʻyilishdan oldin — oʻtirdi. Soʻng Abu Said kelib, Marvonning qoʻlini ushlab: ‹Tur. Allohga qasamki, shubhasiz, bu (Abu Hurayra) Paygʻambar ﷺ bizni bundan qaytarganlarini biladi›, — dedi. Abu Hurayra: ‹U (Abu Said) rost aytdi›, — dedi».Саид ал-Мақбурий (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Биз бир жанозага ҳамроҳ бўлган пайтимизда, Абу Ҳурайра Марвоннинг қўлини ушлади ва улар — тобут (ерга) қўйилишдан олдин — ўтирди. Сўнг Абу Саид келиб, Марвоннинг қўлини ушлаб: ‹Тур. Аллоҳга қасамки, шубҳасиз, бу (Абу Ҳурайра) Пайғамбар ﷺ бизни бундан қайтарганларини билади›, — деди. Абу Ҳурайра: ‹У (Абу Саид) рост айтди›, — деди».

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ ـ يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ ـ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا، فَمَنْ تَبِعَهَا فَلاَ يَقْعُدْ حَتَّى تُوضَعَ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Janozani koʻrganingizda, turinglar; va kim unga hamroh boʻlsa, tobut (yerga) qoʻyilguncha oʻtirmasin», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жанозани кўрганингизда, туринглар; ва ким унга ҳамроҳ бўлса, тобут (ерга) қўйилгунча ўтирмасин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مِقْسَمٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَرَّ بِنَا جَنَازَةٌ فَقَامَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقُمْنَا بِهِ‏.‏ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهَا جَنَازَةُ يَهُودِيٍّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ الْجَنَازَةَ فَقُومُوا ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir janoza bizning oldimizdan oʻtdi va Paygʻambar ﷺ (oʻrnidan) turdilar, biz ham turdik. Biz: «Yo Rasululloh, bu — yahudiyning janozasi», — dedik. U zot: «Janozani koʻrganingizda, turinglar», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир жаноза бизнинг олдимиздан ўтди ва Пайғамбар ﷺ (ўрнидан) турдилар, биз ҳам турдик. Биз: «Ё Расулуллоҳ, бу — яҳудийнинг жанозаси», — дедик. У зот: «Жанозани кўрганингизда, туринглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كَانَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ وَقَيْسُ بْنُ سَعْدٍ قَاعِدَيْنِ بِالْقَادِسِيَّةِ، فَمَرُّوا عَلَيْهِمَا بِجَنَازَةٍ فَقَامَا‏.‏ فَقِيلَ لَهُمَا إِنَّهَا مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ، أَىْ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ فَقَالاَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّتْ بِهِ جَنَازَةٌ فَقَامَ فَقِيلَ لَهُ إِنَّهَا جَنَازَةُ يَهُودِيٍّ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلَيْسَتْ نَفْسًا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبُو حَمْزَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ كُنْتُ مَعَ قَيْسٍ وَسَهْلٍ ـ رضى الله عنهما ـ فَقَالاَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ زَكَرِيَّاءُ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى كَانَ أَبُو مَسْعُودٍ وَقَيْسٌ يَقُومَانِ لِلْجِنَازَةِ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Sahl ibn Hunayf va Qays ibn Saʼd Qodisiya shahrida oʻtirgan edi. Bir janoza ularning oldidan oʻtdi va ular (oʻrnidan) turdi. Ularga — bu janoza oʻsha yer aholisidan birining (yaʼni zimmiy, musulmonlar himoyasidagi gʻayridinning) janozasi — ekanligi aytildi. Ular: «Bir janoza Paygʻambar ﷺ ning oldilaridan oʻtdi va u zot turdilar. U zotga — bu yahudiyning tobuti — ekanligi aytilgach, u zot: ‹U (ham) jon (egasi) emasmidi?› — dedilar», — dedi.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Саҳл ибн Ҳунайф ва Қайс ибн Саъд Қодисия шаҳрида ўтирган эди. Бир жаноза уларнинг олдидан ўтди ва улар (ўрнидан) турди. Уларга — бу жаноза ўша ер аҳолисидан бирининг (яъни зиммий, мусулмонлар ҳимоясидаги ғайридиннинг) жанозаси — эканлиги айтилди. Улар: «Бир жаноза Пайғамбар ﷺ нинг олдиларидан ўтди ва у зот турдилар. У зотга — бу яҳудийнинг тобути — эканлиги айтилгач, у зот: ‹У (ҳам) жон (эгаси) эмасмиди?› — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا وُضِعَتِ الْجِنَازَةُ وَاحْتَمَلَهَا الرِّجَالُ عَلَى أَعْنَاقِهِمْ، فَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً قَالَتْ قَدِّمُونِي‏.‏ وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ صَالِحَةٍ قَالَتْ يَا وَيْلَهَا أَيْنَ يَذْهَبُونَ بِهَا يَسْمَعُ صَوْتَهَا كُلُّ شَىْءٍ إِلاَّ الإِنْسَانَ، وَلَوْ سَمِعَهُ صَعِقَ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Janoza tayyor boʻlib, erkaklar uni yelkalarida koʻtarganda, agar mayyit solih (yaxshi) boʻlgan boʻlsa, u: ‹Meni (tezroq) eltinglar›, — deydi; agar u solih boʻlmagan boʻlsa, u: ‹Voy uning (mening) holiga! Uni (meni) qayerga olib ketyapti?› — deydi. Uning ovozini insondan boshqa har bir narsa eshitadi; agar inson uni eshitsa, hushdan ketar edi», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаноза тайёр бўлиб, эркаклар уни елкаларида кўтарганда, агар маййит солиҳ (яхши) бўлган бўлса, у: ‹Мени (тезроқ) элтинглар›, — дейди; агар у солиҳ бўлмаган бўлса, у: ‹Вой унинг (менинг) ҳолига! Уни (мени) қаерга олиб кетяпти?› — дейди. Унинг овозини инсондан бошқа ҳар бир нарса эшитади; агар инсон уни эшица, ҳушдан кетар эди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَفِظْنَاهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَسْرِعُوا بِالْجِنَازَةِ، فَإِنْ تَكُ صَالِحَةً فَخَيْرٌ تُقَدِّمُونَهَا ‏{‏إِلَيْهِ‏}‏، وَإِنْ يَكُ سِوَى ذَلِكَ فَشَرٌّ تَضَعُونَهُ عَنْ رِقَابِكُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Janoza (mayyit) bilan shoshilinglar; chunki agar u solih (yaxshi) boʻlgan boʻlsa, sizlar uni yaxshilikka (tezroq) yetkazayotgan boʻlasiz; agar u shunday (solih) boʻlmasa, uni boʻyningizdan tushirayotgan bir yomonlik boʻladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жаноза (маййит) билан шошилинглар; чунки агар у солиҳ (яхши) бўлган бўлса, сизлар уни яхшиликка (тезроқ) етказаётган бўласиз; агар у шундай (солиҳ) бўлмаса, уни бўйнингиздан тушираётган бир ёмонлик бўлади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا وُضِعَتِ الْجِنَازَةُ فَاحْتَمَلَهَا الرِّجَالُ عَلَى أَعْنَاقِهِمْ، فَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً قَالَتْ قَدِّمُونِي‏.‏ وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ صَالِحَةٍ قَالَتْ لأَهْلِهَا يَا وَيْلَهَا أَيْنَ يَذْهَبُونَ بِهَا يَسْمَعُ صَوْتَهَا كُلُّ شَىْءٍ إِلاَّ الإِنْسَانَ، وَلَوْ سَمِعَ الإِنْسَانُ لَصَعِقَ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Janoza tayyor boʻlib, erkaklar mayyitni boʻyinlarida (yelkalarida) koʻtarganda, agar u taqvodor boʻlgan boʻlsa, u: ‹Meni tezroq olib boring›, — deydi; agar u taqvodor boʻlmagan boʻlsa, u: ‹Voy uning (mening) holiga! Uni (meni) qayerga olib ketyapti?› — deydi. Uning ovozini insondan boshqa har bir narsa eshitadi; agar inson uni eshitsa, hushdan ketar edi», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жаноза тайёр бўлиб, эркаклар маййитни бўйинларида (елкаларида) кўтарганда, агар у тақводор бўлган бўлса, у: ‹Мени тезроқ олиб боринг›, — дейди; агар у тақводор бўлмаган бўлса, у: ‹Вой унинг (менинг) ҳолига! Уни (мени) қаерга олиб кетяпти?› — дейди. Унинг овозини инсондан бошқа ҳар бир нарса эшитади; агар инсон уни эшица, ҳушдан кетар эди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ، فَكُنْتُ فِي الصَّفِّ الثَّانِي أَوِ الثَّالِثِ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Najoshiy uchun janoza namozini oʻqidilar va men ikkinchi yoki uchinchi safda edim.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Нажоший учун жаноза намозини ўқидилар ва мен иккинчи ёки учинчи сафда эдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَعَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَصْحَابِهِ النَّجَاشِيَّ، ثُمَّ تَقَدَّمَ فَصَفُّوا خَلْفَهُ فَكَبَّرَ أَرْبَعًا‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ sahobalarini Najoshiyning oʻlimidan xabardor qildilar, soʻng (imomlik uchun) oldinga oʻtdilar va odamlar u zot orqasida saf tortdi; u zot toʻrt takbir aytdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ саҳобаларини Нажошийнинг ўлимидан хабардор қилдилар, сўнг (имомлик учун) олдинга ўтдилар ва одамлар у зот орқасида саф тортди; у зот тўрт такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَنْ، شَهِدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَتَى عَلَى قَبْرٍ مَنْبُوذٍ فَصَفَّهُمْ وَكَبَّرَ أَرْبَعًا‏.‏ قُلْتُ مَنْ حَدَّثَكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما‏.‏

Shayboniy (Shaʼbiydan, Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Shaʼbiy dedi: «Menga — Paygʻambar ﷺ ni boshqa qabrlardan ajragan bir qabrga borgan holda koʻrgan — bir kishi xabar berdi: ‹U zot odamlarni saf qildilar va toʻrt takbir aytdilar›». Men: «Ey Abu Amr, buni senga kim rivoyat qildi?» — dedim. U: «Ibn Abbos», — dedi.Шайбоний (Шаъбийдан, Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Шаъбий деди: «Менга — Пайғамбар ﷺ ни бошқа қабрлардан ажраган бир қабрга борган ҳолда кўрган — бир киши хабар берди: ‹У зот одамларни саф қилдилар ва тўрт такбир айтдилар›». Мен: «Эй Абу Амр, буни сенга ким ривоят қилди?» — дедим. У: «Ибн Аббос», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ تُوُفِّيَ الْيَوْمَ رَجُلٌ صَالِحٌ مِنَ الْحَبَشِ فَهَلُمَّ فَصَلُّوا عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَصَفَفْنَا فَصَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِ وَنَحْنُ صُفُوفٌ‏.‏ قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ كُنْتُ فِي الصَّفِّ الثَّانِي‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bugun Habashistonlik solih bir kishi (yaʼni Najoshiy) vafot etdi; keling, (uning) janoza namozini oʻqiymiz», — dedilar. (Jobir dedi:) Biz saf tortdik, soʻng Paygʻambar ﷺ namozga imomlik qildilar va biz saf(lar)da edik. Jobir qoʻshdi: «Men ikkinchi safda edim».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бугун Ҳабашистонлик солиҳ бир киши (яъни Нажоший) вафот этди; келинг, (унинг) жаноза намозини ўқиймиз», — дедилар. (Жобир деди:) Биз саф тортдик, сўнг Пайғамбар ﷺ намозга имомлик қилдилар ва биз саф(лар)да эдик. Жобир қўшди: «Мен иккинчи сафда эдим».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ عَامِرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِقَبْرٍ قَدْ دُفِنَ لَيْلاً فَقَالَ ‏"‏ مَتَى دُفِنَ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا الْبَارِحَةَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ آذَنْتُمُونِي ‏"‏‏.‏ قَالُوا دَفَنَّاهُ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ فَكَرِهْنَا أَنْ نُوقِظَكَ‏.‏ فَقَامَ فَصَفَفْنَا خَلْفَهُ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَنَا فِيهِمْ فَصَلَّى عَلَيْهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kechasi dafn etilgan bir mayyitning qabri yonidan oʻtdilar. U zot: «Bu (mayyit) qachon dafn etildi?» — dedilar. Odamlar: «Kecha», — dedi. U zot: «Nega menga xabar bermadingiz?» — dedilar. Ular: «Biz uni qorongʻi (paytda) dafn qildik; shuning uchun sizni uygʻotishni yoqtirmadik», — dedi. U zot turdilar va biz u zot orqasida saf tortdik. (Ibn Abbos dedi:) Men ulardan biri edim va Paygʻambar ﷺ janoza namozini oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кечаси дафн этилган бир маййитнинг қабри ёнидан ўтдилар. У зот: «Бу (маййит) қачон дафн этилди?» — дедилар. Одамлар: «Кеча», — деди. У зот: «Нега менга хабар бермадингиз?» — дедилар. Улар: «Биз уни қоронғи (пайтда) дафн қилдик; шунинг учун сизни уйғотишни ёқтирмадик», — деди. У зот турдилар ва биз у зот орқасида саф тортдик. (Ибн Аббос деди:) Мен улардан бири эдим ва Пайғамбар ﷺ жаноза намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَنْ، مَرَّ مَعَ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَبْرٍ مَنْبُوذٍ فَأَمَّنَا فَصَفَفْنَا خَلْفَهُ‏.‏ فَقُلْنَا يَا أَبَا عَمْرٍو مَنْ حَدَّثَكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما‏.‏

Shayboniy (Shaʼbiydan, Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Shaʼbiy dedi: «Menga — Paygʻambaringiz ﷺ bilan boshqa qabrlardan ajragan bir qabrga — yoʻliqgan bir kishi xabar berdi: ‹Paygʻambar ﷺ bizga imomlik qildilar va biz u zot orqasida saf tortdik›». Biz: «Ey Abu Amr, buni senga kim rivoyat qildi?» — dedik. U: «Ibn Abbos», — dedi.Шайбоний (Шаъбийдан, Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Шаъбий деди: «Менга — Пайғамбарингиз ﷺ билан бошқа қабрлардан ажраган бир қабрга — йўлиқган бир киши хабар берди: ‹Пайғамбар ﷺ бизга имомлик қилдилар ва биз у зот орқасида саф тортдик›». Биз: «Эй Абу Амр, буни сенга ким ривоят қилди?» — дедик. У: «Ибн Аббос», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يَقُولُ حُدِّثَ ابْنُ عُمَرَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنهم ـ يَقُولُ مَنْ تَبِعَ جَنَازَةً فَلَهُ قِيرَاطٌ‏.‏ فَقَالَ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَلَيْنَا‏.‏ فَصَدَّقَتْ ـ يَعْنِي عَائِشَةَ ـ أَبَا هُرَيْرَةَ وَقَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهُ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ لَقَدْ فَرَّطْنَا فِي قَرَارِيطَ كَثِيرَةٍ‏.‏ ‏{‏فَرَّطْتُ‏}‏ ضَيَّعْتُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umarga — Abu Hurayra: ‹Kim janozaga hamroh boʻlsa, unga bir qirot (miqdorda) savob (beriladi)›, — degani aytildi. Ibn Umar: «Abu Hurayra (rivoyatda) juda katta savob aytyapti», — dedi. Oisha Abu Hurayraning rivoyatini tasdiqlab: «Men Rasululloh ﷺ ning shu tarzda deganini eshitdim», — dedi. Ibn Umar: «(Demak,) biz juda koʻp qirotlarni boy bergan ekanmiz», — dedi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умарга — Абу Ҳурайра: ‹Ким жанозага ҳамроҳ бўлса, унга бир қирот (миқдорда) савоб (берилади)›, — дегани айтилди. Ибн Умар: «Абу Ҳурайра (ривоятда) жуда катта савоб айтяпти», — деди. Оиша Абу Ҳурайранинг ривоятини тасдиқлаб: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шу тарзда деганини эшитдим», — деди. Ибн Умар: «(Демак,) биз жуда кўп қиротларни бой берган эканмиз», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ شَبِيبِ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا يُونُسُ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَهِدَ الْجَنَازَةَ حَتَّى يُصَلِّيَ عَلَيْهَا فَلَهُ قِيرَاطٌ، وَمَنْ شَهِدَ حَتَّى تُدْفَنَ كَانَ لَهُ قِيرَاطَانِ ‏"‏‏.‏ قِيلَ وَمَا الْقِيرَاطَانِ قَالَ ‏"‏ مِثْلُ الْجَبَلَيْنِ الْعَظِيمَيْنِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim janozaga — uning (janoza) namozini oʻqiguncha — hozir boʻlsa, unga bir qirot (miqdorda) savob (beriladi); kim unga — dafn (etilguncha) — hamroh boʻlsa, unga ikki qirot (miqdorda) savob (beriladi)», — dedilar. «Ikki qirot nima (degani)?» — deb soʻraldi. U zot: «Ikkita ulkan togʻdek (savob)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жанозага — унинг (жаноза) намозини ўқигунча — ҳозир бўлса, унга бир қирот (миқдорда) савоб (берилади); ким унга — дафн (этилгунча) — ҳамроҳ бўлса, унга икки қирот (миқдорда) савоб (берилади)», — дедилар. «Икки қирот нима (дегани)?» — деб сўралди. У зот: «Иккита улкан тоғдек (савоб)», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ عَامِرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْرًا، فَقَالُوا هَذَا دُفِنَ، أَوْ دُفِنَتِ الْبَارِحَةَ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فَصَفَّنَا خَلْفَهُ ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهَا‏.‏

Omir Shaʼbiy (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos (oʻsha paytda bola edi) dedi: «Rasululloh ﷺ bir qabrga keldilar va odamlar: ‹U (mayyit) kecha dafn etildi›, — dedi». Ibn Abbos qoʻshdi: «Biz Paygʻambar ﷺ orqasida saf tortdik va u zot mayyitning janoza namozini oʻqidilar».Омир Шаъбий (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос (ўша пайтда бола эди) деди: «Расулуллоҳ ﷺ бир қабрга келдилар ва одамлар: ‹У (маййит) кеча дафн этилди›, — деди». Ибн Аббос қўшди: «Биз Пайғамбар ﷺ орқасида саф тортдик ва у зот маййитнинг жаноза намозини ўқидилар».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَعَى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّجَاشِيَّ صَاحِبَ الْحَبَشَةِ، يَوْمَ الَّذِي مَاتَ فِيهِ فَقَالَ ‏"‏ اسْتَغْفِرُوا لأَخِيكُمْ ‏"‏‏.‏ وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَفَّ بِهِمْ بِالْمُصَلَّى فَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Najoshiy (Habashiston podshohi)ning oʻlimini — u vafot etgan kuni — xabar qildilar va: «Birodaringiz uchun Allohdan magʻfirat soʻranglar», — dedilar. Abu Hurayra (boshqa rivoyatda): Paygʻambar ﷺ ularni namozgohda saf qildilar va toʻrt takbir aytdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Нажоший (Ҳабашистон подшоҳи)нинг ўлимини — у вафот этган куни — хабар қилдилар ва: «Биродарингиз учун Аллоҳдан мағфират сўранглар», — дедилар. Абу Ҳурайра (бошқа ривоятда): Пайғамбар ﷺ уларни намозгоҳда саф қилдилар ва тўрт такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ الْيَهُودَ، جَاءُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِرَجُلٍ مِنْهُمْ وَامْرَأَةٍ زَنَيَا، فَأَمَرَ بِهِمَا فَرُجِمَا قَرِيبًا مِنْ مَوْضِعِ الْجَنَائِزِ عِنْدَ الْمَسْجِدِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylar Paygʻambar ﷺ ning oldiga oʻzlaridan — zino qilgan — bir erkak va bir ayolni keltirdi. U zot ikkalasini ham — masjid yonidagi janoza namozi oʻqiladigan joy yaqinida — toshboʻron qilishni buyurdilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Яҳудийлар Пайғамбар ﷺ нинг олдига ўзларидан — зино қилган — бир эркак ва бир аёлни келтирди. У зот иккаласини ҳам — масжид ёнидаги жаноза намози ўқиладиган жой яқинида — тошбўрон қилишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ هِلاَلٍ ـ هُوَ الْوَزَّانُ ـ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ ‏"‏ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسْجِدًا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَلَوْلاَ ذَلِكَ لأَبْرَزُوا قَبْرَهُ غَيْرَ أَنِّي أَخْشَى أَنْ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا‏.‏

Urva (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Paygʻambar ﷺ oʻz (vafotiga sabab boʻlgan) kasalliklari paytida: ‹Alloh yahudiy va nasroniylarni laʼnatladi — chunki ular oʻz paygʻambarlarining qabrlarini namozgoh (ibodat joyi) qilib oldi›, — dedilar». Oisha qoʻshdi: «Agar shu (xavf) boʻlmaganda, Paygʻambar ﷺ ning qabri ochiqda (koʻrinarli) qoldirilar edi; lekin men uning namozgohga aylantirilishidan qoʻrqaman».Урва (Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Пайғамбар ﷺ ўз (вафотига сабаб бўлган) касалликлари пайтида: ‹Аллоҳ яҳудий ва насронийларни лаънатлади — чунки улар ўз пайғамбарларининг қабрларини намозгоҳ (ибодат жойи) қилиб олди›, — дедилар». Оиша қўшди: «Агар шу (хавф) бўлмаганда, Пайғамбар ﷺ нинг қабри очиқда (кўринарли) қолдирилар эди; лекин мен унинг намозгоҳга айлантирилишидан қўрқаман».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، عَنْ سَمُرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّيْتُ وَرَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى امْرَأَةٍ مَاتَتْ فِي نِفَاسِهَا، فَقَامَ عَلَيْهَا وَسَطَهَا‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ orqasida — tugʻuruq paytida vafot etgan bir ayol uchun — janoza namozini oʻqidim va u zot tobutning oʻrtasiga (toʻgʻri keladigan joyda) turdilar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ орқасида — туғуруқ пайтида вафот этган бир аёл учун — жаноза намозини ўқидим ва у зот тобутнинг ўртасига (тўғри келадиган жойда) турдилар.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، حَدَّثَنَا سَمُرَةُ بْنُ جُنْدُبٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّيْتُ وَرَاءَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى امْرَأَةٍ مَاتَتْ فِي نِفَاسِهَا فَقَامَ عَلَيْهَا وَسَطَهَا‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ orqasida — tugʻuruq paytida vafot etgan bir ayol uchun — janoza namozini oʻqidim va u zot tobutning oʻrtasiga (toʻgʻri keladigan joyda) turdilar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ орқасида — туғуруқ пайтида вафот этган бир аёл учун — жаноза намозини ўқидим ва у зот тобутнинг ўртасига (тўғри келадиган жойда) турдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَعَى النَّجَاشِيَّ فِي الْيَوْمِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ، وَخَرَجَ بِهِمْ إِلَى الْمُصَلَّى فَصَفَّ بِهِمْ، وَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Najoshiyning oʻlimini — u vafot etgan kuni — xabar qildilar. U zot biz bilan namozgohga (tashqariga) chiqdilar va biz saf tortdik; u zot Najoshiyning janoza namozi uchun toʻrt takbir aytdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Нажошийнинг ўлимини — у вафот этган куни — хабар қилдилар. У зот биз билан намозгоҳга (ташқарига) чиқдилар ва биз саф тортдик; у зот Нажошийнинг жаноза намози учун тўрт такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا سَلِيمُ بْنُ حَيَّانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى أَصْحَمَةَ النَّجَاشِيِّ فَكَبَّرَ أَرْبَعًا‏.‏ وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ وَعَبْدُ الصَّمَدِ عَنْ سَلِيمٍ أَصْحَمَةَ‏.‏ وَتَابَعَهُ عَبْدُ الصَّمَدِ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Ashama Najoshiyning janoza namozini oʻqidilar va toʻrt takbir aytdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ашама Нажошийнинг жаноза намозини ўқидилар ва тўрт такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ طَلْحَةَ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ صَلَّيْتُ خَلْفَ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَلَى جَنَازَةٍ فَقَرَأَ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ قَالَ لِيَعْلَمُوا أَنَّهَا سُنَّةٌ‏.‏

Talha ibn Abdulloh ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbos orqasida janoza namozini oʻqidim va u Fotihani oʻqidi hamda: «(Bilingki,) bu (yaʼni Fotihani oʻqish) — Paygʻambar ﷺ Muhammadning sunnatidir», — dedi.Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббос орқасида жаноза намозини ўқидим ва у Фотиҳани ўқиди ҳамда: «(Билингки,) бу (яъни Фотиҳани ўқиш) — Пайғамбар ﷺ Муҳаммаднинг суннатидир», — деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، قَالَ أَخْبَرَنِي مَنْ، مَرَّ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَبْرٍ مَنْبُوذٍ فَأَمَّهُمْ وَصَلَّوْا خَلْفَهُ‏.‏ قُلْتُ مَنْ حَدَّثَكَ هَذَا يَا أَبَا عَمْرٍو قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ‏.‏

Sulaymon Shayboniy (Shaʼbiydan, Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Shaʼbiyning shunday deganini eshitdim: «Menga — Paygʻambar ﷺ bilan boshqa qabrlardan ajragan bir qabrga yoʻliqgan bir kishi xabar berdi: ‹U zot (Paygʻambar ﷺ) bizga imomlik qildilar va ular u zot orqasida namoz oʻqidi›». Men: «Ey Abu Amr, buni senga kim rivoyat qildi?» — dedim. U: «Ibn Abbos», — dedi.Сулаймон Шайбоний (Шаъбийдан, Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Шаъбийнинг шундай деганини эшитдим: «Менга — Пайғамбар ﷺ билан бошқа қабрлардан ажраган бир қабрга йўлиқган бир киши хабар берди: ‹У зот (Пайғамбар ﷺ) бизга имомлик қилдилар ва улар у зот орқасида намоз ўқиди›». Мен: «Эй Абу Амр, буни сенга ким ривоят қилди?» — дедим. У: «Ибн Аббос», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ أَسْوَدَ ـ رَجُلاً أَوِ امْرَأَةً ـ كَانَ يَقُمُّ الْمَسْجِدَ فَمَاتَ، وَلَمْ يَعْلَمِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَوْتِهِ فَذَكَرَهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا فَعَلَ ذَلِكَ الإِنْسَانُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَاتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ آذَنْتُمُونِي ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا إِنَّهُ كَانَ كَذَا وَكَذَا قِصَّتَهُ‏.‏ قَالَ فَحَقَرُوا شَأْنَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَدُلُّونِي عَلَى قَبْرِهِ ‏"‏‏.‏ فَأَتَى قَبْرَهُ فَصَلَّى عَلَيْهِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir qora (tanlik) kishi — erkak yoki ayol — masjidni tozalar edi, soʻng vafot etdi. Paygʻambar ﷺ bu haqda bilmas edilar. Bir kuni u zot uni esladilar va: «Oʻsha kishiga nima boʻldi?» — dedilar. Odamlar: «Yo Rasululloh, u vafot etdi», — dedi. U zot: «Nega menga xabar bermadingiz?» — dedilar. Ular: «Uning ishi (ahvoli) shunday-shunday edi (yaʼni uni arzimas deb hisobladi)», — dedi. U zot: «Menga uning qabrini koʻrsatinglar», — dedilar. Soʻng u zot uning qabriga borib, janoza namozini oʻqidilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир қора (танлик) киши — эркак ёки аёл — масжидни тозалар эди, сўнг вафот этди. Пайғамбар ﷺ бу ҳақда билмас эдилар. Бир куни у зот уни эсладилар ва: «Ўша кишига нима бўлди?» — дедилар. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, у вафот этди», — деди. У зот: «Нега менга хабар бермадингиз?» — дедилар. Улар: «Унинг иши (аҳволи) шундай-шундай эди (яъни уни арзимас деб ҳисоблади)», — деди. У зот: «Менга унинг қабрини кўрсатинглар», — дедилар. Сўнг у зот унинг қабрига бориб, жаноза намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَيَّاشٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، قَالَ وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا ابْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعَبْدُ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ، وَتُوُلِّيَ وَذَهَبَ أَصْحَابُهُ حَتَّى إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَأَقْعَدَاهُ فَيَقُولاَنِ لَهُ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَيَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ‏.‏ فَيُقَالُ انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا ـ وَأَمَّا الْكَافِرُ ـ أَوِ الْمُنَافِقُ ـ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ‏.‏ فَيُقَالُ لاَ دَرَيْتَ وَلاَ تَلَيْتَ‏.‏ ثُمَّ يُضْرَبُ بِمِطْرَقَةٍ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً بَيْنَ أُذُنَيْهِ، فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ إِلاَّ الثَّقَلَيْنِ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Inson oʻz qabriga qoʻyilib, sheriklari (uni dafn qilganlar) qaytganda — u hatto ularning oyoq tovushini eshitib turar — ikki farishta unga kelib, uni oʻtirgʻizadi va undan: ‹Sen bu kishi — Muhammad haqida nima der eding?› — deb soʻraydi. U: ‹Men guvohlik beramanki, u — Allohning bandasi va Rasuli›, — deydi. Soʻng unga: ‹Doʻzaxdagi joyingga qara — Alloh uning oʻrniga senga jannatda joy berdi›, — deyiladi». Paygʻambar ﷺ qoʻshdilar: «Mayyit ikkala joyini ham koʻradi. Ammo kofir — yoki munofiq — farishtalarga: ‹Bilmayman; men odamlar aytgan (gap)ni aytar edim›, — deydi. Unga: ‹Sen na bilding, na (Qurʼon oʻqib) hidoyat topding›, — deyiladi. Soʻng u ikki qulogʻi orasiga temir gurzi bilan uriladi va u baqiradi — uning ovozini, inson va jinndan boshqa, unga yaqin (boʻlgan) har bir narsa eshitadi», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Инсон ўз қабрига қўйилиб, шериклари (уни дафн қилганлар) қайтганда — у ҳатто уларнинг оёқ товушини эшитиб турар — икки фаришта унга келиб, уни ўтирғизади ва ундан: ‹Сен бу киши — Муҳаммад ҳақида нима дер эдинг?› — деб сўрайди. У: ‹Мен гувоҳлик бераманки, у — Аллоҳнинг бандаси ва Расули›, — дейди. Сўнг унга: ‹Дўзахдаги жойингга қара — Аллоҳ унинг ўрнига сенга жаннатда жой берди›, — дейилади». Пайғамбар ﷺ қўшдилар: «Маййит иккала жойини ҳам кўради. Аммо кофир — ёки мунофиқ — фаришталарга: ‹Билмайман; мен одамлар айтган (гап)ни айтар эдим›, — дейди. Унга: ‹Сен на билдинг, на (Қуръон ўқиб) ҳидоят топдинг›, — дейилади. Сўнг у икки қулоғи орасига темир гурзи билан урилади ва у бақиради — унинг овозини, инсон ва жинндан бошқа, унга яқин (бўлган) ҳар бир нарса эшитади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ ‏"‏ أُرْسِلَ مَلَكُ الْمَوْتِ إِلَى مُوسَى ـ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ ـ فَلَمَّا جَاءَهُ صَكَّهُ فَرَجَعَ إِلَى رَبِّهِ فَقَالَ أَرْسَلْتَنِي إِلَى عَبْدٍ لاَ يُرِيدُ الْمَوْتَ‏.‏ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ عَيْنَهُ وَقَالَ ارْجِعْ فَقُلْ لَهُ يَضَعُ يَدَهُ عَلَى مَتْنِ ثَوْرٍ، فَلَهُ بِكُلِّ مَا غَطَّتْ بِهِ يَدُهُ بِكُلِّ شَعْرَةٍ سَنَةٌ‏.‏ قَالَ أَىْ رَبِّ، ثُمَّ مَاذَا قَالَ ثُمَّ الْمَوْتُ‏.‏ قَالَ فَالآنَ‏.‏ فَسَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُدْنِيَهُ مِنَ الأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ رَمْيَةً بِحَجَرٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلَوْ كُنْتُ ثَمَّ لأَرَيْتُكُمْ قَبْرَهُ إِلَى جَانِبِ الطَّرِيقِ عِنْدَ الْكَثِيبِ الأَحْمَرِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oʻlim farishtasi Muso (alayhissalom)ning oldiga joʻnatildi va u (farishta) uning oldiga borganda, Muso uni qattiq urdi va uning bir koʻzini koʻr qildi. Farishta oʻz Robbining oldiga qaytib: «Sen meni — oʻlimni xohlamaydigan bir bandangga joʻnating», — dedi. Alloh uning koʻzini tiklab (qaytarib) berdi va: «Qaytib borib, unga (Musoga) ayt — qoʻlini bir hoʻkizning orqasiga (terisiga) qoʻysin; uning qoʻli ostiga qancha (hoʻkiz) tuki kelsa, oʻshancha yil yashashiga ruxsat beriladi», — dedi. (Bas, farishta unga kelib, shuni aytdi.) Soʻng Muso: «Ey Robbim, undan keyin nima (boʻladi)?» — dedi. U (Alloh): «(Undan keyin) oʻlim (boʻladi)», — dedi. Muso: «(Boʻlsa,) hozir (boʻlaversin)», — dedi va Allohdan — uni muqaddas yerga bir tosh otimcha (masofaga) yaqinlashtirishni — soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Agar men u yerda boʻlganimda, sizlarga Musoning qabrini — yoʻl yonidagi qizil qum tepasi yaqinida — koʻrsatar edim», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ўлим фариштаси Мусо (алайҳиссалом)нинг олдига жўнатилди ва у (фаришта) унинг олдига борганда, Мусо уни қаттиқ урди ва унинг бир кўзини кўр қилди. Фаришта ўз Роббининг олдига қайтиб: «Сен мени — ўлимни хоҳламайдиган бир бандангга жўнатинг», — деди. Аллоҳ унинг кўзини тиклаб (қайтариб) берди ва: «Қайтиб бориб, унга (Мусога) айт — қўлини бир ҳўкизнинг орқасига (терисига) қўйсин; унинг қўли остига қанча (ҳўкиз) туки келса, ўшанча йил яшашига рухсат берилади», — деди. (Бас, фаришта унга келиб, шуни айтди.) Сўнг Мусо: «Эй Роббим, ундан кейин нима (бўлади)?» — деди. У (Аллоҳ): «(Ундан кейин) ўлим (бўлади)», — деди. Мусо: «(Бўлса,) ҳозир (бўлаверсин)», — деди ва Аллоҳдан — уни муқаддас ерга бир тош отимча (масофага) яқинлаштиришни — сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Агар мен у ерда бўлганимда, сизларга Мусонинг қабрини — йўл ёнидаги қизил қум тепаси яқинида — кўрсатар эдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَجُلٍ بَعْدَ مَا دُفِنَ بِلَيْلَةٍ قَامَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ، وَكَانَ سَأَلَ عَنْهُ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا فُلاَنٌ، دُفِنَ الْبَارِحَةَ‏.‏ فَصَلَّوْا عَلَيْهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir kishining janoza namozini — u dafn etilgandan keyin, bir kecha — oʻqidilar; u zot va sahobalari (namoz uchun) turdi. U zot turishdan oldin ulardan u (mayyit) haqida: «Bu kim?» — deb soʻragan edilar. Ular: «(Bu) — falonchi; u kecha dafn etildi», — dedi. Bas, ularning hammasi janoza namozini oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир кишининг жаноза намозини — у дафн этилгандан кейин, бир кеча — ўқидилар; у зот ва саҳобалари (намоз учун) турди. У зот туришдан олдин улардан у (маййит) ҳақида: «Бу ким?» — деб сўраган эдилар. Улар: «(Бу) — фалончи; у кеча дафн этилди», — деди. Бас, уларнинг ҳаммаси жаноза намозини ўқиди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا اشْتَكَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَتْ بَعْضُ نِسَائِهِ كَنِيسَةً رَأَيْنَهَا بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ، يُقَالُ لَهَا مَارِيَةُ، وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأُمُّ حَبِيبَةَ ـ رضى الله عنهما ـ أَتَتَا أَرْضَ الْحَبَشَةِ، فَذَكَرَتَا مِنْ حُسْنِهَا وَتَصَاوِيرَ فِيهَا، فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ إِذَا مَاتَ مِنْهُمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا، ثُمَّ صَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّورَةَ، أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ kasal boʻlganlarida, zavjalaridan baʼzilari — Habashistonda koʻrgan, ‹Mariya› deb atalgan bir cherkov haqida — gaplashdi. Ummu Salama va Ummu Habiba Habashistonda boʻlgan edi va ikkovi ham uning (cherkovning) goʻzalligi hamda undagi suratlarni (tasvirlarni) hikoya qildi. Paygʻambar ﷺ boshlarini koʻtarib: «Ana oʻshalar — orasidagi solih kishi vafot etsa, qabri ustiga ibodat joyi quradigan va unda oʻsha suratlarni ishlaydigan kishilar(dir). Ana oʻshalar — Allohning nazarida eng yomon maxluqlardir», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ касал бўлганларида, завжаларидан баъзилари — Ҳабашистонда кўрган, ‹Мария› деб аталган бир черков ҳақида — гаплашди. Умму Салама ва Умму Ҳабиба Ҳабашистонда бўлган эди ва иккови ҳам унинг (черковнинг) гўзаллиги ҳамда ундаги суратларни (тасвирларни) ҳикоя қилди. Пайғамбар ﷺ бошларини кўтариб: «Ана ўшалар — орасидаги солиҳ киши вафот эца, қабри устига ибодат жойи қурадиган ва унда ўша суратларни ишлайдиган кишилар(дир). Ана ўшалар — Аллоҳнинг назарида энг ёмон махлуқлардир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ شَهِدْنَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ عَلَى الْقَبْرِ، فَرَأَيْتُ عَيْنَيْهِ تَدْمَعَانِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ فِيكُمْ مِنْ أَحَدٍ لَمْ يُقَارِفِ اللَّيْلَةَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَانْزِلْ فِي قَبْرِهَا ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَ فِي قَبْرِهَا فَقَبَرَهَا‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ فُلَيْحٌ أُرَاهُ يَعْنِي الذَّنْبَ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ‏{‏لِيَقْتَرِفُوا‏}‏ أَىْ لِيَكْتَسِبُوا‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ ning qizining janozasida edik va Rasululloh ﷺ qabr yonida oʻtirgan edilar. Men u zotning koʻzlari yoshga toʻlganini koʻrdim. U zot: «Sizlar ichida kechasi zavjasi bilan (yaqinlik) qilmagan (kishi) bormi?» — dedilar. Abu Talha ‹ha› (deb javob berdi). Bas, Allohning Paygʻambari ﷺ unga qabrga tushishni aytdilar va u uning (qizning) qabriga tushib, uni dafn qildi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг қизининг жанозасида эдик ва Расулуллоҳ ﷺ қабр ёнида ўтирган эдилар. Мен у зотнинг кўзлари ёшга тўлганини кўрдим. У зот: «Сизлар ичида кечаси завжаси билан (яқинлик) қилмаган (киши) борми?» — дедилар. Абу Талҳа ‹ҳа› (деб жавоб берди). Бас, Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ унга қабрга тушишни айтдилар ва у унинг (қизнинг) қабрига тушиб, уни дафн қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ فِي دِمَائِهِمْ، وَلَمْ يُغَسَّلُوا وَلَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِمْ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud (shahidlari)ning har ikki shahidini bir mato boʻlagiga (jamlab) qoʻydilar, soʻng: «Bularning qaysining Qurʼon(ni bilishi) koʻproq edi?» — deb soʻrar edilar. Ulardan biri koʻrsatilgach, uni qabrga avval qoʻyar va: «Men Qiyomat kuni bularga guvoh boʻlaman», — der edilar. U zot ularni — qonlari (badanlarida) bilan — dafn etishni buyurdilar; ular yuvilmadi va ularga janoza namozi ham oʻqilmadi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд (шаҳидлари)нинг ҳар икки шаҳидини бир мато бўлагига (жамлаб) қўйдилар, сўнг: «Буларнинг қайсининг Қуръон(ни билиши) кўпроқ эди?» — деб сўрар эдилар. Улардан бири кўрсатилгач, уни қабрга аввал қўяр ва: «Мен Қиёмат куни буларга гувоҳ бўламан», — дер эдилар. У зот уларни — қонлари (баданларида) билан — дафн этишни буюрдилар; улар ювилмади ва уларга жаноза намози ҳам ўқилмади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ يَوْمًا فَصَلَّى عَلَى أَهْلِ أُحُدٍ صَلاَتَهُ عَلَى الْمَيِّتِ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي فَرَطٌ لَكُمْ، وَأَنَا شَهِيدٌ عَلَيْكُمْ، وَإِنِّي وَاللَّهِ لأَنْظُرُ إِلَى حَوْضِي الآنَ، وَإِنِّي أُعْطِيتُ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِ الأَرْضِ ـ أَوْ مَفَاتِيحَ الأَرْضِ ـ وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تُشْرِكُوا بَعْدِي، وَلَكِنْ أَخَافُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنَافَسُوا فِيهَا ‏"‏‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ (tashqariga) chiqdilar va Uhud shahidlarining janoza namozini oʻqidilar, soʻng minbarga koʻtarilib: «Men sizlarga — sizdan oldin ketuvchi (peshqadam) sifatida — yoʻl ochaman va sizlarga guvoh boʻlaman. Allohga qasamki, men hozir oʻz havzimni (Kavsarni) koʻryapman va menga yer xazinalarining (yoki yer)ning kalitlari berildi. Allohga qasamki, men — mendan keyin sizlar Allohga (boshqalarni) sherik qilishingizdan qoʻrqmayman; balki men sizlarning dunyo (mol-mulki) uchun bir-biringiz bilan urishib ketishingizdan qoʻrqaman», — dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ (ташқарига) чиқдилар ва Уҳуд шаҳидларининг жаноза намозини ўқидилар, сўнг минбарга кўтарилиб: «Мен сизларга — сиздан олдин кетувчи (пешқадам) сифатида — йўл очаман ва сизларга гувоҳ бўламан. Аллоҳга қасамки, мен ҳозир ўз ҳавзимни (Кавсарни) кўряпман ва менга ер хазиналарининг (ёки ер)нинг калитлари берилди. Аллоҳга қасамки, мен — мендан кейин сизлар Аллоҳга (бошқаларни) шерик қилишингиздан қўрқмайман; балки мен сизларнинг дунё (мол-мулки) учун бир-бирингиз билан уришиб кетишингиздан қўрқаман», — дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud (shahidlari)ning har ikki shahidini bir qabrga dafn etdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд (шаҳидлари)нинг ҳар икки шаҳидини бир қабрга дафн этдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْفِنُوهُمْ فِي دِمَائِهِمْ ‏"‏‏.‏ ـ يَعْنِي يَوْمَ أُحُدٍ ـ وَلَمْ يُغَسِّلْهُمْ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud jangi kuni: «Ularni (yaʼni shahidlarni) qonlari (badanlarida) bilan dafn etinglar», — dedilar. U zot ularni yuvdirmadilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд жанги куни: «Уларни (яъни шаҳидларни) қонлари (баданларида) билан дафн этинглар», — дедилар. У зот уларни ювдирмадилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَجْمَعُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ وَقَالَ ‏"‏ أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ ‏"‏‏.‏ وَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ بِدِمَائِهِمْ، وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُغَسِّلْهُمْ‏.‏ وَأَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لِقَتْلَى أُحُدٍ ‏"‏ أَىُّ هَؤُلاَءِ أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى رَجُلٍ قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ قَبْلَ صَاحِبِهِ‏.‏ وَقَالَ جَابِرٌ فَكُفِّنَ أَبِي وَعَمِّي فِي نَمِرَةٍ وَاحِدَةٍ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنَا مَنْ، سَمِعَ جَابِرًا ـ رضى الله عنه‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Uhud (shahidlari)ning har ikki shahidini bir mato boʻlagiga kafanlab, soʻng: «Bularning qaysining Qurʼon(ni bilishi) koʻproq edi?» — deb soʻrar edilar. Ulardan biri koʻrsatilgach, uni qabrga avval qoʻyar edilar. U zot: «Men bularga guvoh boʻlaman», — dedilar. Soʻng u zot ularni — qonlari (badanlarida) bilan — dafn etishni buyurdilar; ularga janoza namozi ham oʻqilmadi, ular yuvilmadi ham. (Jobir ibn Abdulloh qoʻshdi:) Rasululloh ﷺ Uhud shahidlari haqida — ularning qaysining Qurʼon(ni bilishi) koʻproq edi, deb — soʻrar edilar; ulardan biri koʻproq biluvchi deb koʻrsatilgach, uni qabrga avval, soʻng sheriklarini (qoʻyar edilar). (Jobir qoʻshdi:) Mening otam va amakim bir choyshabga kafanlandi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд (шаҳидлари)нинг ҳар икки шаҳидини бир мато бўлагига кафанлаб, сўнг: «Буларнинг қайсининг Қуръон(ни билиши) кўпроқ эди?» — деб сўрар эдилар. Улардан бири кўрсатилгач, уни қабрга аввал қўяр эдилар. У зот: «Мен буларга гувоҳ бўламан», — дедилар. Сўнг у зот уларни — қонлари (баданларида) билан — дафн этишни буюрдилар; уларга жаноза намози ҳам ўқилмади, улар ювилмади ҳам. (Жобир ибн Абдуллоҳ қўшди:) Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд шаҳидлари ҳақида — уларнинг қайсининг Қуръон(ни билиши) кўпроқ эди, деб — сўрар эдилар; улардан бири кўпроқ билувчи деб кўрсатилгач, уни қабрга аввал, сўнг шерикларини (қўяр эдилар). (Жобир қўшди:) Менинг отам ва амаким бир чойшабга кафанланди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ حَرَّمَ اللَّهُ مَكَّةَ، فَلَمْ تَحِلَّ لأَحَدٍ قَبْلِي وَلاَ لأَحَدٍ بَعْدِي، أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، لاَ يُخْتَلَى خَلاَهَا، وَلاَ يُعْضَدُ شَجَرُهَا، وَلاَ يُنَفَّرُ صَيْدُهَا، وَلاَ تُلْتَقَطُ لُقَطَتُهَا إِلاَّ لِمُعَرِّفٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الْعَبَّاسُ ـ رضى الله عنه ـ إِلاَّ الإِذْخِرَ لِصَاغَتِنَا وَقُبُورِنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِلاَّ الإِذْخِرَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِقُبُورِنَا وَبُيُوتِنَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبَانُ بْنُ صَالِحٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏ وَقَالَ مُجَاهِدٌ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ لِقَيْنِهِمْ وَبُيُوتِهِمْ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Alloh Makkani haram (muqaddas joy) qildi — u mendan oldin ham haram edi va mendan keyin ham haram boʻladi. U (Makkada jang qilish) menga kunning faqat bir necha soatigagina halol qilindi. Hech kim uning tikanli butalarini yulmasin, daraxtlarini kesmasin, ovini (haydab) hurkitmasin va tashlandiq (topilgan) narsani — uni (elga) eʼlon qiladigan (topuvchi)dan boshqa — olmasin», — dedilar. Shunda Abbos (Paygʻambar ﷺ ga): «Izxir mustasno — chunki u zargarlarimiz va qabrlarimiz uchun (kerak)», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ: «Izxir mustasno», — deb qoʻshdilar. Abu Hurayra rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ: «Izxir — qabrlarimiz va uylarimiz uchun — mustasno», — dedilar. Ibn Abbos: «(Izxir) ularning zargarlari va uylari uchun (mustasno)», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ Маккани ҳарам (муқаддас жой) қилди — у мендан олдин ҳам ҳарам эди ва мендан кейин ҳам ҳарам бўлади. У (Маккада жанг қилиш) менга куннинг фақат бир неча соатигагина ҳалол қилинди. Ҳеч ким унинг тиканли буталарини юлмасин, дарахтларини кесмасин, овини (ҳайдаб) ҳуркитмасин ва ташландиқ (топилган) нарсани — уни (элга) эълон қиладиган (топувчи)дан бошқа — олмасин», — дедилар. Шунда Аббос (Пайғамбар ﷺ га): «Изхир мустасно — чунки у заргарларимиз ва қабрларимиз учун (керак)», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ: «Изхир мустасно», — деб қўшдилар. Абу Ҳурайра ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ: «Изхир — қабрларимиз ва уйларимиз учун — мустасно», — дедилар. Ибн Аббос: «(Изхир) уларнинг заргарлари ва уйлари учун (мустасно)», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ بَعْدَ مَا أُدْخِلَ حُفْرَتَهُ فَأَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ، فَوَضَعَهُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ، وَنَفَثَ عَلَيْهِ مِنْ رِيقِهِ، وَأَلْبَسَهُ قَمِيصَهُ، فَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَكَانَ كَسَا عَبَّاسًا قَمِيصًا‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَقَالَ أَبُو هَارُونَ وَكَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَمِيصَانِ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلْبِسْ أَبِي قَمِيصَكَ الَّذِي يَلِي جِلْدَكَ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ فَيُرَوْنَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَلْبَسَ عَبْدَ اللَّهِ قَمِيصَهُ مُكَافَأَةً لِمَا صَنَعَ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abdulloh ibn Ubay (munofiq)ning oldiga — u vafot etib, oʻz chuquriga (qabriga) qoʻyilgandan keyin — keldilar. U zot (uni qabrdan chiqarishni) buyurdilar va u chiqarildi. Soʻng u zot uni tizzalariga (qoʻydilar) va uning ustiga oʻz tupuklarini (purkadilar) hamda uni oʻz koʻylaklariga kiydirdilar. Alloh yaxshiroq biladi (nega shunday qilganlarini). Abdulloh ibn Ubay oʻz koʻylagini Abbosga kiyishga bergan edi. Abu Horun: «Oʻsha paytda Rasululloh ﷺ ning ikkita koʻylagi bor edi va Abdulloh ibn Ubayning oʻgʻli u zotga: ‹Yo Rasululloh, otamni — teringizga teggan koʻylagingizga kafanlang›, — dedi», — dedi. Sufyon qoʻshdi: «Shuning uchun odamlar — Paygʻambar ﷺ Abdullohni oʻz koʻylaklariga, u (Abdulloh) (amaki Abbosga) qilgan ishi evaziga, kafanlagan, deb oʻylaydi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Убай (мунофиқ)нинг олдига — у вафот этиб, ўз чуқурига (қабрига) қўйилгандан кейин — келдилар. У зот (уни қабрдан чиқаришни) буюрдилар ва у чиқарилди. Сўнг у зот уни тиззаларига (қўйдилар) ва унинг устига ўз тупукларини (пуркадилар) ҳамда уни ўз кўйлакларига кийдирдилар. Аллоҳ яхшироқ билади (нега шундай қилганларини). Абдуллоҳ ибн Убай ўз кўйлагини Аббосга кийишга берган эди. Абу Ҳорун: «Ўша пайтда Расулуллоҳ ﷺ нинг иккита кўйлаги бор эди ва Абдуллоҳ ибн Убайнинг ўғли у зотга: ‹Ё Расулуллоҳ, отамни — терингизга тегган кўйлагингизга кафанланг›, — деди», — деди. Суфён қўшди: «Шунинг учун одамлар — Пайғамбар ﷺ Абдуллоҳни ўз кўйлакларига, у (Абдуллоҳ) (амаки Аббосга) қилган иши эвазига, кафанлаган, деб ўйлайди».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا حَضَرَ أُحُدٌ دَعَانِي أَبِي مِنَ اللَّيْلِ فَقَالَ مَا أُرَانِي إِلاَّ مَقْتُولاً فِي أَوَّلِ مَنْ يُقْتَلُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَإِنِّي لاَ أَتْرُكُ بَعْدِي أَعَزَّ عَلَىَّ مِنْكَ، غَيْرَ نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَإِنَّ عَلَىَّ دَيْنًا فَاقْضِ، وَاسْتَوْصِ بِأَخَوَاتِكَ خَيْرًا‏.‏ فَأَصْبَحْنَا فَكَانَ أَوَّلَ قَتِيلٍ، وَدُفِنَ مَعَهُ آخَرُ فِي قَبْرٍ، ثُمَّ لَمْ تَطِبْ نَفْسِي أَنْ أَتْرُكَهُ مَعَ الآخَرِ فَاسْتَخْرَجْتُهُ بَعْدَ سِتَّةِ أَشْهُرٍ، فَإِذَا هُوَ كَيَوْمِ وَضَعْتُهُ هُنَيَّةً غَيْرَ أُذُنِهِ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uhud jangi vaqti yaqinlashganda, otam meni kechasi chaqirib: «Menimcha, men Paygʻambar ﷺ ning sahobalari ichida birinchi boʻlib shahid boʻlaman. Men ortimda — Rasululloh ﷺ ning jonidan keyin — sendan koʻra azizroq biror kimsani qoldirmayman. Mening qarzim bor — uni sen toʻla va singillaringga yaxshi (mehr bilan) muomala qil», — dedi. Bas, ertasi (kuni) u birinchi boʻlib shahid boʻldi va boshqa biri bilan (bir qabrga) dafn etildi. Men uni boshqa (shahid) bilan (birga) qoldirishni yoqtirmadim; shuning uchun uni — dafn etilgandan olti oy keyin — qabridan chiqardim va u — qulogʻi yonidagi ozgina oʻzgarishdan boshqa — dafn etilgan kundagidek (saqlangan) edi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Уҳуд жанги вақти яқинлашганда, отам мени кечаси чақириб: «Менимча, мен Пайғамбар ﷺ нинг саҳобалари ичида биринчи бўлиб шаҳид бўламан. Мен ортимда — Расулуллоҳ ﷺ нинг жонидан кейин — сендан кўра азизроқ бирор кимсани қолдирмайман. Менинг қарзим бор — уни сен тўла ва сингилларингга яхши (меҳр билан) муомала қил», — деди. Бас, эртаси (куни) у биринчи бўлиб шаҳид бўлди ва бошқа бири билан (бир қабрга) дафн этилди. Мен уни бошқа (шаҳид) билан (бирга) қолдиришни ёқтирмадим; шунинг учун уни — дафн этилгандан олти ой кейин — қабридан чиқардим ва у — қулоғи ёнидаги озгина ўзгаришдан бошқа — дафн этилган кундагидек (сақланган) эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دُفِنَ مَعَ أَبِي رَجُلٌ فَلَمْ تَطِبْ نَفْسِي حَتَّى أَخْرَجْتُهُ فَجَعَلْتُهُ فِي قَبْرٍ عَلَى حِدَةٍ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi mening otam bilan (bir qabrga) dafn etilgan edi va men buni yoqtirmadim — to uni (yaʼni otamni) (qabrdan) chiqarib, alohida qabrga dafn etgunimcha.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши менинг отам билан (бир қабрга) дафн этилган эди ва мен буни ёқтирмадим — то уни (яъни отамни) (қабрдан) чиқариб, алоҳида қабрга дафн этгунимча.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَجْمَعُ بَيْنَ رَجُلَيْنِ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَيُّهُمْ أَكْثَرُ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏ فَإِذَا أُشِيرَ لَهُ إِلَى أَحَدِهِمَا قَدَّمَهُ فِي اللَّحْدِ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا شَهِيدٌ عَلَى هَؤُلاَءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَ بِدَفْنِهِمْ بِدِمَائِهِمْ وَلَمْ يُغَسِّلْهُمْ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Uhud (shahidlari)ning har ikki shahidini (bir qabrga) jamlab, soʻng: «Bularning qaysining Qurʼon(ni) koʻproq biladi?» — deb soʻrar edilar. Ulardan biri koʻproq (bilim)ga ega deb koʻrsatilgach, uni lahdga avval qoʻyar edilar. Paygʻambar ﷺ: «Men Qiyomat kuni bularga guvoh boʻlaman», — dedilar. Soʻng u zot ularni — qonlari (badanlarida) bilan — dafn etishni buyurdilar; u zot ularni yuvdirmadilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Уҳуд (шаҳидлари)нинг ҳар икки шаҳидини (бир қабрга) жамлаб, сўнг: «Буларнинг қайсининг Қуръон(ни) кўпроқ билади?» — деб сўрар эдилар. Улардан бири кўпроқ (билим)га эга деб кўрсатилгач, уни лаҳдга аввал қўяр эдилар. Пайғамбар ﷺ: «Мен Қиёмат куни буларга гувоҳ бўламан», — дедилар. Сўнг у зот уларни — қонлари (баданларида) билан — дафн этишни буюрдилар; у зот уларни ювдирмадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ انْطَلَقَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي رَهْطٍ قِبَلَ ابْنِ صَيَّادٍ، حَتَّى وَجَدُوهُ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ عِنْدَ أُطُمِ بَنِي مَغَالَةَ، وَقَدْ قَارَبَ ابْنُ صَيَّادٍ الْحُلُمَ فَلَمْ يَشْعُرْ حَتَّى ضَرَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ لاِبْنِ صَيَّادٍ ‏"‏ تَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَنَظَرَ إِلَيْهِ ابْنُ صَيَّادٍ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ الأُمِّيِّينَ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ صَيَّادٍ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَرَفَضَهُ وَقَالَ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَبِرُسُلِهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ مَاذَا تَرَى ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ صَيَّادٍ يَأْتِينِي صَادِقٌ وَكَاذِبٌ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُلِّطَ عَلَيْكَ الأَمْرُ ‏"‏ ثُمَّ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي قَدْ خَبَأْتُ لَكَ خَبِيئًا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ابْنُ صَيَّادٍ هُوَ الدُّخُّ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اخْسَأْ، فَلَنْ تَعْدُوَ قَدْرَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ دَعْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَضْرِبْ عُنُقَهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ يَكُنْهُ فَلَنْ تُسَلَّطَ عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْهُ فَلاَ خَيْرَ لَكَ فِي قَتْلِهِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ سَالِمٌ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ انْطَلَقَ بَعْدَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ إِلَى النَّخْلِ الَّتِي فِيهَا ابْنُ صَيَّادٍ وَهُوَ يَخْتِلُ أَنْ يَسْمَعَ مِنِ ابْنِ صَيَّادٍ شَيْئًا قَبْلَ أَنْ يَرَاهُ ابْنُ صَيَّادٍ فَرَآهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُضْطَجِعٌ، يَعْنِي فِي قَطِيفَةٍ لَهُ فِيهَا رَمْزَةٌ أَوْ زَمْرَةٌ، فَرَأَتْ أُمُّ ابْنِ صَيَّادٍ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَتَّقِي بِجُذُوعِ النَّخْلِ فَقَالَتْ لاِبْنِ صَيَّادٍ يَا صَافِ ـ وَهْوَ اسْمُ ابْنِ صَيَّادٍ ـ هَذَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَثَارَ ابْنُ صَيَّادٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَرَكَتْهُ بَيَّنَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعَيْبٌ فِي حَدِيثِهِ فَرَفَصَهُ رَمْرَمَةٌ، أَوْ زَمْزَمَةٌ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ الْكَلْبِيُّ وَعُقَيْلٌ رَمْرَمَةٌ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ رَمْزَةٌ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar Paygʻambar ﷺ bilan bir guruh kishilar qatorida Ibn Sayyodning oldiga — to uni Bani Magʻola tepaliklari yaqinida bolalar bilan oʻynab turgan holda koʻrganlarigacha — bordi. Oʻsha paytda Ibn Sayyod balogʻatga yaqinlashgan edi va u (bizni) sezmadi — to Paygʻambar ﷺ uni qoʻllari bilan urib (turtib): «Men Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik berasanmi?» — deganlarigacha. Ibn Sayyod u zotga qarab: «Men sizning ‹ummiylar (savodsizlar)ning Rasuli› ekanligingizga guvohlik beraman», — dedi. Soʻng Ibn Sayyod Paygʻambar ﷺ ga: «Men Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik berasizmi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ uni inkor qilib: «Men Allohga va Uning paygʻambarlariga iymon keltirdim», — dedilar. Soʻng u zot (Ibn Sayyodga): «Sen nima koʻryapsan?» — dedilar. Ibn Sayyod: «Menga rostgoʻy(lar) va yolgʻonchi(lar) keladi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sen bu ishda chalkashib qolgansan», — dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ unga: «Men sen uchun (xayolimda) bir narsa yashir(ib qoʻy)dim; (uni bila olasanmi?)» — dedilar. Ibn Sayyod: «(U) — ad-Duxx (tutun)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻqol (xor boʻl); sen oʻz chegarangdan oʻta olmaysan», — dedilar. Shunda Umar: «Yo Rasululloh, menga ruxsat bering — uning boshini olay (chopay)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar u oʻsha (Dajjol) boʻlsa, sen unga kuching yetmaydi; agar u (Dajjol) boʻlmasa, uni oʻldirishdan foyda yoʻq», — dedilar. (Ibn Umar qoʻshdi:) Keyinchalik Rasululloh ﷺ Ubay ibn Kaʼb bilan — Ibn Sayyod turgan xurmozorga — yana bordilar. Paygʻambar ﷺ — Ibn Sayyod u zotni koʻrmasdan oldin — undan biror narsa eshitishni xohladilar va u zot uni — choyshab bilan oʻrangan, undan gʻuldur-gʻuldur (ovozlari) eshitilib turgan holda — koʻrdilar. Ibn Sayyodning onasi Allohning Paygʻambari ﷺ ni — u zot xurmo daraxtlari tanalari ortida (panada) turgan holda — koʻrdi va Ibn Sayyodga: «Ey Sof! (bu Ibn Sayyodning ismi edi) Mana Muhammad (keldi)», — deb (xitob qildi). Shu bilan Ibn Sayyod (oʻrnidan) turdi. Paygʻambar ﷺ: «Agar bu ayol uni (oʻz holiga) qoldirgan (bezovta qilmagan) boʻlganda, Ibn Sayyod oʻz ishining haqiqatini oshkor qilar edi», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар Пайғамбар ﷺ билан бир гуруҳ кишилар қаторида Ибн Сайёднинг олдига — то уни Бани Мағола тепаликлари яқинида болалар билан ўйнаб турган ҳолда кўрганларигача — борди. Ўша пайтда Ибн Сайёд балоғатга яқинлашган эди ва у (бизни) сезмади — то Пайғамбар ﷺ уни қўллари билан уриб (туртиб): «Мен Аллоҳнинг Расули эканлигимга гувоҳлик берасанми?» — деганларигача. Ибн Сайёд у зотга қараб: «Мен сизнинг ‹уммийлар (саводсизлар)нинг Расули› эканлигингизга гувоҳлик бераман», — деди. Сўнг Ибн Сайёд Пайғамбар ﷺ га: «Мен Аллоҳнинг Расули эканлигимга гувоҳлик берасизми?» — деди. Пайғамбар ﷺ уни инкор қилиб: «Мен Аллоҳга ва Унинг пайғамбарларига иймон келтирдим», — дедилар. Сўнг у зот (Ибн Сайёдга): «Сен нима кўряпсан?» — дедилар. Ибн Сайёд: «Менга ростгўй(лар) ва ёлғончи(лар) келади», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сен бу ишда чалкашиб қолгансан», — дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ унга: «Мен сен учун (хаёлимда) бир нарса яшир(иб қўй)дим; (уни била оласанми?)» — дедилар. Ибн Сайёд: «(У) — ад-Духх (тутун)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқол (хор бўл); сен ўз чегарангдан ўта олмайсан», — дедилар. Шунда Умар: «Ё Расулуллоҳ, менга рухсат беринг — унинг бошини олай (чопай)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар у ўша (Дажжол) бўлса, сен унга кучинг етмайди; агар у (Дажжол) бўлмаса, уни ўлдиришдан фойда йўқ», — дедилар. (Ибн Умар қўшди:) Кейинчалик Расулуллоҳ ﷺ Убай ибн Каъб билан — Ибн Сайёд турган хурмозорга — яна бордилар. Пайғамбар ﷺ — Ибн Сайёд у зотни кўрмасдан олдин — ундан бирор нарса эшитишни хоҳладилар ва у зот уни — чойшаб билан ўранган, ундан ғулдур-ғулдур (овозлари) эшитилиб турган ҳолда — кўрдилар. Ибн Сайёднинг онаси Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ ни — у зот хурмо дарахтлари таналари ортида (панада) турган ҳолда — кўрди ва Ибн Сайёдга: «Эй Соф! (бу Ибн Сайёднинг исми эди) Мана Муҳаммад (келди)», — деб (хитоб қилди). Шу билан Ибн Сайёд (ўрнидан) турди. Пайғамбар ﷺ: «Агар бу аёл уни (ўз ҳолига) қолдирган (безовта қилмаган) бўлганда, Ибн Сайёд ўз ишининг ҳақиқатини ошкор қилар эди», — дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ وَهْوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ غُلاَمٌ يَهُودِيٌّ يَخْدُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَمَرِضَ، فَأَتَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُهُ، فَقَعَدَ عِنْدَ رَأْسِهِ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَسْلِمْ ‏"‏‏.‏ فَنَظَرَ إِلَى أَبِيهِ وَهْوَ عِنْدَهُ فَقَالَ لَهُ أَطِعْ أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَسْلَمَ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يَقُولُ ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْقَذَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir yahudiy bola Paygʻambar ﷺ ga xizmat qilar edi va u kasal boʻldi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni ziyorat qilishga bordilar. U zot uning bosh tomonida oʻtirdilar va unga Islomni qabul qilishni aytdilar. Bola — oʻsha yerda oʻtirgan — otasiga qaradi; otasi unga Abulqosim (Paygʻambar ﷺ)ga itoat qilishni aytdi va bola Islomni qabul qildi. Paygʻambar ﷺ: «Bolani doʻzax oʻtidan qutqargan Allohga hamdlar boʻlsin», — degan holda (tashqariga) chiqdilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир яҳудий бола Пайғамбар ﷺ га хизмат қилар эди ва у касал бўлди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни зиёрат қилишга бордилар. У зот унинг бош томонида ўтирдилар ва унга Исломни қабул қилишни айтдилар. Бола — ўша ерда ўтирган — отасига қаради; отаси унга Абулқосим (Пайғамбар ﷺ)га итоат қилишни айтди ва бола Исломни қабул қилди. Пайғамбар ﷺ: «Болани дўзах ўтидан қутқарган Аллоҳга ҳамдлар бўлсин», — деган ҳолда (ташқарига) чиқдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي، مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ أَنَا مِنَ الْوِلْدَانِ، وَأُمِّي، مِنَ النِّسَاءِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men va onam — zaif va ezilgan (kishilar) qatorida edik: men — bolalar qatorida, onam esa — ayollar qatorida.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен ва онам — заиф ва эзилган (кишилар) қаторида эдик: мен — болалар қаторида, онам эса — аёллар қаторида.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ يُصَلَّى عَلَى كُلِّ مَوْلُودٍ مُتَوَفًّى وَإِنْ كَانَ لِغَيَّةٍ، مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِطْرَةِ الإِسْلاَمِ، يَدَّعِي أَبَوَاهُ الإِسْلاَمَ أَوْ أَبُوهُ خَاصَّةً، وَإِنْ كَانَتْ أُمُّهُ عَلَى غَيْرِ الإِسْلاَمِ، إِذَا اسْتَهَلَّ صَارِخًا صُلِّيَ عَلَيْهِ، وَلاَ يُصَلَّى عَلَى مَنْ لاَ يَسْتَهِلُّ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ سِقْطٌ، فَإِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ يُحَدِّثُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلاَّ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ، كَمَا تُنْتَجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه – ‏[quran sura="30" aya_start="30" aya_end="30"]{‏فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Har bir bola uchun — hatto u fohishaning oʻgʻli boʻlsa ham — janoza namozi oʻqiladi; chunki u Islomning haqiqiy fitrati (yaʼni yagona Allohga ibodat qilish) bilan tugʻilgan. Agar uning ota-onasi musulmon boʻlsa — xususan otasi — onasi musulmon boʻlmasa ham, va agar u tugʻilgandan keyin (hatto bir marta) yigʻlab, soʻng vafot etsa (yaʼni tirik tugʻilgan boʻlsa), unga janoza namozi oʻqilishi shart. Agar bola tugʻilgandan keyin yigʻlamasa (yaʼni oʻlik tugʻilgan boʻlsa), unga janoza namozi oʻqilmaydi va u tushib ketgan (chala) deb hisoblanadi. Abu Hurayra rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ: «Har bir bola haqiqiy fitrat (yaʼni yagona Allohga ibodat qilish) bilan tugʻiladi, lekin uning ota-onasi uni yahudiy, nasroniy yoki majusiy qiladi — xuddi hayvon mukammal bola (boʻtaloq) tugʻganidek. Sizlar unda (boʻtaloqda) (tugʻilishda) biror nuqson (kesilgan aʼzo) koʻryapsizlarmi?» — dedilar. Soʻng Abu Hurayra (mana bu) muqaddas oyatni oʻqidi: ‹Allohning pok dini (fitrati) — U insonlarni oʻsha (din) ustida yaratgan› (Rum, 30).Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳар бир бола учун — ҳатто у фоҳишанинг ўғли бўлса ҳам — жаноза намози ўқилади; чунки у Исломнинг ҳақиқий фитрати (яъни ягона Аллоҳга ибодат қилиш) билан туғилган. Агар унинг ота-онаси мусулмон бўлса — хусусан отаси — онаси мусулмон бўлмаса ҳам, ва агар у туғилгандан кейин (ҳатто бир марта) йиғлаб, сўнг вафот эца (яъни тирик туғилган бўлса), унга жаноза намози ўқилиши шарт. Агар бола туғилгандан кейин йиғламаса (яъни ўлик туғилган бўлса), унга жаноза намози ўқилмайди ва у тушиб кетган (чала) деб ҳисобланади. Абу Ҳурайра ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир бола ҳақиқий фитрат (яъни ягона Аллоҳга ибодат қилиш) билан туғилади, лекин унинг ота-онаси уни яҳудий, насроний ёки мажусий қилади — худди ҳайвон мукаммал бола (бўталоқ) туғганидек. Сизлар унда (бўталоқда) (туғилишда) бирор нуқсон (кесилган аъзо) кўряпсизларми?» — дедилар. Сўнг Абу Ҳурайра (мана бу) муқаддас оятни ўқиди: ‹Аллоҳнинг пок дини (фитрати) — У инсонларни ўша (дин) устида яратган› (Рум, 30).

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلاَّ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ، كَمَا تُنْتَجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ، هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ‏[quran sura="30" aya_start="30" aya_end="30"]{‏فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لاَ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ‏}‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir bola Islom fitrati (yaʼni yagona Allohga ibodat qilish) bilan tugʻiladi, lekin uning ota-onasi uni yahudiy, nasroniy yoki majusiy qiladi — xuddi hayvon mukammal bola tugʻganidek. Sizlar unda (tugʻilishda) biror nuqson koʻryapsizlarmi?» — dedilar. Soʻng Abu Hurayra (mana bu) muqaddas oyatni oʻqidi: ‹Allohning pok dini (Islom fitrati) — U insonlarni oʻsha (din) ustida yaratdi. Allohning yaratishida oʻzgartirish yoʻq. Bu — toʻgʻri din, lekin koʻpchilik odamlar (buni) bilmaydi› (Rum, 30).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир бола Ислом фитрати (яъни ягона Аллоҳга ибодат қилиш) билан туғилади, лекин унинг ота-онаси уни яҳудий, насроний ёки мажусий қилади — худди ҳайвон мукаммал бола туғганидек. Сизлар унда (туғилишда) бирор нуқсон кўряпсизларми?» — дедилар. Сўнг Абу Ҳурайра (мана бу) муқаддас оятни ўқиди: ‹Аллоҳнинг пок дини (Ислом фитрати) — У инсонларни ўша (дин) устида яратди. Аллоҳнинг яратишида ўзгартириш йўқ. Бу — тўғри дин, лекин кўпчилик одамлар (буни) билмайди› (Рум, 30).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ عِنْدَهُ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَبِي طَالِبٍ ‏"‏ يَا عَمِّ، قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، كَلِمَةً أَشْهَدُ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ يَا أَبَا طَالِبٍ، أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، وَيَعُودَانِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ، حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ هُوَ عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا وَاللَّهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ، مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ ‏[quran sura="9" aya_start="113" aya_end="113"]{‏مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Said ibn Musayyab (otasidan) rivoyat qiladi: Abu Tolibning oʻlim vaqti yaqinlashganda, Rasululloh ﷺ uning oldiga bordilar va u yerda Abu Jahl ibn Hisham hamda Abdulloh ibn Abu Umayya ibn Mugʻirani — uning yonida — topdilar. Rasululloh ﷺ Abu Tolibga: «Ey amaki, ‹La ilaha illalloh›, — deng — men siz uchun Alloh huzurida guvohlik beradigan (yaʼni hujjat qiladigan) bir kalima», — dedilar. Abu Jahl va Abdulloh ibn Abu Umayya: «Ey Abu Tolib, sen Abdulmuttalibning dinidan voz kechamizmi?» — dedi. Rasululloh ﷺ Abu Tolibni — uni (‹La ilaha illalloh›ni) aytishga — daʼvat qilishda davom etdilar, ular (Abu Jahl va Abdulloh) esa oʻz gaplarini takrorlashda davom etdi — to Abu Tolib oxirgi soʻzi sifatida ‹u Abdulmuttalibning dinida (ekanini)› aytguncha va ‹La ilaha illalloh›ni aytishdan bosh tortguncha. (Shunda Rasululloh ﷺ: «Men — (Alloh tomonidan) man qilinmagunimcha — siz uchun Allohdan magʻfirat soʻrashda davom etaman», — dedilar.) Bas, Alloh u haqda (mana bu oyatni) nozil qildi: ‹Paygʻambar va iymon keltirganlarga — garchi (mushriklar) qarindosh boʻlsa ham — ular doʻzax ahli ekanligi (ularga) ayon boʻlganidan keyin, ular uchun magʻfirat soʻrashlari joiz emas› (Tavba, 113).Саид ибн Мусайяб (отасидан) ривоят қилади: Абу Толибнинг ўлим вақти яқинлашганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига бордилар ва у ерда Абу Жаҳл ибн Ҳишам ҳамда Абдуллоҳ ибн Абу Умайя ибн Муғирани — унинг ёнида — топдилар. Расулуллоҳ ﷺ Абу Толибга: «Эй амаки, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, — денг — мен сиз учун Аллоҳ ҳузурида гувоҳлик берадиган (яъни ҳужжат қиладиган) бир калима», — дедилар. Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ ибн Абу Умайя: «Эй Абу Толиб, сен Абдулмутталибнинг динидан воз кечамизми?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Толибни — уни (‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни) айтишга — даъват қилишда давом этдилар, улар (Абу Жаҳл ва Абдуллоҳ) эса ўз гапларини такрорлашда давом этди — то Абу Толиб охирги сўзи сифатида ‹у Абдулмутталибнинг динида (эканини)› айтгунча ва ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›ни айтишдан бош тортгунча. (Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен — (Аллоҳ томонидан) ман қилинмагунимча — сиз учун Аллоҳдан мағфират сўрашда давом этаман», — дедилар.) Бас, Аллоҳ у ҳақда (мана бу оятни) нозил қилди: ‹Пайғамбар ва иймон келтирганларга — гарчи (мушриклар) қариндош бўлса ҳам — улар дўзах аҳли эканлиги (уларга) аён бўлганидан кейин, улар учун мағфират сўрашлари жоиз эмас› (Тавба, 113).

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ مَرَّ بِقَبْرَيْنِ يُعَذَّبَانِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنَ الْبَوْلِ، وَأَمَّا الآخَرُ فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَخَذَ جَرِيدَةً رَطْبَةً فَشَقَّهَا بِنِصْفَيْنِ، ثُمَّ غَرَزَ فِي كُلِّ قَبْرٍ وَاحِدَةً‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، لِمَ صَنَعْتَ هَذَا فَقَالَ ‏"‏ لَعَلَّهُ أَنْ يُخَفَّفَ عَنْهُمَا مَا لَمْ يَيْبَسَا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir marta ikki qabr yonidan oʻtdilar va oʻsha ikki (qabrdagi) kishi azoblanayotgan edi. U zot: «Ular katta (saqlanishi qiyin) narsa uchun emas (balki oson narsa uchun) azoblanayapti. Ulardan biri oʻz siydigidan saqlanmas edi; boshqasi esa gʻiybat (chaqimchilik) bilan yurar edi (doʻstlar orasiga adovat solar edi)», — dedilar. Soʻng u zot xurmo daraxtining yashil bargini olib, uni ikkiga boʻldilar va har bir qabrga bittadan qadab qoʻydilar. Odamlar: «Yo Rasululloh, nega shunday qildingiz?» — dedi. U zot: «Ular (barglar) quriguncha, ularning azobi yengillashishini umid qilaman», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир марта икки қабр ёнидан ўтдилар ва ўша икки (қабрдаги) киши азобланаётган эди. У зот: «Улар катта (сақланиши қийин) нарса учун эмас (балки осон нарса учун) азобланаяпти. Улардан бири ўз сийдигидан сақланмас эди; бошқаси эса ғийбат (чақимчилик) билан юрар эди (дўстлар орасига адоват солар эди)», — дедилар. Сўнг у зот хурмо дарахтининг яшил баргини олиб, уни иккига бўлдилар ва ҳар бир қабрга биттадан қадаб қўйдилар. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ, нега шундай қилдингиз?» — деди. У зот: «Улар (барглар) қуригунча, уларнинг азоби енгиллашишини умид қиламан», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا فِي جَنَازَةٍ فِي بَقِيعِ الْغَرْقَدِ، فَأَتَانَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَعَدَ وَقَعَدْنَا حَوْلَهُ، وَمَعَهُ مِخْصَرَةٌ فَنَكَّسَ، فَجَعَلَ يَنْكُتُ بِمِخْصَرَتِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ، مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلاَّ كُتِبَ مَكَانُهَا مِنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَإِلاَّ قَدْ كُتِبَ شَقِيَّةً أَوْ سَعِيدَةً ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَلاَ نَتَّكِلُ عَلَى كِتَابِنَا وَنَدَعُ الْعَمَلَ، فَمَنْ كَانَ مِنَّا مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فَسَيَصِيرُ إِلَى عَمَلِ أَهْلِ السَّعَادَةِ، وَأَمَّا مَنْ كَانَ مِنَّا مِنْ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ فَسَيَصِيرُ إِلَى عَمَلِ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ قَالَ ‏"‏ أَمَّا أَهْلُ السَّعَادَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ السَّعَادَةِ، وَأَمَّا أَهْلُ الشَّقَاوَةِ فَيُيَسَّرُونَ لِعَمَلِ الشَّقَاوَةِ ‏"‏، ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="92" aya_start="5" aya_end="5"]{‏فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى‏}‏ الآيَةَ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Baqiʼ ul-Gʻarqadda bir janozaga hamroh boʻldik. Paygʻambar ﷺ bizning oldimizga kelib oʻtirdilar va biz u zotning atrofida oʻtirdik. U zotning qoʻlida kichik bir tayoq bor edi; soʻng u zot boshlarini egib, u (tayoq) bilan yerni chiza boshladilar. Soʻng u zot: «Sizlardan — va yaratilgan har bir jondan — hech biri yoʻqki, uning jannat yoki doʻzaxdagi joyi belgilangan boʻlmasa; uning baxtli yoki badbaxt boʻlishi ham (oldindan) yozilgan», — dedilar. Bir kishi: «Yo Rasululloh, biz oʻzimizga yozilgan (taqdir)ga tayanib, amal(lar)ni tark etmaylikmi? Chunki baxtli boʻlgan kishi baxtli (kishi) amalini, badbaxt boʻlgan kishi esa badbaxt (kishi) amalini qiladi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yaxshi amallar baxtli(lar) uchun, yomon amallar esa badbaxt(lar) uchun osonlashtiriladi», — dedilar. Soʻng u zot (mana bu) oyatlarni oʻqidilar: ‹Kim (sadaqa) bersa va taqvodor boʻlsa hamda eng goʻzal (mukofot)ga ishonsa (Alloh uni oson yoʻlga muyassar qiladi)› (Layl, 5-6).Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Бақиъ ул-Ғарқадда бир жанозага ҳамроҳ бўлдик. Пайғамбар ﷺ бизнинг олдимизга келиб ўтирдилар ва биз у зотнинг атрофида ўтирдик. У зотнинг қўлида кичик бир таёқ бор эди; сўнг у зот бошларини эгиб, у (таёқ) билан ерни чиза бошладилар. Сўнг у зот: «Сизлардан — ва яратилган ҳар бир жондан — ҳеч бири йўқки, унинг жаннат ёки дўзахдаги жойи белгиланган бўлмаса; унинг бахтли ёки бадбахт бўлиши ҳам (олдиндан) ёзилган», — дедилар. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, биз ўзимизга ёзилган (тақдир)га таяниб, амал(лар)ни тарк этмайликми? Чунки бахтли бўлган киши бахтли (киши) амалини, бадбахт бўлган киши эса бадбахт (киши) амалини қилади», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Яхши амаллар бахтли(лар) учун, ёмон амаллар эса бадбахт(лар) учун осонлаштирилади», — дедилар. Сўнг у зот (мана бу) оятларни ўқидилар: ‹Ким (садақа) берса ва тақводор бўлса ҳамда энг гўзал (мукофот)га ишонса (Аллоҳ уни осон йўлга муяссар қилади)› (Лайл, 5-6).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ بِمِلَّةٍ غَيْرِ الإِسْلاَمِ كَاذِبًا مُتَعَمِّدًا فَهُوَ كَمَا قَالَ، وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِحَدِيدَةٍ عُذِّبَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا جُنْدَبٌ ـ رضى الله عنه ـ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ فَمَا نَسِينَا، وَمَا نَخَافُ أَنْ يَكْذِبَ جُنْدَبٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كَانَ بِرَجُلٍ جِرَاحٌ فَقَتَلَ نَفْسَهُ فَقَالَ اللَّهُ بَدَرَنِي عَبْدِي بِنَفْسِهِ حَرَّمْتُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏

Sobit ibn Zahhok (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim Islomdan boshqa bir din bilan ataylab yolgʻon qasam ichsa, u oʻzi aytganidek boʻladi (masalan, ‹Agar bu rost boʻlmasa, men yahudiyman›, — desa, u haqiqatan (gunohda) yahudiydek boʻladi). Kim oʻzini temir (parchasi) bilan oʻldirsa, doʻzax oʻtida oʻsha temir bilan azoblanadi», — dedilar. Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir kishi yaralangan edi va (oʻz joniga qasd qilib) oʻzini oʻldirdi; shunda Alloh: ‹Bandam jonini olishda (Mendan) shoshildi; bas, men unga jannatni harom qildim›, — dedi», — dedilar.Собит ибн Заҳҳок (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким Исломдан бошқа бир дин билан атайлаб ёлғон қасам ичса, у ўзи айтганидек бўлади (масалан, ‹Агар бу рост бўлмаса, мен яҳудийман›, — деса, у ҳақиқатан (гуноҳда) яҳудийдек бўлади). Ким ўзини темир (парчаси) билан ўлдирса, дўзах ўтида ўша темир билан азобланади», — дедилар. Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир киши яраланган эди ва (ўз жонига қасд қилиб) ўзини ўлдирди; шунда Аллоҳ: ‹Бандам жонини олишда (Мендан) шошилди; бас, мен унга жаннатни ҳаром қилдим›, — деди», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الَّذِي يَخْنُقُ نَفْسَهُ يَخْنُقُهَا فِي النَّارِ، وَالَّذِي يَطْعُنُهَا يَطْعُنُهَا فِي النَّارِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim oʻzini boʻgʻib oʻldirsa, doʻzax oʻtida (abadiy) oʻzini boʻgʻaveradi; kim oʻzini (temir bilan) sanchib oʻldirsa, doʻzax oʻtida oʻzini sanchaveradi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким ўзини бўғиб ўлдирса, дўзах ўтида (абадий) ўзини бўғаверади; ким ўзини (темир билан) санчиб ўлдирса, дўзах ўтида ўзини санчаверади», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنهم ـ أَنَّهُ قَالَ لَمَّا مَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ دُعِيَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَثَبْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَتُصَلِّي عَلَى ابْنِ أُبَىٍّ وَقَدْ قَالَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا كَذَا وَكَذَا ـ أُعَدِّدُ عَلَيْهِ قَوْلَهُ ـ فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ، لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي إِنْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ فَغُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ عَلَيْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ انْصَرَفَ، فَلَمْ يَمْكُثْ إِلاَّ يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتِ الآيَتَانِ مِنْ ‏{‏بَرَاءَةٌ‏}‏ ‏[quran sura="9" aya_start="84" aya_end="84"]{‏وَلاَ تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا‏}‏ إِلَى ‏[quran sura="9" aya_start="84" aya_end="84"]{‏وَهُمْ فَاسِقُونَ‏}‏ قَالَ فَعَجِبْتُ بَعْدُ مِنْ جُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ، وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Ubay ibn Salul vafot etganda, Rasululloh ﷺ uning janoza namozini oʻqishga chaqirildilar. Rasululloh ﷺ namoz oʻqishga turganlarida, men tezlik bilan turib: «Yo Rasululloh, siz Ibn Ubayning (janoza namozini) oʻqiysizmi — holbuki u falon-falon kunlarda shunday-shunday degan edi?» — dedim va men u (aytgan) barcha (gaplar)ni sanab (zikr qila) boshladim. Rasululloh ﷺ tabassum qilib: «Ey Umar, mendan nariroq boʻl», — dedilar. Men koʻp gapirgach, u zot: «Menga ixtiyor berildi va men (oʻqishni) tanladim. Agar men — yetmishdan ortiq marta magʻfirat soʻrasam, u magʻfirat qilinadi, — deb bilganimda, albatta shunday qilar edim», — dedilar. (Umar qoʻshdi:) Rasululloh ﷺ uning janoza namozini oʻqidilar va qaytdilar; bir oz oʻtmay, Baroat (Tavba) surasidagi ikki oyat nozil boʻldi: ‹Ulardan (munofiqlardan) vafot etgan hech biriga hech qachon (janoza) namozini oʻqima...› (to oyat oxirigacha) (Tavba, 84). (Umar qoʻshdi:) Keyinchalik men oʻsha kuni Rasululloh ﷺ ning oldida (shunday) jasorat qilganimdan hayron qoldim. Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул вафот этганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг жаноза намозини ўқишга чақирилдилар. Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқишга турганларида, мен тезлик билан туриб: «Ё Расулуллоҳ, сиз Ибн Убайнинг (жаноза намозини) ўқийсизми — ҳолбуки у фалон-фалон кунларда шундай-шундай деган эди?» — дедим ва мен у (айтган) барча (гаплар)ни санаб (зикр қила) бошладим. Расулуллоҳ ﷺ табассум қилиб: «Эй Умар, мендан нарироқ бўл», — дедилар. Мен кўп гапиргач, у зот: «Менга ихтиёр берилди ва мен (ўқишни) танладим. Агар мен — етмишдан ортиқ марта мағфират сўрасам, у мағфират қилинади, — деб билганимда, албатта шундай қилар эдим», — дедилар. (Умар қўшди:) Расулуллоҳ ﷺ унинг жаноза намозини ўқидилар ва қайтдилар; бир оз ўтмай, Бароат (Тавба) сурасидаги икки оят нозил бўлди: ‹Улардан (мунофиқлардан) вафот этган ҳеч бирига ҳеч қачон (жаноза) намозини ўқима...› (то оят охиригача) (Тавба, 84). (Умар қўшди:) Кейинчалик мен ўша куни Расулуллоҳ ﷺ нинг олдида (шундай) жасорат қилганимдан ҳайрон қолдим. Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ مَرُّوا بِجَنَازَةٍ فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا خَيْرًا، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ مَرُّوا بِأُخْرَى فَأَثْنَوْا عَلَيْهَا شَرًّا فَقَالَ ‏"‏ وَجَبَتْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ مَا وَجَبَتْ قَالَ ‏"‏ هَذَا أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ خَيْرًا فَوَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ، وَهَذَا أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ شَرًّا فَوَجَبَتْ لَهُ النَّارُ، أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الأَرْضِ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir janoza oʻtdi va odamlar mayyitni (yaxshilikka) maqtadi. Paygʻambar ﷺ: «(Jannat) unga vojib boʻldi», — dedilar. Soʻng boshqa bir janoza oʻtdi va odamlar mayyit haqida yomon gapirdi. Paygʻambar ﷺ: «(Doʻzax) unga vojib boʻldi», — dedilar. Umar ibn al-Xattob: «Nima vojib boʻldi?» — deb soʻradi. U zot: «Sizlar buni (yaxshilikka) maqtadingiz — bas, unga jannat vojib boʻldi; va buni (yomonlikka) tilga oldingiz — bas, unga doʻzax vojib boʻldi. Sizlar — yer yuzida Allohning guvohlarisiz», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир жаноза ўтди ва одамлар маййитни (яхшиликка) мақтади. Пайғамбар ﷺ: «(Жаннат) унга вожиб бўлди», — дедилар. Сўнг бошқа бир жаноза ўтди ва одамлар маййит ҳақида ёмон гапирди. Пайғамбар ﷺ: «(Дўзах) унга вожиб бўлди», — дедилар. Умар ибн ал-Хаттоб: «Нима вожиб бўлди?» — деб сўради. У зот: «Сизлар буни (яхшиликка) мақтадингиз — бас, унга жаннат вожиб бўлди; ва буни (ёмонликка) тилга олдингиз — бас, унга дўзах вожиб бўлди. Сизлар — ер юзида Аллоҳнинг гувоҳларисиз», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي الْفُرَاتِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ وَقَدْ وَقَعَ بِهَا مَرَضٌ، فَجَلَسْتُ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ فَمَرَّتْ بِهِمْ جَنَازَةٌ فَأُثْنِيَ عَلَى صَاحِبِهَا خَيْرًا فَقَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ وَجَبَتْ‏.‏ ثُمَّ مُرَّ بِأُخْرَى فَأُثْنِيَ عَلَى صَاحِبِهَا خَيْرًا، فَقَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ وَجَبَتْ‏.‏ ثُمَّ مُرَّ بِالثَّالِثَةِ، فَأُثْنِيَ عَلَى صَاحِبِهَا شَرًّا فَقَالَ وَجَبَتْ‏.‏ فَقَالَ أَبُو الأَسْوَدِ فَقُلْتُ وَمَا وَجَبَتْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ قُلْتُ كَمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا مُسْلِمٍ شَهِدَ لَهُ أَرْبَعَةٌ بِخَيْرٍ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْنَا وَثَلاَثَةٌ قَالَ ‏"‏ وَثَلاَثَةٌ ‏"‏‏.‏ فَقُلْنَا وَاثْنَانِ قَالَ ‏"‏ وَاثْنَانِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ لَمْ نَسْأَلْهُ عَنِ الْوَاحِدِ‏.‏

Abu Asvad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Madinaga — vabo tarqalgan paytda — keldim va Umar ibn al-Xattob bilan oʻtirgan edim. Bir janoza oʻtdi va odamlar mayyitni maqtadi. Umar: «(Jannat) unga vojib boʻldi», — dedi. Boshqa bir janoza oʻtdi va odamlar mayyitni maqtadi. Umar: «(Jannat) unga vojib boʻldi», — dedi. Uchinchi (janoza) oʻtdi va odamlar mayyit haqida yomon gapirdi. Umar: «(Doʻzax) unga vojib boʻldi», — dedi. Men (Abu Asvad): «Ey moʻminlarning amiri, nima vojib boʻldi?» — dedim. U: «Men Paygʻambar ﷺ aytganidek aytdim — yaʼni: ‹Agar toʻrt kishi bir musulmonning taqvodorligiga guvohlik bersa, Alloh unga jannatni ato etadi›, — dedim», — dedi. Biz: «Uch kishi guvohlik bersa(chi)?» — dedik. U (Paygʻambar ﷺ): «Uch (kishi) ham», — dedilar. Soʻng biz: «Ikki (kishi)(chi)?» — dedik. U zot: «Ikki (kishi) ham», — dedilar. Biz u zotdan bir guvoh haqida soʻramadik.Абу Асвад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Мадинага — вабо тарқалган пайтда — келдим ва Умар ибн ал-Хаттоб билан ўтирган эдим. Бир жаноза ўтди ва одамлар маййитни мақтади. Умар: «(Жаннат) унга вожиб бўлди», — деди. Бошқа бир жаноза ўтди ва одамлар маййитни мақтади. Умар: «(Жаннат) унга вожиб бўлди», — деди. Учинчи (жаноза) ўтди ва одамлар маййит ҳақида ёмон гапирди. Умар: «(Дўзах) унга вожиб бўлди», — деди. Мен (Абу Асвад): «Эй мўминларнинг амири, нима вожиб бўлди?» — дедим. У: «Мен Пайғамбар ﷺ айтганидек айтдим — яъни: ‹Агар тўрт киши бир мусулмоннинг тақводорлигига гувоҳлик берса, Аллоҳ унга жаннатни ато этади›, — дедим», — деди. Биз: «Уч киши гувоҳлик берса(чи)?» — дедик. У (Пайғамбар ﷺ): «Уч (киши) ҳам», — дедилар. Сўнг биз: «Икки (киши)(чи)?» — дедик. У зот: «Икки (киши) ҳам», — дедилар. Биз у зотдан бир гувоҳ ҳақида сўрамадик.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أُقْعِدَ الْمُؤْمِنُ فِي قَبْرِهِ أُتِيَ، ثُمَّ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ‏[quran sura="14" aya_start="27" aya_end="27"]{‏يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ‏}‏ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ بِهَذَا وَزَادَ ‏[quran sura="14" aya_start="27" aya_end="27"]{‏يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا‏}‏ نَزَلَتْ فِي عَذَابِ الْقَبْرِ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Moʻmin banda qabrida oʻtirgʻizilganda, (farishtalar) unga keladi va u — Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq va Muhammad — Allohning Rasuli, deb — guvohlik beradi. Bu — Allohning: ‹Alloh iymon keltirganlarni (qabrda ham) sobit soʻz (kalimai tavhid) bilan sobit qiladi...› (Ibrohim, 27) — degan soʻziga mos keladi», — dedilar. Shuʼba yuqoridagidek rivoyat qildi va qoʻshdi: «‹Alloh iymon keltirganlarni... sobit qiladi› (Ibrohim, 27) — (oyati) qabr azobi haqida nozil boʻldi».Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мўмин банда қабрида ўтирғизилганда, (фаришталар) унга келади ва у — Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ ва Муҳаммад — Аллоҳнинг Расули, деб — гувоҳлик беради. Бу — Аллоҳнинг: ‹Аллоҳ иймон келтирганларни (қабрда ҳам) собит сўз (калимаи тавҳид) билан собит қилади...› (Иброҳим, 27) — деган сўзига мос келади», — дедилар. Шуъба юқоридагидек ривоят қилди ва қўшди: «‹Аллоҳ иймон келтирганларни... собит қилади› (Иброҳим, 27) — (ояти) қабр азоби ҳақида нозил бўлди».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ قَالَ اطَّلَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَهْلِ الْقَلِيبِ فَقَالَ ‏"‏ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ‏"‏‏.‏ فَقِيلَ لَهُ تَدْعُو أَمْوَاتًا فَقَالَ ‏"‏ مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لاَ يُجِيبُونَ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (Badr jangida oʻldirilgan mushriklar jasadlari tashlangan) quduq ahliga qarab: «Robbingiz sizlarga vaʼda qilgan narsani haq (toʻgʻri) deb topdingizmi?» — dedilar. Kimdir u zotga: «Siz oʻlik odamlarga xitob qilayapsiz», — dedi. U zot: «Sizlar ulardan koʻra (yaxshiroq) eshitmaysiz, lekin ular javob bera olmaydi», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (Бадр жангида ўлдирилган мушриклар жасадлари ташланган) қудуқ аҳлига қараб: «Роббингиз сизларга ваъда қилган нарсани ҳақ (тўғри) деб топдингизми?» — дедилар. Кимдир у зотга: «Сиз ўлик одамларга хитоб қилаяпсиз», — деди. У зот: «Сизлар улардан кўра (яхшироқ) эшитмайсиз, лекин улар жавоб бера олмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُمْ لَيَعْلَمُونَ الآنَ أَنَّ مَا كُنْتُ أَقُولُ حَقٌّ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="27" aya_start="80" aya_end="80"]{‏إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى‏}‏‏"‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Endi ular — men ularga aytgan narsa haq (toʻgʻri) ekanini — anglab yetdi», — dedilar. Alloh: ‹Albatta, sen oʻliklarga (yaʼni kofirlarga) eshittira olmaysan va kar(lar)ga ham (daʼvatni) eshittira olmaysan› (Naml, 80) — degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Энди улар — мен уларга айтган нарса ҳақ (тўғри) эканини — англаб етди», — дедилар. Аллоҳ: ‹Албатта, сен ўликларга (яъни кофирларга) эшиттира олмайсан ва кар(лар)га ҳам (даъватни) эшиттира олмайсан› (Намл, 80) — деган.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، سَمِعْتُ الأَشْعَثَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ يَهُودِيَّةً، دَخَلَتْ عَلَيْهَا، فَذَكَرَتْ عَذَابَ الْقَبْرِ، فَقَالَتْ لَهَا أَعَاذَكِ اللَّهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ‏.‏ فَسَأَلَتْ عَائِشَةُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَذَابِ الْقَبْرِ فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ عَذَابُ الْقَبْرِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ صَلَّى صَلاَةً إِلاَّ تَعَوَّذَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ‏.‏ زَادَ غُنْدَرٌ ‏"‏ عَذَابُ الْقَبْرِ حَقٌّ ‏"‏‏.‏

Masruq (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha aytdiki, bir yahudiy ayol uning oldiga keldi va qabr azobini tilga olib, unga: «Alloh seni qabr azobidan saqlasin», — dedi. Bas, Oisha Rasululloh ﷺ dan qabr azobi haqida soʻradi. U zot: «Ha, qabrda azob (bor)», — dedilar. Oisha qoʻshdi: «Shundan keyin men Rasululloh ﷺ ni — oʻqigan har bir namozida qabr azobidan Allohga panoh tilamasdan — hech koʻrmadim».Масруқ (Оишадан) ривоят қилади: Оиша айтдики, бир яҳудий аёл унинг олдига келди ва қабр азобини тилга олиб, унга: «Аллоҳ сени қабр азобидан сақласин», — деди. Бас, Оиша Расулуллоҳ ﷺ дан қабр азоби ҳақида сўради. У зот: «Ҳа, қабрда азоб (бор)», — дедилар. Оиша қўшди: «Шундан кейин мен Расулуллоҳ ﷺ ни — ўқиган ҳар бир намозида қабр азобидан Аллоҳга паноҳ тиламасдан — ҳеч кўрмадим».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ تَقُولُ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطِيبًا فَذَكَرَ فِتْنَةَ الْقَبْرِ الَّتِي يَفْتَتِنُ فِيهَا الْمَرْءُ، فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ ضَجَّ الْمُسْلِمُونَ ضَجَّةً‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Rasululloh ﷺ xutba qilib turib, odamlar qabrda duch keladigan fitna (sinov)ni tilga oldilar. U zot buni tilga olganda, musulmonlar qattiq ovoz chiqarib (yigʻlay) boshladi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир марта Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб туриб, одамлар қабрда дуч келадиган фитна (синов)ни тилга олдилар. У зот буни тилга олганда, мусулмонлар қаттиқ овоз чиқариб (йиғлай) бошлади.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ، وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ، وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولاَنِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي الرَّجُلِ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، قَدْ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ وَذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ يُفْسَحُ فِي قَبْرِهِ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ ‏"‏ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ وَالْكَافِرُ فَيُقَالُ لَهُ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ‏.‏ فَيُقَالُ لاَ دَرَيْتَ وَلاَ تَلَيْتَ‏.‏ وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً، فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ، غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Allohning) bandasi qabriga qoʻyilib, sheriklari (uni dafn qilganlar) qaytganda — u hatto ularning oyoq tovushini eshitib turar — ikki farishta unga kelib, uni oʻtirgʻizadi va: ‹Sen bu kishi (yaʼni Muhammad) haqida nima der eding?› — deb soʻraydi. Moʻmin banda: ‹Men guvohlik beramanki, u — Allohning bandasi va Rasuli›, — deydi. Soʻng ular unga: ‹Doʻzaxdagi joyingga qara — Alloh uning oʻrniga senga jannatda joy berdi›, — deydi. Bas, u ikkala joyini ham koʻradi», — dedilar. (Qatoda dedi: «Bizga — uning qabri kengaytiriladi, deb — xabar berildi». Soʻng Qatoda Anasning rivoyatiga qaytdi:) Ammo munofiq — yoki kofir — dan: ‹Sen bu kishi haqida nima der eding?› — deb soʻraladi. U: ‹Bilmayman; men odamlar aytgan (gap)ni aytar edim›, — deydi. Bas, ular unga: ‹Sen na bilding, na (Qurʼon oʻqib) hidoyat topding›, — deydi. Soʻng u — inson va jindan boshqa, unga yaqin har bir narsa eshitadigan darajada baqiradigan darajada — temir gurzilar bilan bir marta uriladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Аллоҳнинг) бандаси қабрига қўйилиб, шериклари (уни дафн қилганлар) қайтганда — у ҳатто уларнинг оёқ товушини эшитиб турар — икки фаришта унга келиб, уни ўтирғизади ва: ‹Сен бу киши (яъни Муҳаммад) ҳақида нима дер эдинг?› — деб сўрайди. Мўмин банда: ‹Мен гувоҳлик бераманки, у — Аллоҳнинг бандаси ва Расули›, — дейди. Сўнг улар унга: ‹Дўзахдаги жойингга қара — Аллоҳ унинг ўрнига сенга жаннатда жой берди›, — дейди. Бас, у иккала жойини ҳам кўради», — дедилар. (Қатода деди: «Бизга — унинг қабри кенгайтирилади, деб — хабар берилди». Сўнг Қатода Анаснинг ривоятига қайтди:) Аммо мунофиқ — ёки кофир — дан: ‹Сен бу киши ҳақида нима дер эдинг?› — деб сўралади. У: ‹Билмайман; мен одамлар айтган (гап)ни айтар эдим›, — дейди. Бас, улар унга: ‹Сен на билдинг, на (Қуръон ўқиб) ҳидоят топдинг›, — дейди. Сўнг у — инсон ва жиндан бошқа, унга яқин ҳар бир нарса эшитадиган даражада бақирадиган даражада — темир гурзилар билан бир марта урилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَوْنُ بْنُ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ وَجَبَتِ الشَّمْسُ، فَسَمِعَ صَوْتًا فَقَالَ ‏"‏ يَهُودُ تُعَذَّبُ فِي قُبُورِهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ النَّضْرُ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَوْنٌ، سَمِعْتُ أَبِي، سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ kun botgandan keyin (tashqariga) chiqdilar va dahshatli bir ovozni eshitib: «Yahudiylar oʻz qabrlarida azoblanayapti», — dedilar.Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ кун ботгандан кейин (ташқарига) чиқдилар ва даҳшатли бир овозни эшитиб: «Яҳудийлар ўз қабрларида азобланаяпти», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَلًّى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، قَالَ حَدَّثَتْنِي ابْنَةُ خَالِدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، أَنَّهَا سَمِعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَتَعَوَّذُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ‏.‏

Muso ibn Uqba (Xolid ibn Said al-Os qizidan) rivoyat qiladi: U — Paygʻambar ﷺ ni qabr azobidan Allohga panoh tilab turgan holda eshitganini — aytdi.Мусо ибн Уқба (Холид ибн Саид ал-Ос қизидан) ривоят қилади: У — Пайғамбар ﷺ ни қабр азобидан Аллоҳга паноҳ тилаб турган ҳолда эшитганини — айтди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُو ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ عَذَابِ النَّارِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (shunday) duo qilar edilar: «Allohumma innii aʼuuzu bika min azaabil-qobr, va min azaabin-naar, va min fitnatil-mahyaa val-mamaat, va min fitnatil-masiihid-dajjaal (Allohim, men Sendan qabr azobidan, doʻzax azobidan, hayot va oʻlim fitnasidan hamda Masih Dajjol fitnasidan panoh tilayman)».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (шундай) дуо қилар эдилар: «Аллоҳумма иннии аъуузу бика мин азаабил-қобр, ва мин азаабин-наар, ва мин фитнатил-маҳяа вал-мамаат, ва мин фитнатил-масииҳид-дажжаал (Аллоҳим, мен Сендан қабр азобидан, дўзах азобидан, ҳаёт ва ўлим фитнасидан ҳамда Масиҳ Дажжол фитнасидан паноҳ тилайман)».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ، وَمَا يُعَذَّبَانِ مِنْ كَبِيرٍ ـ ثُمَّ قَالَ ـ بَلَى أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ يَسْعَى بِالنَّمِيمَةِ، وَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَخَذَ عُودًا رَطْبًا فَكَسَرَهُ بِاثْنَتَيْنِ ثُمَّ غَرَزَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى قَبْرٍ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لَعَلَّهُ يُخَفَّفُ عَنْهُمَا مَا لَمْ يَيْبَسَا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir marta ikki qabr yonidan oʻtdilar va: «Ular (qabrdagi kishilar) katta (saqlanishi qiyin) narsa uchun emas azoblanayapti», — dedilar, soʻng qoʻshdilar: «Ha, (ular katta gunoh uchun azoblanayapti) — chunki ulardan biri gʻiybat bilan yurar edi, boshqasi esa oʻz siydigidan saqlanmas edi». (Ibn Abbos qoʻshdi:) Soʻng u zot xurmo (daraxtining) yashil bargini olib, uni ikkiga boʻldilar va har bir qabrga bittadan qadab: «Ular (barglar) quriguncha, ularning azobi yengillashsin», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир марта икки қабр ёнидан ўтдилар ва: «Улар (қабрдаги кишилар) катта (сақланиши қийин) нарса учун эмас азобланаяпти», — дедилар, сўнг қўшдилар: «Ҳа, (улар катта гуноҳ учун азобланаяпти) — чунки улардан бири ғийбат билан юрар эди, бошқаси эса ўз сийдигидан сақланмас эди». (Ибн Аббос қўшди:) Сўнг у зот хурмо (дарахтининг) яшил баргини олиб, уни иккига бўлдилар ва ҳар бир қабрга биттадан қадаб: «Улар (барглар) қуригунча, уларнинг азоби енгиллашсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا مَاتَ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَيُقَالُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz vafot etganda, unga — ertalab ham, kechqurun ham — oʻz joyi koʻrsatiladi. Agar u jannat ahlidan boʻlsa, unga jannatdagi joyi koʻrsatiladi; agar u doʻzax ahlidan boʻlsa, unga doʻzaxdagi joyi koʻrsatiladi. Soʻng unga: ‹Bu — sening joying — to Alloh seni Qiyomat kuni tiriltirguncha›, — deyiladi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз вафот этганда, унга — эрталаб ҳам, кечқурун ҳам — ўз жойи кўрсатилади. Агар у жаннат аҳлидан бўлса, унга жаннатдаги жойи кўрсатилади; агар у дўзах аҳлидан бўлса, унга дўзахдаги жойи кўрсатилади. Сўнг унга: ‹Бу — сенинг жойинг — то Аллоҳ сени Қиёмат куни тирилтиргунча›, — дейилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وُضِعَتِ الْجَنَازَةُ فَاحْتَمَلَهَا الرِّجَالُ عَلَى أَعْنَاقِهِمْ، فَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً قَالَتْ قَدِّمُونِي قَدِّمُونِي‏.‏ وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ صَالِحَةٍ قَالَتْ يَا وَيْلَهَا أَيْنَ يَذْهَبُونَ بِهَا‏.‏ يَسْمَعُ صَوْتَهَا كُلُّ شَىْءٍ إِلاَّ الإِنْسَانَ، وَلَوْ سَمِعَهَا الإِنْسَانُ لَصَعِقَ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Janoza (dafn uchun) tayyor boʻlib, odamlar uni yelkalarida koʻtarganda, agar mayyit solih (yaxshi) kishi boʻlsa, u: ‹Meni oldinga (tezroq) olib boring›, — deydi; agar u solih boʻlmasa, u: ‹Voy uning (mening) holiga! Uni (meni) qayerga olib ketyapsizlar?› — deydi. Uning ovozini insondan boshqa har bir narsa eshitadi; agar ular (inson) uni eshitsa, hushdan ketar edi», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаноза (дафн учун) тайёр бўлиб, одамлар уни елкаларида кўтарганда, агар маййит солиҳ (яхши) киши бўлса, у: ‹Мени олдинга (тезроқ) олиб боринг›, — дейди; агар у солиҳ бўлмаса, у: ‹Вой унинг (менинг) ҳолига! Уни (мени) қаерга олиб кетяпсизлар?› — дейди. Унинг овозини инсондан бошқа ҳар бир нарса эшитади; агар улар (инсон) уни эшица, ҳушдан кетар эди», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنَ النَّاسِ مُسْلِمٌ يَمُوتُ لَهُ ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ إِلاَّ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ إِيَّاهُمْ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch farzandi balogʻatga yetmay vafot etgan har qanday musulmonga, Alloh — ularga boʻlgan rahmati sababli — jannatni ato etadi», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч фарзанди балоғатга етмай вафот этган ҳар қандай мусулмонга, Аллоҳ — уларга бўлган раҳмати сабабли — жаннатни ато этади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ إِبْرَاهِيمُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لَهُ مُرْضِعًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibrohim (Paygʻambar ﷺ ning oʻgʻli) vafot etganda, Rasululloh ﷺ: «Uning uchun jannatda (uni emizadigan) enaga (emizganchi) bor», — dedilar.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Иброҳим (Пайғамбар ﷺ нинг ўғли) вафот этганда, Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг учун жаннатда (уни эмизадиган) энага (эмизганчи) бор», — дедилар.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَوْلاَدِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ إِذْ خَلَقَهُمْ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dan mushriklarning (vafot etgan) bolalari haqida soʻraldi. Paygʻambar ﷺ: «Alloh ularni yaratgan ekan, ular qanday amallar qilishini (ham) biladi», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дан мушрикларнинг (вафот этган) болалари ҳақида сўралди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ уларни яратган экан, улар қандай амаллар қилишини (ҳам) билади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَرَارِيِّ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا عَامِلِينَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dan mushriklarning (vafot etgan) farzandlari haqida soʻraldi; u zot: «Alloh ularni qanday amallar qilishini biladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дан мушрикларнинг (вафот этган) фарзандлари ҳақида сўралди; у зот: «Аллоҳ уларни қандай амаллар қилишини билади», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ، كَمَثَلِ الْبَهِيمَةِ تُنْتَجُ الْبَهِيمَةَ، هَلْ تَرَى فِيهَا جَدْعَاءَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Har bir bola Islom fitrati (yaʼni yagona Allohga ibodat qilish) bilan tugʻiladi va uning ota-onasi uni yahudiy, nasroniy yoki majusiy qiladi — xuddi hayvon mukammal bola tugʻganidek. Sizlar unda (tugʻilishda) biror nuqson koʻryapsizlarmi?» — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир бола Ислом фитрати (яъни ягона Аллоҳга ибодат қилиш) билан туғилади ва унинг ота-онаси уни яҳудий, насроний ёки мажусий қилади — худди ҳайвон мукаммал бола туғганидек. Сизлар унда (туғилишда) бирор нуқсон кўряпсизларми?» — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّى صَلاَةً أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ رَأَى مِنْكُمُ اللَّيْلَةَ رُؤْيَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنْ رَأَى أَحَدٌ قَصَّهَا، فَيَقُولُ مَا شَاءَ اللَّهُ، فَسَأَلَنَا يَوْمًا، فَقَالَ ‏"‏ هَلْ رَأَى أَحَدٌ مِنْكُمْ رُؤْيَا ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَكِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ رَجُلَيْنِ أَتَيَانِي فَأَخَذَا بِيَدِي، فَأَخْرَجَانِي إِلَى الأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ جَالِسٌ، وَرَجُلٌ قَائِمٌ بِيَدِهِ كَلُّوبٌ مِنْ حَدِيدٍ ـ قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ مُوسَى إِنَّهُ ـ يُدْخِلُ ذَلِكَ الْكَلُّوبَ فِي شِدْقِهِ، حَتَّى يَبْلُغَ قَفَاهُ، ثُمَّ يَفْعَلُ بِشِدْقِهِ الآخَرِ مِثْلَ ذَلِكَ، وَيَلْتَئِمُ شِدْقُهُ هَذَا، فَيَعُودُ فَيَصْنَعُ مِثْلَهُ‏.‏ قُلْتُ مَا هَذَا قَالاَ انْطَلِقْ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَا عَلَى رَجُلٍ مُضْطَجِعٍ عَلَى قَفَاهُ، وَرَجُلٌ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِهِ بِفِهْرٍ أَوْ صَخْرَةٍ، فَيَشْدَخُ بِهِ رَأْسَهُ، فَإِذَا ضَرَبَهُ تَدَهْدَهَ الْحَجَرُ، فَانْطَلَقَ إِلَيْهِ لِيَأْخُذَهُ، فَلاَ يَرْجِعُ إِلَى هَذَا حَتَّى يَلْتَئِمَ رَأْسُهُ، وَعَادَ رَأْسُهُ كَمَا هُوَ، فَعَادَ إِلَيْهِ فَضَرَبَهُ، قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالاَ انْطَلِقْ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا إِلَى ثَقْبٍ مِثْلِ التَّنُّورِ، أَعْلاَهُ ضَيِّقٌ وَأَسْفَلُهُ وَاسِعٌ، يَتَوَقَّدُ تَحْتَهُ نَارًا، فَإِذَا اقْتَرَبَ ارْتَفَعُوا حَتَّى كَادَ أَنْ يَخْرُجُوا، فَإِذَا خَمَدَتْ رَجَعُوا فِيهَا، وَفِيهَا رِجَالٌ وَنِسَاءٌ عُرَاةٌ‏.‏ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالاَ انْطَلِقْ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَا عَلَى نَهَرٍ مِنْ دَمٍ، فِيهِ رَجُلٌ قَائِمٌ عَلَى وَسَطِ النَّهَرِ رَجُلٌ بَيْنَ يَدَيْهِ حِجَارَةٌ، فَأَقْبَلَ الرَّجُلُ الَّذِي فِي النَّهَرِ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ رَمَى الرَّجُلُ بِحَجَرٍ فِي فِيهِ، فَرَدَّهُ حَيْثُ كَانَ، فَجَعَلَ كُلَّمَا جَاءَ لِيَخْرُجَ رَمَى فِي فِيهِ بِحَجَرٍ، فَيَرْجِعُ كَمَا كَانَ‏.‏ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالاَ انْطَلِقْ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى انْتَهَيْنَا إِلَى رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ، فِيهَا شَجَرَةٌ عَظِيمَةٌ، وَفِي أَصْلِهَا شَيْخٌ وَصِبْيَانٌ، وَإِذَا رَجُلٌ قَرِيبٌ مِنَ الشَّجَرَةِ بَيْنَ يَدَيْهِ نَارٌ يُوقِدُهَا، فَصَعِدَا بِي فِي الشَّجَرَةِ، وَأَدْخَلاَنِي دَارًا لَمْ أَرَ قَطُّ أَحْسَنَ مِنْهَا، فِيهَا رِجَالٌ شُيُوخٌ وَشَبَابٌ، وَنِسَاءٌ وَصِبْيَانٌ، ثُمَّ أَخْرَجَانِي مِنْهَا فَصَعِدَا بِي الشَّجَرَةَ فَأَدْخَلاَنِي دَارًا هِيَ أَحْسَنُ وَأَفْضَلُ، فِيهَا شُيُوخٌ وَشَبَابٌ‏.‏ قُلْتُ طَوَّفْتُمَانِي اللَّيْلَةَ، فَأَخْبِرَانِي عَمَّا رَأَيْتُ‏.‏ قَالاَ نَعَمْ، أَمَّا الَّذِي رَأَيْتَهُ يُشَقُّ شِدْقُهُ فَكَذَّابٌ يُحَدِّثُ بِالْكَذْبَةِ، فَتُحْمَلُ عَنْهُ حَتَّى تَبْلُغَ الآفَاقَ، فَيُصْنَعُ بِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ‏.‏ وَالَّذِي رَأَيْتَهُ يُشْدَخُ رَأْسُهُ فَرَجُلٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ، فَنَامَ عَنْهُ بِاللَّيْلِ، وَلَمْ يَعْمَلْ فِيهِ بِالنَّهَارِ، يُفْعَلُ بِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ‏.‏ وَالَّذِي رَأَيْتَهُ فِي الثَّقْبِ فَهُمُ الزُّنَاةُ‏.‏ وَالَّذِي رَأَيْتَهُ فِي النَّهَرِ آكِلُو الرِّبَا‏.‏ وَالشَّيْخُ فِي أَصْلِ الشَّجَرَةِ إِبْرَاهِيمُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ وَالصِّبْيَانُ حَوْلَهُ فَأَوْلاَدُ النَّاسِ، وَالَّذِي يُوقِدُ النَّارَ مَالِكٌ خَازِنُ النَّارِ‏.‏ وَالدَّارُ الأُولَى الَّتِي دَخَلْتَ دَارُ عَامَّةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمَّا هَذِهِ الدَّارُ فَدَارُ الشُّهَدَاءِ، وَأَنَا جِبْرِيلُ، وَهَذَا مِيكَائِيلُ، فَارْفَعْ رَأْسَكَ، فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَإِذَا فَوْقِي مِثْلُ السَّحَابِ‏.‏ قَالاَ ذَاكَ مَنْزِلُكَ‏.‏ قُلْتُ دَعَانِي أَدْخُلْ مَنْزِلِي‏.‏ قَالاَ إِنَّهُ بَقِيَ لَكَ عُمْرٌ لَمْ تَسْتَكْمِلْهُ، فَلَوِ اسْتَكْمَلْتَ أَتَيْتَ مَنْزِلَكَ ‏"‏‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (bomdod) namozini tugatgan har safar, bizga yuzlanib: «Bu kecha sizlardan kim tush koʻrdi?» — deb soʻrar edilar. Bas, kim tush koʻrgan boʻlsa, uni aytib berar edi. Paygʻambar ﷺ: «Mo shoollooh (Alloh xohlagan narsa boʻldi)», — der edilar. Bir kuni u zot bizdan — kim tush koʻrganini — soʻradilar. Biz: «Yoʻq (hech kim)», — dedik. U zot: «Lekin men bu kecha (tush) koʻrdim: ikki kishi menga kelib, qoʻllarimdan ushlab, meni Muqaddas Yer (Quds)ga olib bordi. Oʻsha yerda men bir kishini oʻtirgan va boshqasini — qoʻlida temir ilmoq bilan — turgan holda koʻrdim; u (turgan kishi) ilmoqni (oʻtirganning) ogʻziga — to jagʻ suyagiga yetguncha — tiqar, soʻng uning yonogʻining bir tomonini yirtar, soʻng boshqa tomoniga ham shunday qilar edi; shu orada birinchi yonoq yana avvalgisidek (sogʻayib) qaytar edi va u (yana) oʻsha (amalni) takrorlar edi. Men: ‹Bu nima?› — dedim. Ular menga oldinga yurishni aytdi va biz yurdik — to chalqancha yotgan bir kishiga yetib kelguncha; boshqasi esa uning bosh tomonida — qoʻlida bir tosh yoki qoyaparcha bilan — turib, yotgan kishining boshini oʻsha tosh bilan ezar edi. U urgan har safar, tosh (yumalab) ketar edi; u uni olishga borar va u (kishi)ga qaytguncha, ezilgan bosh avvalgisidek (sogʻayib) qaytar edi va u (kishi) qaytib, uni yana urar edi. Men: ‹Bu kim?› — dedim. Ular menga oldinga yurishni aytdi; bas, biz yurdik va tandirdek bir teshik(dan oʻtdik) — uning usti tor, osti keng edi va uning ostida oʻt yonib turar edi. Oʻt alangasi koʻtarilgan har safar, (undagi) odamlar — undan chiqib ketadigan darajada — yuqoriga koʻtarilar, oʻt pasaygan har safar, odamlar uning ichiga qaytar edi; unda yalangʻoch erkak va ayollar bor edi. Men: ‹Bu kim?› — dedim. Ular menga oldinga yurishni aytdi. Bas, biz yurdik — to qon daryosiga yetib kelguncha; unda bir kishi (turgan) edi va daryoning labida boshqa bir kishi — oldida toshlar bilan — daryodagi kishiga roʻbaroʻ turgan edi. Daryodagi kishi (suvdan) chiqmoqchi boʻlgan har safar, boshqasi uning ogʻziga bir tosh otar va uni avvalgi joyiga qaytarar edi; shu tariqa, u chiqmoqchi boʻlgan har safar, boshqasi uning ogʻziga bir tosh otar va u avvalgi joyiga qaytar edi. Men: ‹Bu nima?› — dedim. Ular menga oldinga yurishni aytdi va biz shunday qildik — to gullab-yashnagan yashil bir bogʻga yetguncha; unda ulkan bir daraxt bor edi va uning tagida bir chol baʼzi bolalar bilan oʻtirgan edi. (Men) daraxt yaqinida boshqa bir kishini — oldida oʻt bilan, uni yoqib turgan holda — (koʻrdim). Soʻng ular (yaʼni ikki sherigim) meni daraxtga chiqardi va bir uyga kiritdi — men undan goʻzalroq (uy)ni hech koʻrmagan edim. Unda baʼzi keksa va yosh erkaklar, ayollar va bolalar bor edi. Soʻng ular meni bu uydan chiqarib, (yana) daraxtga chiqardi va boshqa bir uyga kiritdi — u (avvalgisidan) yaxshiroq va afzalroq edi; unda keksa va yosh kishilar bor edi. Men ularga (yaʼni ikki sherigimga): ‹Sizlar meni butun kecha sayr ettirdingiz. Endi men koʻrgan barcha narsani menga aytib beringlar›, — dedim. Ular: ‹Ha. Yonogʻi yirtilayotganini koʻrgan (kishi) — u yolgʻonchi edi va yolgʻon gapirar edi; odamlar undan oʻsha yolgʻonlarni (eshitib) tarqatar edi — to ular butun dunyoga yoyilguncha; bas, u Qiyomat kunigacha shu tariqa azoblanadi. Boshi ezilayotganini koʻrgan (kishi) — Alloh unga Qurʼon (ilmini, yaʼni yodlashni) bergan edi, lekin u kechasi uxlar (yaʼni uni oʻqimas) va kunduzi unga amal qilmas edi; bas, bu azob Qiyomat kunigacha davom etadi. Teshik (tandir)da koʻrgan(lar)ing — zinokorlar (zino qilgan erkak va ayollar). Qon daryosida koʻrgan(lar)ing — ribo (sudxoʻrlik) bilan shugʻullangan(lar). Daraxt tagida oʻtirgan chol — Ibrohim (alayhissalom) va uning atrofidagi kichik bolalar — odamlarning (vafot etgan) farzandlari. Oʻtni yoq(ib tur)gan (kishi) esa — doʻzax darvozaboni Molik. Sen kirgan birinchi uy — oddiy moʻminlarning uyi; ikkinchi uy esa — shahidlarning uyi. Men — Jabroil, bu esa — Mikoil. Boshingni koʻtar›, — dedi. Men boshimni koʻtardim va ustimda bulutdek bir narsani koʻrdim. Ular: ‹Bu — sening joying›, — dedi. Men: ‹Meni oʻz joyimga kiritinglar›, — dedim. Ular: ‹Sening hali tugatmagan (qolgan) umring bor; uni tugatganingda, oʻz joyingga kirasan›, — dedi», — dedilar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (бомдод) намозини тугатган ҳар сафар, бизга юзланиб: «Бу кеча сизлардан ким туш кўрди?» — деб сўрар эдилар. Бас, ким туш кўрган бўлса, уни айтиб берар эди. Пайғамбар ﷺ: «Мо шооллооҳ (Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлди)», — дер эдилар. Бир куни у зот биздан — ким туш кўрганини — сўрадилар. Биз: «Йўқ (ҳеч ким)», — дедик. У зот: «Лекин мен бу кеча (туш) кўрдим: икки киши менга келиб, қўлларимдан ушлаб, мени Муқаддас Ер (Қудс)га олиб борди. Ўша ерда мен бир кишини ўтирган ва бошқасини — қўлида темир илмоқ билан — турган ҳолда кўрдим; у (турган киши) илмоқни (ўтирганнинг) оғзига — то жағ суягига етгунча — тиқар, сўнг унинг ёноғининг бир томонини йиртар, сўнг бошқа томонига ҳам шундай қилар эди; шу орада биринчи ёноқ яна аввалгисидек (соғайиб) қайтар эди ва у (яна) ўша (амални) такрорлар эди. Мен: ‹Бу нима?› — дедим. Улар менга олдинга юришни айтди ва биз юрдик — то чалқанча ётган бир кишига етиб келгунча; бошқаси эса унинг бош томонида — қўлида бир тош ёки қояпарча билан — туриб, ётган кишининг бошини ўша тош билан эзар эди. У урган ҳар сафар, тош (юмалаб) кетар эди; у уни олишга борар ва у (киши)га қайтгунча, эзилган бош аввалгисидек (соғайиб) қайтар эди ва у (киши) қайтиб, уни яна урар эди. Мен: ‹Бу ким?› — дедим. Улар менга олдинга юришни айтди; бас, биз юрдик ва тандирдек бир тешик(дан ўтдик) — унинг усти тор, ости кенг эди ва унинг остида ўт ёниб турар эди. Ўт алангаси кўтарилган ҳар сафар, (ундаги) одамлар — ундан чиқиб кетадиган даражада — юқорига кўтарилар, ўт пасайган ҳар сафар, одамлар унинг ичига қайтар эди; унда яланғоч эркак ва аёллар бор эди. Мен: ‹Бу ким?› — дедим. Улар менга олдинга юришни айтди. Бас, биз юрдик — то қон дарёсига етиб келгунча; унда бир киши (турган) эди ва дарёнинг лабида бошқа бир киши — олдида тошлар билан — дарёдаги кишига рўбарў турган эди. Дарёдаги киши (сувдан) чиқмоқчи бўлган ҳар сафар, бошқаси унинг оғзига бир тош отар ва уни аввалги жойига қайтарар эди; шу тариқа, у чиқмоқчи бўлган ҳар сафар, бошқаси унинг оғзига бир тош отар ва у аввалги жойига қайтар эди. Мен: ‹Бу нима?› — дедим. Улар менга олдинга юришни айтди ва биз шундай қилдик — то гуллаб-яшнаган яшил бир боғга етгунча; унда улкан бир дарахт бор эди ва унинг тагида бир чол баъзи болалар билан ўтирган эди. (Мен) дарахт яқинида бошқа бир кишини — олдида ўт билан, уни ёқиб турган ҳолда — (кўрдим). Сўнг улар (яъни икки шеригим) мени дарахтга чиқарди ва бир уйга киритди — мен ундан гўзалроқ (уй)ни ҳеч кўрмаган эдим. Унда баъзи кекса ва ёш эркаклар, аёллар ва болалар бор эди. Сўнг улар мени бу уйдан чиқариб, (яна) дарахтга чиқарди ва бошқа бир уйга киритди — у (аввалгисидан) яхшироқ ва афзалроқ эди; унда кекса ва ёш кишилар бор эди. Мен уларга (яъни икки шеригимга): ‹Сизлар мени бутун кеча сайр эттирдингиз. Энди мен кўрган барча нарсани менга айтиб беринглар›, — дедим. Улар: ‹Ҳа. Ёноғи йиртилаётганини кўрган (киши) — у ёлғончи эди ва ёлғон гапирар эди; одамлар ундан ўша ёлғонларни (эшитиб) тарқатар эди — то улар бутун дунёга ёйилгунча; бас, у Қиёмат кунигача шу тариқа азобланади. Боши эзилаётганини кўрган (киши) — Аллоҳ унга Қуръон (илмини, яъни ёдлашни) берган эди, лекин у кечаси ухлар (яъни уни ўқимас) ва кундузи унга амал қилмас эди; бас, бу азоб Қиёмат кунигача давом этади. Тешик (тандир)да кўрган(лар)инг — зинокорлар (зино қилган эркак ва аёллар). Қон дарёсида кўрган(лар)инг — рибо (судхўрлик) билан шуғулланган(лар). Дарахт тагида ўтирган чол — Иброҳим (алайҳиссалом) ва унинг атрофидаги кичик болалар — одамларнинг (вафот этган) фарзандлари. Ўтни ёқ(иб тур)ган (киши) эса — дўзах дарвозабони Молик. Сен кирган биринчи уй — оддий мўминларнинг уйи; иккинчи уй эса — шаҳидларнинг уйи. Мен — Жаброил, бу эса — Микоил. Бошингни кўтар›, — деди. Мен бошимни кўтардим ва устимда булутдек бир нарсани кўрдим. Улар: ‹Бу — сенинг жойинг›, — деди. Мен: ‹Мени ўз жойимга киритинглар›, — дедим. Улар: ‹Сенинг ҳали тугатмаган (қолган) умринг бор; уни тугатганингда, ўз жойингга кирасан›, — деди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ فِي كَمْ كَفَّنْتُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ، لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ‏.‏ وَقَالَ لَهَا فِي أَىِّ يَوْمٍ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ‏.‏ قَالَ فَأَىُّ يَوْمٍ هَذَا قَالَتْ يَوْمُ الاِثْنَيْنِ‏.‏ قَالَ أَرْجُو فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَ اللَّيْلِ‏.‏ فَنَظَرَ إِلَى ثَوْبٍ عَلَيْهِ كَانَ يُمَرَّضُ فِيهِ، بِهِ رَدْعٌ مِنْ زَعْفَرَانٍ فَقَالَ اغْسِلُوا ثَوْبِي هَذَا، وَزِيدُوا عَلَيْهِ ثَوْبَيْنِ فَكَفِّنُونِي فِيهَا‏.‏ قُلْتُ إِنَّ هَذَا خَلَقٌ‏.‏ قَالَ إِنَّ الْحَىَّ أَحَقُّ بِالْجَدِيدِ مِنَ الْمَيِّتِ، إِنَّمَا هُوَ لِلْمُهْلَةِ‏.‏ فَلَمْ يُتَوَفَّ حَتَّى أَمْسَى مِنْ لَيْلَةِ الثُّلاَثَاءِ وَدُفِنَ قَبْلَ أَنْ يُصْبِحَ‏.‏

Hishomning otasi (Urva, Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Men Abu Bakrning oldiga (uning vafotiga sabab boʻlgan kasalligi paytida) bordim va u mendan: ‹Paygʻambar ﷺ necha (boʻlak) matoga kafanlandilar?› — deb soʻradi. (Men:) ‹Uchta oq ‹Suhuliya› paxta matoga; ularda na koʻylak, na salla bor edi›, — dedim. Abu Bakr yana: ‹Paygʻambar ﷺ qaysi kun vafot etdilar?› — deb soʻradi. (Men:) ‹U zot dushanba kuni vafot etdilar›, — dedim. U: ‹Bugun qaysi kun?› — dedi. (Men:) ‹Bugun dushanba›, — dedim. U: ‹Men — shu ertalabdan bu kechagacha orasida — vafot etishni umid qilaman›, — dedi. Soʻng u — kasalligi paytida kiygan — bir kiyimiga qaradi; unda zaʼfaron (sariq) dogʻlari bor edi. Soʻng u: ‹Bu kiyimimni yuving va yana ikkita kiyim qoʻshib, meni shularga kafanlanglar›, — dedi. Men: ‹Bu eskirgan-ku›, — dedim. U: ‹Tirik (kishi) — oʻlikdan koʻra — yangi kiyim kiyishga haqliroq; kafan — faqat tan (jasad) yiringigina (uchun)›, — dedi. U — to seshanba kechasigacha — vafot etmadi va tong otmasdan oldin dafn etildi».Ҳишомнинг отаси (Урва, Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Мен Абу Бакрнинг олдига (унинг вафотига сабаб бўлган касаллиги пайтида) бордим ва у мендан: ‹Пайғамбар ﷺ неча (бўлак) матога кафанландилар?› — деб сўради. (Мен:) ‹Учта оқ ‹Суҳулия› пахта матога; уларда на кўйлак, на салла бор эди›, — дедим. Абу Бакр яна: ‹Пайғамбар ﷺ қайси кун вафот этдилар?› — деб сўради. (Мен:) ‹У зот душанба куни вафот этдилар›, — дедим. У: ‹Бугун қайси кун?› — деди. (Мен:) ‹Бугун душанба›, — дедим. У: ‹Мен — шу эрталабдан бу кечагача орасида — вафот этишни умид қиламан›, — деди. Сўнг у — касаллиги пайтида кийган — бир кийимига қаради; унда заъфарон (сариқ) доғлари бор эди. Сўнг у: ‹Бу кийимимни ювинг ва яна иккита кийим қўшиб, мени шуларга кафанланглар›, — деди. Мен: ‹Бу эскирган-ку›, — дедим. У: ‹Тирик (киши) — ўликдан кўра — янги кийим кийишга ҳақлироқ; кафан — фақат тан (жасад) йирингигина (учун)›, — деди. У — то сешанба кечасигача — вафот этмади ва тонг отмасдан олдин дафн этилди».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ‏.‏ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا، وَأَظُنُّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ، فَهَلْ لَهَا أَجْرٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ga: «Onam toʻsatdan vafot etdi va menimcha, agar u (gapira olgan) boʻlganda, sadaqa qilar edi. Bas, men endi uning nomidan sadaqa bersam, unga savob (yetib) boradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ ‹ha› (degan maʼnoda) javob berdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ га: «Онам тўсатдан вафот этди ва менимча, агар у (гапира олган) бўлганда, садақа қилар эди. Бас, мен энди унинг номидан садақа берсам, унга савоб (етиб) борадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ ‹ҳа› (деган маънода) жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ هِشَامٍ، وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَرْوَانَ، يَحْيَى بْنُ أَبِي زَكَرِيَّاءَ عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيَتَعَذَّرُ فِي مَرَضِهِ ‏"‏ أَيْنَ أَنَا الْيَوْمَ أَيْنَ أَنَا غَدًا ‏"‏ اسْتِبْطَاءً لِيَوْمِ عَائِشَةَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمِي قَبَضَهُ اللَّهُ بَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَدُفِنَ فِي بَيْتِي‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻz (vafotiga sabab boʻlgan) kasalliklari paytida takror-takror: «Men bugun qayerdaman? Ertaga qayerda boʻlaman?» — deb soʻrar edilar — men oʻz (galim keladigan) kunimni (sabrsizlik bilan) kutar edim. Soʻng, mening galim kelganda, Alloh u zotning jonini (mening qoʻynimda) — koʻkragim bilan boʻynim orasida — oldi va u zot mening uyimda dafn etildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўз (вафотига сабаб бўлган) касалликлари пайтида такрор-такрор: «Мен бугун қаердаман? Эртага қаерда бўламан?» — деб сўрар эдилар — мен ўз (галим келадиган) кунимни (сабрсизлик билан) кутар эдим. Сўнг, менинг галим келганда, Аллоҳ у зотнинг жонини (менинг қўйнимда) — кўкрагим билан бўйним орасида — олди ва у зот менинг уйимда дафн этилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ هِلاَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ الَّذِي لَمْ يَقُمْ مِنْهُ ‏"‏ لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ ‏"‏‏.‏ لَوْلاَ ذَلِكَ أُبْرِزَ قَبْرُهُ، غَيْرَ أَنَّهُ خَشِيَ أَوْ خُشِيَ أَنَّ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا‏.‏ وَعَنْ هِلاَلٍ قَالَ كَنَّانِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يُولَدْ لِي‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻz (vafotiga sabab boʻlgan) kasalliklari paytida: «Alloh yahudiy va nasroniylarni laʼnatladi — chunki ular oʻz paygʻambarlarining qabrlari (ustida) ibodatxonalar qurdi», — dedilar. Agar shu (xavf) boʻlmaganda, u zot (Paygʻambar ﷺ)ning qabri odamlarga koʻrinarli (ochiq) qilinar edi. Bas, u zot — yoki odamlar — uning qabri ibodatxonaga aylantirilishidan qoʻrqdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўз (вафотига сабаб бўлган) касалликлари пайтида: «Аллоҳ яҳудий ва насронийларни лаънатлади — чунки улар ўз пайғамбарларининг қабрлари (устида) ибодатхоналар қурди», — дедилар. Агар шу (хавф) бўлмаганда, у зот (Пайғамбар ﷺ)нинг қабри одамларга кўринарли (очиқ) қилинар эди. Бас, у зот — ёки одамлар — унинг қабри ибодатхонага айлантирилишидан қўрқди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ سُفْيَانَ التَّمَّارِ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، رَأَى قَبْرَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُسَنَّمًا‏.‏

Abu Bakr ibn Ayyosh (Sufyon at-Tammordan) rivoyat qiladi: Sufyon at-Tammor menga — u Paygʻambar ﷺ ning qabrini — koʻtarilgan (doʻngroq) va bukri (qabariq) holda koʻrganini — aytdi.Абу Бакр ибн Айёш (Суфён ат-Таммордан) ривоят қилади: Суфён ат-Таммор менга — у Пайғамбар ﷺ нинг қабрини — кўтарилган (дўнгроқ) ва букри (қабариқ) ҳолда кўрганини — айтди.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، لَمَّا سَقَطَ عَلَيْهِمُ الْحَائِطُ فِي زَمَانِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ أَخَذُوا فِي بِنَائِهِ، فَبَدَتْ لَهُمْ قَدَمٌ فَفَزِعُوا، وَظَنُّوا أَنَّهَا قَدَمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَمَا وَجَدُوا أَحَدًا يَعْلَمُ ذَلِكَ حَتَّى قَالَ لَهُمْ عُرْوَةُ لاَ وَاللَّهِ مَا هِيَ قَدَمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا هِيَ إِلاَّ قَدَمُ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Valid ibn Abdulmalik xilofati paytida (qabrlar ustidagi) devor ularga (qabrlarga) qulab tushganda, odamlar uni taʼmirlay boshladi va ularga bir oyoq (panjasi) koʻrindi. Odamlar qoʻrqdi va uni Paygʻambar ﷺ ning oyogʻi deb oʻyladi. Buni ularga aytib bera oladigan hech kim topilmadi — to men (Urva) ularga: «Allohga qasamki, bu Paygʻambar ﷺ ning oyogʻi emas, balki (bu) Umarning oyogʻidir», — degunimga qadar.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Валид ибн Абдулмалик хилофати пайтида (қабрлар устидаги) девор уларга (қабрларга) қулаб тушганда, одамлар уни таъмирлай бошлади ва уларга бир оёқ (панжаси) кўринди. Одамлар қўрқди ва уни Пайғамбар ﷺ нинг оёғи деб ўйлади. Буни уларга айтиб бера оладиган ҳеч ким топилмади — то мен (Урва) уларга: «Аллоҳга қасамки, бу Пайғамбар ﷺ нинг оёғи эмас, балки (бу) Умарнинг оёғидир», — дегунимга қадар.

وَعَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا أَوْصَتْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ ـ رضى الله عنهما ـ لاَ تَدْفِنِّي مَعَهُمْ وَادْفِنِّي مَعَ صَوَاحِبِي بِالْبَقِيعِ، لاَ أُزَكَّى بِهِ أَبَدًا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) Abdulloh ibn Zubayrga vasiyat qildi: «Meni ular bilan (Paygʻambar ﷺ va u zotning ikki sherigi bilan) dafn etma; balki meni Baqiʼda oʻz sheriklarim (Paygʻambar ﷺ ning zavjalari) bilan dafn et — chunki men (Paygʻambar ﷺ ga yaqin dafn etilib) oʻzimdan ortiqroq (yaxshiroq) deb qaralishni yoqtirmayman».Оиша (розияллоҳу анҳо) Абдуллоҳ ибн Зубайрга васият қилди: «Мени улар билан (Пайғамбар ﷺ ва у зотнинг икки шериги билан) дафн этма; балки мени Бақиъда ўз шерикларим (Пайғамбар ﷺ нинг завжалари) билан дафн эт — чунки мен (Пайғамбар ﷺ га яқин дафн этилиб) ўзимдан ортиқроқ (яхшироқ) деб қаралишни ёқтирмайман».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، اذْهَبْ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فَقُلْ يَقْرَأُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَيْكِ السَّلاَمَ، ثُمَّ سَلْهَا أَنْ أُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَىَّ‏.‏ قَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي، فَلأُوثِرَنَّهُ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي‏.‏ فَلَمَّا أَقْبَلَ قَالَ لَهُ مَا لَدَيْكَ قَالَ أَذِنَتْ لَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ قَالَ مَا كَانَ شَىْءٌ أَهَمَّ إِلَىَّ مِنْ ذَلِكَ الْمَضْجَعِ، فَإِذَا قُبِضْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمُوا ثُمَّ قُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَادْفِنُونِي، وَإِلاَّ فَرُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الأَمْرِ مِنْ هَؤُلاَءِ النَّفَرِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ، فَمَنِ اسْتَخْلَفُوا بَعْدِي فَهُوَ الْخَلِيفَةُ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا‏.‏ فَسَمَّى عُثْمَانَ وَعَلِيًّا وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَسَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، وَوَلَجَ عَلَيْهِ شَابٌّ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ، كَانَ لَكَ مِنَ الْقَدَمِ فِي الإِسْلاَمِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، ثُمَّ اسْتُخْلِفْتَ فَعَدَلْتَ، ثُمَّ الشَّهَادَةُ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ‏.‏ فَقَالَ لَيْتَنِي يَا ابْنَ أَخِي وَذَلِكَ كَفَافًا لاَ عَلَىَّ وَلاَ لِي أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ خَيْرًا، أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ، وَأَنْ يَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ، وَأُوصِيهِ بِالأَنْصَارِ خَيْرًا الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ، وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَأَنْ لاَ يُكَلَّفُوا فَوْقَ طَاقَتِهِمْ‏.‏

Amr ibn Maymun al-Avdiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobni (u xanjar bilan yaralangan paytida) koʻrdim; u: «Ey Abdulloh ibn Umar, moʻminlarning onasi Oishaning oldiga borib: ‹Umar ibn al-Xattob senga salom yoʻlladi›, — deb ayt va undan — meni oʻz sheriklarim bilan dafn etishga ruxsat berishni — soʻra», — dedi. (Bas, Ibn Umar bu xabarni Oishaga yetkazdi.) U: «Men bu joyni oʻzim uchun (saqlashni) niyat qilgan edim, lekin bugun men uni (Umarni) oʻzimdan afzal koʻraman (va uni u yerda dafn etilishga ruxsat beraman)», — dedi. Abdulloh ibn Umar qaytib kelganda, Umar undan: «Senda qanday (xabar) bor?» — dedi. U: «Ey moʻminlarning amiri, u senga (u yerda dafn etilishga) ruxsat berdi», — dedi. Shunda Umar: «Menga — oʻsha (muqaddas) joyda dafn etilishdan koʻra — muhimroq narsa yoʻq edi. Bas, men vafot etsam, meni u yerga olib boring va unga (Oishaga) salomimni yetkazib: ‹Umar ibn al-Xattob ruxsat soʻrayapti›, — deb ayt; agar u ruxsat bersa, meni (u yerga) dafn et; agar u (ruxsat) bermasa, meni musulmonlarning qabristoniga olib boring. Men — Allohning Rasuli ﷺ vafotigacha rozi boʻlib turgan oʻsha (kishilar)dan koʻra — xilofatga haqliroq biror kishi (bor) deb oʻylamayman. Mendan keyin odamlar kimni (xalifa qilib) tanlasa, oʻsha xalifa boʻladi va sizlar unga quloq solishingiz hamda itoat qilishingiz (kerak)», — dedi va Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf hamda Saʼd ibn Abu Vaqqosning nomini tilga oldi. Shu orada ansorlardan bir yigit kelib: «Ey moʻminlarning amiri, Allohning xushxabari bilan xursand boʻling. Sizning Islomdagi darajangiz oʻzingizga maʼlum; soʻng siz xalifa boʻldingiz va adolat bilan hukm yuritdingiz; soʻng bularning hammasidan keyin sizga shahidlik nasib etdi», — dedi. Umar: «Ey birodarim oʻgʻli, koshki, oʻsha (fazilatlar)ning hammasi (gunohlarimga) teng kelsa edi — toki men na yutqazsam, na yutsam (yaʼni hisob-kitobda baravar chiqsam). Men oʻzimdan keyingi (xalifa)ga — muhojirlarga yaxshi munosabatda boʻlishni, ularning haqlarini (eʼtirof) qilishni va ularning obroʻ-izzatini hamda muqaddas (narsalari)ni himoya qilishni — tavsiya qilaman. Yana men unga — ulardan oldin (Madinada) uy-joyli boʻlgan va iymonni qabul qilgan ansorlarga yaxshi munosabatda boʻlishni — tavsiya qilaman. U ularning yaxshilarining yaxshiligini qabul qilsin va ulardan xato qilganlarini afv etsin. Yana men unga — Alloh va Uning Rasuli zimmasidagi zimmiy(lar) borasidagi qoida-qonunlarga rioya qilishni, ularning ahdlarini toʻliq bajarishni, ular uchun (dushmanga qarshi) jang qilishni va ularni kuchlaridan ortiq (soliq bilan) ogʻirlashtirmaslikni — tavsiya qilaman», — dedi.Амр ибн Маймун ал-Авдий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобни (у ханжар билан яраланган пайтида) кўрдим; у: «Эй Абдуллоҳ ибн Умар, мўминларнинг онаси Оишанинг олдига бориб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб сенга салом йўллади›, — деб айт ва ундан — мени ўз шерикларим билан дафн этишга рухсат беришни — сўра», — деди. (Бас, Ибн Умар бу хабарни Оишага етказди.) У: «Мен бу жойни ўзим учун (сақлашни) ният қилган эдим, лекин бугун мен уни (Умарни) ўзимдан афзал кўраман (ва уни у ерда дафн этилишга рухсат бераман)», — деди. Абдуллоҳ ибн Умар қайтиб келганда, Умар ундан: «Сенда қандай (хабар) бор?» — деди. У: «Эй мўминларнинг амири, у сенга (у ерда дафн этилишга) рухсат берди», — деди. Шунда Умар: «Менга — ўша (муқаддас) жойда дафн этилишдан кўра — муҳимроқ нарса йўқ эди. Бас, мен вафот эцам, мени у ерга олиб боринг ва унга (Оишага) саломимни етказиб: ‹Умар ибн ал-Хаттоб рухсат сўраяпти›, — деб айт; агар у рухсат берса, мени (у ерга) дафн эт; агар у (рухсат) бермаса, мени мусулмонларнинг қабристонига олиб боринг. Мен — Аллоҳнинг Расули ﷺ вафотигача рози бўлиб турган ўша (кишилар)дан кўра — хилофатга ҳақлироқ бирор киши (бор) деб ўйламайман. Мендан кейин одамлар кимни (халифа қилиб) танласа, ўша халифа бўлади ва сизлар унга қулоқ солишингиз ҳамда итоат қилишингиз (керак)», — деди ва Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф ҳамда Саъд ибн Абу Ваққоснинг номини тилга олди. Шу орада ансорлардан бир йигит келиб: «Эй мўминларнинг амири, Аллоҳнинг хушхабари билан хурсанд бўлинг. Сизнинг Исломдаги даражангиз ўзингизга маълум; сўнг сиз халифа бўлдингиз ва адолат билан ҳукм юритдингиз; сўнг буларнинг ҳаммасидан кейин сизга шаҳидлик насиб этди», — деди. Умар: «Эй биродарим ўғли, кошки, ўша (фазилатлар)нинг ҳаммаси (гуноҳларимга) тенг келса эди — токи мен на ютқазсам, на юцам (яъни ҳисоб-китобда баравар чиқсам). Мен ўзимдан кейинги (халифа)га — муҳожирларга яхши муносабатда бўлишни, уларнинг ҳақларини (эътироф) қилишни ва уларнинг обрў-иззатини ҳамда муқаддас (нарсалари)ни ҳимоя қилишни — тавсия қиламан. Яна мен унга — улардан олдин (Мадинада) уй-жойли бўлган ва иймонни қабул қилган ансорларга яхши муносабатда бўлишни — тавсия қиламан. У уларнинг яхшиларининг яхшилигини қабул қилсин ва улардан хато қилганларини афв эцин. Яна мен унга — Аллоҳ ва Унинг Расули зиммасидаги зиммий(лар) борасидаги қоида-қонунларга риоя қилишни, уларнинг аҳдларини тўлиқ бажаришни, улар учун (душманга қарши) жанг қилишни ва уларни кучларидан ортиқ (солиқ билан) оғирлаштирмасликни — тавсия қиламан», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسُبُّوا الأَمْوَاتَ فَإِنَّهُمْ قَدْ أَفْضَوْا إِلَى مَا قَدَّمُوا ‏"‏‏.‏ وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْقُدُّوسِ عَنِ الأَعْمَشِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏ تَابَعَهُ عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ وَابْنُ عَرْعَرَةَ وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ شُعْبَةَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oʻliklarni soʻkmanglar — chunki ular oʻzlari (avval) yuborgan (amallari)ning natijasiga yetib bordi», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ўликларни сўкманглар — чунки улар ўзлари (аввал) юборган (амаллари)нинг натижасига етиб борди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ أَبُو لَهَبٍ ـ عَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ ـ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَبًّا لَكَ سَائِرَ الْيَوْمِ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="1"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Lahab — Alloh uni laʼnatlasin — bir marta Paygʻambar ﷺ ga: «Sizlarga butun kun halokat (boʻlsin)!» — dedi. Soʻng (mana bu) vahiy nozil boʻldi: ‹Abu Lahabning ikki qoʻli halok boʻlsin va (oʻzi) halok boʻldi (halok boʻlsin)!› (Masad, 1).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Лаҳаб — Аллоҳ уни лаънатласин — бир марта Пайғамбар ﷺ га: «Сизларга бутун кун ҳалокат (бўлсин)!» — деди. Сўнг (мана бу) ваҳий нозил бўлди: ‹Абу Лаҳабнинг икки қўли ҳалок бўлсин ва (ўзи) ҳалок бўлди (ҳалок бўлсин)!› (Масад, 1).