حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَمْرٍو الْفُقَيْمِيُّ ، عَنْ مِهْرَانَ أَبِي صَفْوَانَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim hajni iroda qilsa, shoshilsin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳажни ирода қилса, шошилсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ لَمْ يَمْنَعْهُ عَنْ الْحَجِّ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ، أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ، أَوْ مَرَضٌ حَابِسٌ، فَمَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ، فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا ، وَإِنْ شَاءَ نَصْرَانِيًّا "

Abu Umoma (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kimni hajdan ochiq-oydin bir ehtiyoj, yoxud zolim sulton, yoxud (uyda) toʻxtatib qoʻyadigan kasallik toʻsmagan boʻlsa-yu, u hajni ado etmay vafot etsa, xohlasa yahudiy, xohlasa nasroniy holida oʻlaversin», dedilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни ҳаждан очиқ-ойдин бир эҳтиёж, ёхуд золим султон, ёхуд (уйда) тўхтатиб қўядиган касаллик тўсмаган бўлса-ю, у ҳажни адо этмай вафот этса, хоҳласа яҳудий, хоҳласа насроний ҳолида ўлаверсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، قَالَ : سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ ، يَقُولُ : " حَجَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ هِجْرَتِهِ حَجَّةً "

Abu Ishoq aytdi: Men Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)ning: «Nabiy ﷺ hijratlaridan keyin bir marta haj qildilar», deganini eshitdim.Абу Ишоқ айтди: Мен Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)нинг: «Набий ﷺ ҳижратларидан кейин бир марта ҳаж қилдилар», деганини эшитдим.

قَالَ : وَقَالَ أَبُو إِسْحَاق : " حَجَّ قَبْلَ هِجْرَتِهِ حَجَّةً "

(Roviy) aytdi: Abu Ishoq yana: «U zot hijratlaridan oldin ham bir marta haj qilganlar», dedi.(Ровий) айтди: Абу Ишоқ яна: «У зот ҳижратларидан олдин ҳам бир марта ҳаж қилганлар», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَنَسٍ : كَمْ حَجَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ : " حَجَّةً وَاحِدَةً، وَاعْتَمَرَ أَرْبَعًا : عُمْرَتُهُ الْأُولَى الَّتِي صَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ عَنْ الْبَيْتِ ، وَعُمْرَتُهُ الثَّانِيَةُ حِينَ صَالَحُوهُ فَرَجَعَ مِنْ الْعَامِ الْمُقْبِلِ، وَعُمْرَتُهُ مِنْ الْجِعْرَانَةِ حِينَ قَسَّمَ غَنِيمَةَ حُنَيْنٍ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَتُهُ مَعَ حَجَّتِهِ "

Qatoda aytdi: Men Anas (roziyallohu anhu)ga: «Nabiy ﷺ necha marta haj qildilar?» dedim. U: «Bir marta haj qildilar va toʻrt marta umra qildilar: birinchi umralari — mushriklar u zotni Baytdan toʻsgan umralari; ikkinchi umralari — ular u zot bilan sulh tuzganlarida (boʻlgan va) u zot keyingi yili qaytib (qilgan) umralari; Juʼronadan qilgan umralari — Zulqaʼdada Hunayn oʻljasini taqsimlagan paytdagi umralari; va hajlari bilan birga boʻlgan umralari», dedi.Қатода айтди: Мен Анас (розияллоҳу анҳу)га: «Набий ﷺ неча марта ҳаж қилдилар?» дедим. У: «Бир марта ҳаж қилдилар ва тўрт марта умра қилдилар: биринчи умралари — мушриклар у зотни Байтдан тўсган умралари; иккинчи умралари — улар у зот билан сулҳ тузганларида (бўлган ва) у зот кейинги йили қайтиб (қилган) умралари; Жуъронадан қилган умралари — Зулқаъдада Ҳунайн ўлжасини тақсимлаган пайтдаги умралари; ва ҳажлари билан бирга бўлган умралари», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سِنَانٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُتِبَ عَلَيْكُمْ الْحَجُّ ". فَقِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ؟ قَالَ : " لَا، وَلَوْ قُلْتُهَا لَوَجَبَتْ، الْحَجُّ مَرَّةٌ فَمَا زَادَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ " . أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، نَحْوَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga haj farz qilindi», dedilar. Shunda: «Yo Rasululloh, har yilimi?» deyildi. U zot: «Yoʻq; agar shuni aytganimda, vojib boʻlib qolardi. Haj bir martadir; undan ortigʻi esa nafldir», dedilar. Ubaydulloh ibn Muso Sharikdan, u Simokdan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга ҳаж фарз қилинди», дедилар. Шунда: «Ё Расулуллоҳ, ҳар йилими?» дейилди. У зот: «Йўқ; агар шуни айтганимда, вожиб бўлиб қоларди. Ҳаж бир мартадир; ундан ортиғи эса нафлдир», дедилар. Убайдуллоҳ ибн Мусо Шарикдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан шунга ўхшашини ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ ، وَلِأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ ، وَلِأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا " . قَالَ : قَالَ ابْنُ عُمَرَ : أَمَّا هَذِهِ الثَّلَاثُ فَإِنِّي سَمِعْتُهُنَّ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَبَلَغَنِي أَنَّهُ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ . أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارَ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، مِثْلَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Madina ahli uchun Zul-Hulayfani, Shom ahli uchun Juhfani, Najd ahli uchun Qarnni miqot qilib belgiladilar. Ibn Umar aytdi: Mana shu uchtasini men Rasululloh ﷺdan eshitganman; menga u zot Yaman ahli uchun Yalamlamni miqot qilib belgilaganlari haqidagi xabar yetdi. Ahmad ibn Abdulloh Molikdan, u Abdulloh ibn Dinordan, u Ibn Umardan shuning oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадина аҳли учун Зул-Ҳулайфани, Шом аҳли учун Жуҳфани, Нажд аҳли учун Қарнни миқот қилиб белгиладилар. Ибн Умар айтди: Мана шу учтасини мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман; менга у зот Яман аҳли учун Яламламни миқот қилиб белгилаганлари ҳақидаги хабар етди. Аҳмад ибн Абдуллоҳ Моликдан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан шунинг ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ ، وَلِأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ ، وَلِأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنَ الْمَنَازِلِ ، وَلِأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ ، هُنَّ لِأَهْلِهِنَّ، وَلِكُلِّ آتٍ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِهِنَّ مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، وَمَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَمِنْ حَيْثُ أَنْشَأَ، حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Madina ahliga Zul-Hulayfani, Shom ahliga Juhfani, Najd ahliga Qarnul-Manozilni va Yaman ahliga Yalamlamni miqot qilib belgiladilar. Bu (mavqitlar) — oʻsha joylardagi (aholi) uchun, va ulardan tashqari — haj hamda umra qilish niyatida oʻsha joylar orqali (oʻtib) keladiganlar uchun (hamdir). Kim shu chegaralar ichida yashasa, oʻzi (yoʻlga) chiqqan joydan (ehrom bogʻlaydi); hatto Makka ahli Makkadan (ehrom bogʻlaydi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Мадина аҳлига Зул-Ҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Нажд аҳлига Қарнул-Манозилни ва Яман аҳлига Яламламни миқот қилиб белгиладилар. Бу (мавқитлар) — ўша жойлардаги (аҳоли) учун, ва улардан ташқари — ҳаж ҳамда умра қилиш ниятида ўша жойлар орқали (ўтиб) келадиганлар учун (ҳамдир). Ким шу чегаралар ичида яшаса, ўзи (йўлга) чиққан жойдан (эҳром боғлайди); ҳатто Макка аҳли Маккадан (эҳром боғлайди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : امْتَرَى الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي غَسْلِ الْمُحْرِمِ رَأْسَهُ، فَأَرْسَلُونِي إِلَى أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيّ : كَيْفَ رَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَغْسِلُ رَأْسَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ؟ فَأَتَيْتُ أَبَا أَيُّوبَ وَهُوَ بَيْنَ قَرْنَيْ الْبِئْرِ وَقَدْ سُتِرَ عَلَيْهِ بِثَوْبٍ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَضَمَّ الثَّوْبَ إِلَيْهِ، فَقُلْتُ : أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ ابْنُ أَخِيكَ ابْنُ عَبَّاسٍ : كَيْفَ رَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَغْسِلُ رَأْسَهُ؟ " فَأَمَرَّ يَدَيْهِ عَلَى رَأْسِهِ مُقْبِلًا وَمُدْبِرًا "

Abdulloh ibn Hunayn aytdi: Misvar ibn Maxrama bilan Ibn Abbos ehromdagi kishining boshini yuvishi haqida tortishib qoldilar va meni Abu Ayyub al-Ansoriyning oldiga yubordilar: «Rasululloh ﷺ ehromda boʻlgan holda boshlarini qanday yuvganlarini koʻrgan eding?» (deb soʻrash uchun). Men Abu Ayyubning oldiga keldim — u quduqning ikki ustuni orasida edi va uning ustiga bir kiyim bilan parda tutilgan edi. Men unga salom berdim, u kiyimni oʻziga tortdi. Men: «Meni sizning oldingizga birodaringizning oʻgʻli Ibn Abbos yubordi: Rasululloh ﷺ boshlarini qanday yuvganlarini koʻrgan edingiz?» dedim. Shunda u qoʻllarini boshiga oldinga va orqaga yurgizdi.Абдуллоҳ ибн Ҳунайн айтди: Мисвар ибн Махрама билан Ибн Аббос эҳромдаги кишининг бошини ювиши ҳақида тортишиб қолдилар ва мени Абу Айюб ал-Ансорийнинг олдига юбордилар: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромда бўлган ҳолда бошларини қандай ювганларини кўрган эдинг?» (деб сўраш учун). Мен Абу Айюбнинг олдига келдим — у қудуқнинг икки устуни орасида эди ва унинг устига бир кийим билан парда тутилган эди. Мен унга салом бердим, у кийимни ўзига тортди. Мен: «Мени сизнинг олдингизга биродарингизнинг ўғли Ибн Аббос юборди: Расулуллоҳ ﷺ бошларини қандай ювганларини кўрган эдингиз?» дедим. Шунда у қўлларини бошига олдинга ва орқага юргизди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ الْمَدَنِيُّ ، عَنْ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " تَجَرَّدَ لِلْإِهْلَالِ وَاغْتَسَلَ "

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ihlol uchun (kiyimlaridan) xoli boʻldilar va gʻusl qildilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ иҳлол учун (кийимларидан) холи бўлдилар ва ғусл қилдилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ سُمَيٍّ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ لَيْسَ لَهَا ثَوَابٌ إِلَّا الْجَنَّةُ، وَعُمْرَتَانِ تُكَفِّرَانِ مَا بَيْنَهُمَا مِنْ الذُّنُوبِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Mabrur hajning jannatdan boshqa mukofoti yoʻqdir; ikki umra esa oʻrtalaridagi gunohlarga kaffarot boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мабрур ҳажнинг жаннатдан бошқа мукофоти йўқдир; икки умра эса ўрталаридаги гуноҳларга каффарот бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَنَّهُ قَالَ : " مَنْ حَجَّ الْبَيْتَ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ، رَجَعَ كَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim Baytga haj qilsa-yu, (unda) beadablik ham, fisq ham qilmasa, onasi uni tuqqan kunidek (pok) holda qaytadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким Байтга ҳаж қилса-ю, (унда) беадаблик ҳам, фисқ ҳам қилмаса, онаси уни туққан кунидек (пок) ҳолда қайтади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيل بْنِ أَبِي فُدَيْكٍ ، عَنْ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ، قَالَ : سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَيُّ الْحَجِّ أَفْضَلُ؟ قَالَ : " الْعَجُّ وَالثَّجُّ " . الْعَجُّ يَعْنِي : التَّلْبِيَةَ، وَالثَّجُّ يَعْنِي : إِهْرَاقَ الدَّمِ

Abu Bakr (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺdan: «Qaysi haj afzal?» deb soʻralganda, u zot: «Al-ajj va as-sajj», dedilar. Al-ajj — talbiya (aytish), as-sajj esa qon oqizish (qurbonlik soʻyish)dir.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси ҳаж афзал?» деб сўралганда, у зот: «Ал-ажж ва ас-сажж», дедилар. Ал-ажж — талбия (айтиш), ас-сажж эса қон оқизиш (қурбонлик сўйиш)дир.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ نَافِعٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : مَا نَلْبَسُ مِنْ الثِّيَابِ إِذَا أَحْرَمْنَا؟ قَالَ : " لَا تَلْبَسُوا الْقُمُصَ، وَلَا السَّرَاوِيلَاتِ، وَلَا الْعَمَائِمَ، وَلَا الْبَرَانِسَ، وَلَا الْخِفَافَ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ لَيْسَتْ لَهُ نَعْلَانِ، فَلْيَلْبَسْ الْخُفَّيْنِ وَلْيَجْعَلْهُمَا أَسْفَلَ مِنْ الْكَعْبَيْنِ، وَلَا تَلْبَسُوا مِنْ الثِّيَابِ شَيْئًا مَسَّهُ وَرْسٌ وَلَا زَعْفَرَانٌ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺdan: «Ehromga kirsak, qanday kiyimlarni kiyamiz?» deb soʻradi. U zot: «Koʻylak ham, ishton ham, salla ham, bosh berkitadigan burnus ham, mahsi ham kiymanglar. Faqat kimningdir kavshi boʻlmasa, u toʻpiqdan pastroq qilib mahsi kiysin. Vars yoki zaʼfaron tekkan hech qanday kiyimni ham kiymanglar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺдан: «Эҳромга кирсак, қандай кийимларни киямиз?» деб сўради. У зот: «Кўйлак ҳам, иштон ҳам, салла ҳам, бош беркитадиган бурнус ҳам, маҳси ҳам кийманглар. Фақат кимнингдир кавши бўлмаса, у тўпиқдан пастроқ қилиб маҳси кийсин. Варс ёки заъфарон теккан ҳеч қандай кийимни ҳам кийманглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا، فَلْيَلْبَسْ سَرَاوِيلَ، وَمَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ، فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ ". قَالَ : قُلْتُ أَوْ قِيلَ : أَيَقْطَعُهُمَا؟ قَالَ : " لَا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, u Nabiy ﷺning: «Kim izor topa olmasa, ishton kiysin; kim kavush topa olmasa, mahsi kiysin», deganlarini eshitgan. (Roviy) aytdi: Men, yoxud (birov): «Ularni kesarmikin?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, у Набий ﷺнинг: «Ким изор топа олмаса, иштон кийсин; ким кавуш топа олмаса, маҳси кийсин», деганларини эшитган. (Ровий) айтди: Мен, ёхуд (биров): «Уларни кесармикин?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَمَّا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ، قَالَ : " لَا يَلْبَسُ الْقُمُصَ، وَلَا الْعَمَائِمَ، وَلَا السَّرَاوِيلَاتِ، وَلَا الْبَرَانِسَ، وَلَا الْخِفَافَ، إِلَّا أَنْ لَا يَجِدَ نَعْلَيْنِ، فَلْيَلْبَسَ خُفَّيْنِ وَيَقْطَعَهُمَا أَسْفَلَ مِنْ الْكَعْبَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺdan ehromdagi kishi nima kiyishi haqida soʻralganda, u zot: «U koʻylak ham, salla ham, ishton ham, bosh berkitadigan burnus ham, mahsi ham kiymasin. Faqat kavsh topa olmasa, mahsi kiysin va uni ikki toʻpigʻidan pastroq qilib kessin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺдан эҳромдаги киши нима кийиши ҳақида сўралганда, у зот: «У кўйлак ҳам, салла ҳам, иштон ҳам, бош беркитадиган бурнус ҳам, маҳси ҳам киймасин. Фақат кавш топа олмаса, маҳси кийсин ва уни икки тўпиғидан пастроқ қилиб кессин», дедилар.

أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ بِأَطْيَبِ الطِّيبِ " ، قَالَ : وَكَانَ عُرْوَةُ يَقُولُ لَنَا : " تَطَيَّبُوا قَبْلَ أَنْ تُحْرِمُوا وَقَبْلَ أَنْ تُفِيضُوا يَوْمَ النَّحْرِ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Men Rasululloh ﷺni ehromga kirishlaridan oldin eng xushboʻy atir bilan atirlar edim». (Roviy) aytdi: Urva esa bizga: «Ehromga kirishingizdan oldin va Nahr kuni ifoza qilishingizdan oldin atir surtinglar», der edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни эҳромга киришларидан олдин энг хушбўй атир билан атирлар эдим». (Ровий) айтди: Урва эса бизга: «Эҳромга киришингиздан олдин ва Наҳр куни ифоза қилишингиздан олдин атир суртинглар», дер эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " لَقَدْ كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ إِحْرَامِهِ بِأَطْيَبِ مَا أَجِدُ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Men Rasululloh ﷺni ehromga kirganlarida oʻzim topgan eng xushboʻy atir bilan atirlar edim».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни эҳромга кирганларида ўзим топган энг хушбўй атир билан атирлар эдим».

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، وَجَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، قَالَا : حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ أَخْبَرَهُ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، تَقُولُ : " طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِحُرْمِهِ، وَطَيَّبْتُهُ بِمِنًى قَبْلَ أَنْ يُفِيضَ "

Qosim aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning: «Men Rasululloh ﷺni ehromlari uchun atirladim va Minoda, ifoza qilishlaridan oldin ham atirladim», deganini eshitdim.Қосим айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг: «Мен Расулуллоҳ ﷺни эҳромлари учун атирладим ва Минода, ифоза қилишларидан олдин ҳам атирладим», деганини эшитдим.

حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " نُفِسَتْ أَسْمَاءُ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ بِالشَّجَرَةِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَا بَكْرٍ أَنْ " تَغْتَسِلَ وَتُهِلَّ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Asmo Shajara degan joyda Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻib, nifos koʻrdi. Shunda Rasululloh ﷺ Abu Bakrga buyurdilarki, u (Asmo) gʻusl qilib, (soʻng) ehrom bogʻlasin.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Асмо Шажара деган жойда Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғиб, нифос кўрди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга буюрдиларки, у (Асмо) ғусл қилиб, (сўнг) эҳром боғласин.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، فِي حَدِيثِ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ ، حِينَ نُفِسَتْ بِذِي الْحُلَيْفَةِ ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَا بَكْرٍ أَنْ يَأْمُرَهَا أَنْ " تَغْتَسِلَ وَتُهِلَّ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan Asmo bint Umays Zul-Hulayfada nifos koʻrgan vaqtidagi hadisda rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abu Bakrga: unga gʻusl qilib, ehromga kirishini buyurishni amr qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан Асмо бинт Умайс Зул-Ҳулайфада нифос кўрган вақтидаги ҳадисда ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга: унга ғусл қилиб, эҳромга киришини буюришни амр қилдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ حَرْبٍ ، عَنْ خُصَيْفٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَحْرَمَ دُبُرَ الصَّلَاةِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ namozning ketidan ehromga kirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ намознинг кетидан эҳромга кирдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق ، قَالَ : أَخْبَرَنَا النَّضْرُ هُوَ ابْنُ شُمَيْلٍ ، أَخْبَرَنَا أَشْعَثُ ، عَنْ الْحَسَنِ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَحْرَمَ وَأَهَلَّ فِي دُبُرِ الصَّلَاةِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ namozning ketidan ehromga kirdilar va talbiya aytdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ намознинг кетидан эҳромга кирдилар ва талбия айтдилар.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا لَبَّى، قَالَ : " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ talbiya aytganlarida: «Labbayk, Allohumma labbayk, labbayk, la sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, la sharika lak (Mana men huzuringdaman, ey Alloh, mana men huzuringdaman, mana men huzuringdaman, Sening sheriging yoʻq, mana men huzuringdaman; albatta, hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham; Sening sheriging yoʻq)», der edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ талбия айтганларида: «Лаббайк, Аллоҳумма лаббайк, лаббайк, ла шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ла шарика лак (Мана мен ҳузурингдаман, эй Аллоҳ, мана мен ҳузурингдаман, мана мен ҳузурингдаман, Сенинг шеригинг йўқ, мана мен ҳузурингдаман; албатта, ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам; Сенинг шеригинг йўқ)», дер эдилар.

قَالَ يَحْيَى : وَذَكَرَ نَافِعٌ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ يَزِيدُ هَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ : " لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ، لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ "

Yahyo aytdi: Nofiʼ zikr qildiki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) bu kalimalarni qoʻshib aytar edi: «Labbayk, var-ragʻbau ilayka val-amal, labbayk labbayk (Mana men huzuringdaman, intilish Sengadir, amal ham; mana men huzuringdaman, mana men huzuringdaman)».Яҳё айтди: Нофиъ зикр қилдики, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) бу калималарни қўшиб айтар эди: «Лаббайк, вар-рағбау илайка вал-амал, лаббайк лаббайк (Мана мен ҳузурингдаман, интилиш Сенгадир, амал ҳам; мана мен ҳузурингдаман, мана мен ҳузурингдаман)».

أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ خَلَّادِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَتَانِي جِبْرَائِيلُ ، فَقَالَ : مُرْ أَصْحَابَكَ أَوْ مَنْ مَعَكَ أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ أَوْ بِالْإِهْلَالِ " . حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ

Xallod ibn as-Soyib otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril kelib: ‹Ashoblaringga, yoki oʻzing bilan birga boʻlganlarga talbiya bilan, yoki ihlol bilan ovozlarini koʻtarishni buyur›, dedi», dedilar. Usmon ibn Muhammad bizga aytdiki, Ibn Uyayna Abdulloh ibn Abu Bakrdan, uning isnodi bilan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Халлод ибн ас-Сойиб отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил келиб: ‹Ашобларингга, ёки ўзинг билан бирга бўлганларга талбия билан, ёки иҳлол билан овозларини кўтаришни буюр›, деди», дедилар. Усмон ибн Муҳаммад бизга айтдики, Ибн Уяйна Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, унинг исноди билан шунга ўхшашини ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا ثَابِتُ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنَا هِلَالُ بْنُ خَبَّابٍ ، قَالَ : فَحَدَّثْتُ عِكْرِمَةَ فَحَدَّثَنِي، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، أَتَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَحُجَّ، فَكَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ : " قُولِي : لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، وَمَحِلِّي حَيْثُ تَحْبِسُنِي، فَإِنَّ لَكِ عَلَى رَبِّكِ مَا اسْتَثْنَيْتِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zuboʻa bint Zubayr ibn Abdulmuttalib Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, men haj qilmoqchiman, qanday deyay?» dedi. U zot: «Sen: ‹Labbayk Allohumma labbayk, va mahillii haysu tahbisunii (Mana men huzuringdaman, ey Alloh, mana men huzuringdaman; ehromdan chiqadigan joyim — Sen meni toʻxtatgan joydir)› deb ayt. Zero, Robbing zimmasida sen shart qilgan narsa boʻladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубўа бинт Зубайр ибн Абдулмутталиб Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен ҳаж қилмоқчиман, қандай деяй?» деди. У зот: «Сен: ‹Лаббайк Аллоҳумма лаббайк, ва маҳиллии ҳайсу таҳбисунии (Мана мен ҳузурингдаман, эй Аллоҳ, мана мен ҳузурингдаман; эҳромдан чиқадиган жойим — Сен мени тўхтатган жойдир)› деб айт. Зеро, Роббинг зиммасида сен шарт қилган нарса бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَفْرَدَ الْحَجَّ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hajni ifrod qildilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳажни ифрод қилдилар.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، أَخْبَرَنَا أَبُو هِلَالٍ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، قَالَ : قَالَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ : إِنِّي مُحَدِّثُكَ بِحَدِيثٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَكَ بِهِ بَعْدُ، إِنَّهُ كَانَ يُسَلَّمُ عَلَيَّ وَإِنَّ ابْنَ زِيَادٍ أَمَرَنِي فَاكْتَوَيْتُ، فَاحْتُبِسَ عَنِّي حَتَّى ذَهَبَ أَثَرُ الْمَكَاوِي، وَاعْلَمْ أَنَّ " الْمُتْعَةَ حَلَالٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، لَمْ يَنْهَ عَنْهَا نَبِيٌّ، وَلَمْ يَنْزِلْ فِيهَا كِتَابٌ " ، قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا بَدَا لَهُ

Mutarrif aytdi: Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu): «Men senga bir hadisni aytib beraman — shoyadki, Alloh keyinchalik sen uchun uni foydali qilsa. Albatta, menga (farishtalar) salom berar edi. Ibn Ziyod menga buyurdi-yu, men (badanimni) dogʻlatdim, shunda dogʻlash izlari ketguncha u mendan toʻxtab qoldi. Bilginki, tamattuʼ Allohning Kitobida haloldir, undan hech bir paygʻambar qaytarmagan va u haqda hech qanday kitob nozil boʻlmagan. Bir kishi esa oʻz raʼyi bilan oʻziga koʻringan narsani aytdi», dedi.Мутарриф айтди: Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу): «Мен сенга бир ҳадисни айтиб бераман — шоядки, Аллоҳ кейинчалик сен учун уни фойдали қилса. Албатта, менга (фаришталар) салом берар эди. Ибн Зиёд менга буюрди-ю, мен (баданимни) доғлатдим, шунда доғлаш излари кетгунча у мендан тўхтаб қолди. Билгинки, таматтуъ Аллоҳнинг Китобида ҳалолдир, ундан ҳеч бир пайғамбар қайтармаган ва у ҳақда ҳеч қандай китоб нозил бўлмаган. Бир киши эса ўз раъйи билан ўзига кўринган нарсани айтди», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاق ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَوْفَلٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَامَ حَجَّ مُعَاوِيَةُ يَسْأَلُ سَعْدَ بْنَ مَالِكٍ : " كَيْفَ تَقُولُ بِالتَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ؟ قَالَ : حَسَنَةٌ جَمِيلَةٌ " . فَقَالَ : قَدْ كَانَ عُمَرُ يَنْهَى عَنْهَا، فَأَنْتَ خَيْرٌ مِنْ عُمَرَ؟ قَالَ : عُمَرُ خَيْرٌ مِنِّي، وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ خَيْرٌ مِنْ عُمَرَ

Muhammad ibn Abdulloh ibn Navfal aytdi: Muoviya haj qilgan yili uning Saʼd ibn Molikdan: «Umrani hajga ulab tamattuʼ qilish haqida nima deysan?» deb soʻraganini eshitdim. U: «Bu yaxshi va goʻzal (ish)dir», dedi. Shunda (Muoviya): «Umar undan qaytarar edi-ku, sen Umardan yaxshiroqmisan?» dedi. U: «Umar mendan yaxshiroqdir, lekin buni Nabiy ﷺ qilganlar, u zot esa Umardan yaxshiroqdirlar», dedi.Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Навфал айтди: Муовия ҳаж қилган йили унинг Саъд ибн Моликдан: «Умрани ҳажга улаб таматтуъ қилиш ҳақида нима дейсан?» деб сўраганини эшитдим. У: «Бу яхши ва гўзал (иш)дир», деди. Шунда (Муовия): «Умар ундан қайтарар эди-ку, сен Умардан яхшироқмисан?» деди. У: «Умар мендан яхшироқдир, лекин буни Набий ﷺ қилганлар, у зот эса Умардан яхшироқдирлар», деди.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ طَارِقٍ ، عَنْ أَبِي مُوسَى ، قَالَ : أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ حَجَّ وَهُوَ مُنِيخٌ بِالْبَطْحَاءِ ، فَقَالَ لِي : " أَحَجَجْتَ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ. قَالَ : " كَيْفَ أَهْلَلْتَ؟ ". قَالَ : قُلْتُ : لَبَّيْكَ بِإِهْلَالٍ كَإِهْلَالِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. قَالَ : " أَحْسَنْتَ، اذْهَبْ فَطُفْ بِالْبَيْتِ ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، ثُمَّ حِلَّ " . قَالَ : فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، ثُمَّ أَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ نِسَاءِ بَنِي قَيْسٍ فَجَعَلَتْ تَفْلِي رَأْسِي، فَجَعَلْتُ أُفْتِي النَّاسَ بِذَلِكَ، فَقَالَ لِي رَجُلٌ : يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ قَيْسٍ، رُوَيْدًا بَعْضَ فُتْيَاكَ، فَإِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا أَحْدَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي النُّسُكِ بَعْدَكَ. فَقُلْتُ : يَا أَيُّهَا النَّاسُ، مَنْ كُنَّا أَفْتَيْنَاهُ فُتْيَا، فَلْيَتَّئِدْ، فَإِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَادِمٌ عَلَيْكُمْ فَبِهِ فَأْتَمُّوا. فَلَمَّا قَدِمَ أَتَيْتُهُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ : إِنْ نَأْخُذْ بِكِتَابِ اللَّهِ، فَإِنَّ كِتَابَ اللَّهِ يَأْمُرُ بِالتَّمَامِ، وَإِنْ نَأْخُذْ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى بَلَغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ

Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ haj qilgan paytlarida huzurlariga keldim — u zot Bathoda (ulovlarini choʻktirib) tushgan edilar. U zot menga: «Haj (niyat) qildingmi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Qanday ihlol qilding?» dedilar. Men: «Labbayk, Nabiy ﷺning ihlollari kabi ihlol bilan», dedim. U zot: «Yaxshi qilibsan. Bor, Baytni hamda Safo va Marvani tavof qil, soʻng ehromdan chiq», dedilar. (Abu Muso) aytdi: Men Baytni hamda Safo va Marvani tavof qildim, soʻng Banu Qays ayollaridan bir ayolning oldiga keldim, u boshimni (bitdan) tozalay boshladi. Men esa odamlarga shu (masalada) fatvo berar edim. Bir kishi menga: «Ey Abdulloh ibn Qays, baʼzi fatvolaringda shoshilma, zero sen amirul-moʼminin sendan keyin manosikda nima (yangilik) joriy qilganini bilmaysan», dedi. Shunda men: «Ey odamlar, biz kimga fatvo bergan boʻlsak, shoshilmasin, zero amirul-moʼminin sizlarning oldingizga kelmoqda, bas, unga ergashinglar», dedim. U kelganida huzuriga borib, buni unga aytdim. U: «Agar Allohning Kitobini olsak, albatta Allohning Kitobi (hajni) toʻkis (ado etish)ga buyuradi; agar Rasululloh ﷺning sunnatlarini olsak, albatta Rasululloh ﷺ hadiy oʻz joyiga yetmaguncha ehromdan chiqmadilar», dedi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилган пайтларида ҳузурларига келдим — у зот Батҳода (уловларини чўктириб) тушган эдилар. У зот менга: «Ҳаж (ният) қилдингми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Қандай иҳлол қилдинг?» дедилар. Мен: «Лаббайк, Набий ﷺнинг иҳлоллари каби иҳлол билан», дедим. У зот: «Яхши қилибсан. Бор, Байтни ҳамда Сафо ва Марвани тавоф қил, сўнг эҳромдан чиқ», дедилар. (Абу Мусо) айтди: Мен Байтни ҳамда Сафо ва Марвани тавоф қилдим, сўнг Бану Қайс аёлларидан бир аёлнинг олдига келдим, у бошимни (битдан) тозалай бошлади. Мен эса одамларга шу (масалада) фатво берар эдим. Бир киши менга: «Эй Абдуллоҳ ибн Қайс, баъзи фатволарингда шошилма, зеро сен амирул-мўминин сендан кейин маносикда нима (янгилик) жорий қилганини билмайсан», деди. Шунда мен: «Эй одамлар, биз кимга фатво берган бўлсак, шошилмасин, зеро амирул-мўминин сизларнинг олдингизга келмоқда, бас, унга эргашинглар», дедим. У келганида ҳузурига бориб, буни унга айтдим. У: «Агар Аллоҳнинг Китобини олсак, албатта Аллоҳнинг Китоби (ҳажни) тўкис (адо этиш)га буюради; агар Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларини олсак, албатта Расулуллоҳ ﷺ ҳадий ўз жойига етмагунча эҳромдан чиқмадилар», деди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " خَمْسٌ لَا جُنَاحَ فِي قَتْلِ مَنْ قُتِلَ مِنْهُنَّ : الْغُرَابُ، وَالْفَأْرَةُ، وَالْحِدَأَةُ، وَالْعَقْرَبُ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Beshta (jonivor borki), ulardan qay birini oʻldirgan kishiga gunoh yoʻq: qargʻa, sichqon, kalxat, chayon va qopagʻon it», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бешта (жонивор борки), улардан қай бирини ўлдирган кишига гуноҳ йўқ: қарға, сичқон, калхат, чаён ва қопағон ит», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، قَالَتْ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَتْلِ خَمْسِ فَوَاسِقَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ : الْحِدَأَةِ، وَالْغُرَابِ، وَالْفَأْرَةِ، وَالْعَقْرَبِ، وَالْكَلْبِ الْعَقُورِ " . قَالَ عَبْد اللَّهِ : الْكَلْبُ الْعَقُورُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : الْأَسْوَدُ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا : إِنَّ مَعْمَرًا كَانَ يَذْكُرُهُ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ وعُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ beshta zararli jonivorni haramdan tashqarida ham, haram ichida ham oʻldirishga buyurdilar: kalxat, qargʻa, sichqon, chayon va qopagʻon itni. Abdulloh aytdi: (Bu rivoyatda) «qopagʻon it» (deyilgan), baʼzilari esa «qora (it)» dedilar. Abdurrazzoq bizga xabar berdi: Baʼzi ashoblarimiz aytdiki, Maʼmar buni Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan hamda Urvadan, u Oisha (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бешта зарарли жониворни ҳарамдан ташқарида ҳам, ҳарам ичида ҳам ўлдиришга буюрдилар: калхат, қарға, сичқон, чаён ва қопағон итни. Абдуллоҳ айтди: (Бу ривоятда) «қопағон ит» (дейилган), баъзилари эса «қора (ит)» дедилар. Абдурраззоқ бизга хабар берди: Баъзи ашобларимиз айтдики, Маъмар буни Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан ҳамда Урвадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан (деб) зикр қилар эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ ehromda boʻlgan holda qon oldirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ эҳромда бўлган ҳолда қон олдирдилар.

حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ ، حَدَّثَنَا عَلْقَمَةُ بْنُ أَبِي عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ، قَالَ : " احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلَحْيِ جَمَلٍ ، وَهُوَ مُحْرِمٌ "

Abdulloh ibn Buhayna (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ ehromda boʻlgan holda Lahyi Jamalda qon oldirdilar.Абдуллоҳ ибн Буҳайна (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ эҳромда бўлган ҳолда Лаҳйи Жамалда қон олдирдилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاق ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ عَطَاءٍ ، وَطَاوُسٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ " . قَالَ إِسْحَاق L927 : قَالَ سُفْيَانُ مَرَّةً : عَنْ عَطَاءٍ، وَمَرَّةً، عَنْ طَاوُسٍ، وَجَمَعَهُمَا مَرَّةً

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ehromda boʻlgan holda qon oldirdilar. Ishoq aytdi: Sufyon bir marta «Atodan», bir marta «Tovusdan» dedi, bir marta esa ikkovini birga (zikr) qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ эҳромда бўлган ҳолда қон олдирдилар. Ишоқ айтди: Суфён бир марта «Атодан», бир марта «Товусдан» деди, бир марта эса икковини бирга (зикр) қилди.

حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ ehromda boʻlgan holda uylandilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ эҳромда бўлган ҳолда уйландилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ : أَنَّ رَجُلًا مِنْ قُرَيْشٍ خَطَبَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَوْسِمِ ، فَقَالَ أَبَانُ : لَا أُرَاهُ إِلا عِرَاقِيًّا جَافِيًا، " إِنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَنْكِحُ وَلَا يُنْكِحُ " . أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ عُثْمَانُ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. سُئِلَ أَبُو مُحَمَّد : تَقُولُ بِهَذَا؟ قَالَ : نَعَمْ

Nubayh ibn Vahbdan rivoyat qilinadiki, Qurayshdan bir kishi mavsum amiri boʻlgan Abon ibn Usmonga sovchilik qildi. Shunda Abon: «Men uni faqat qoʻpol iroqlik deb bilaman. Albatta, ehromdagi kishi (oʻzi) nikohlanmaydi va (boshqani) nikohlab qoʻymaydi», dedi. Buni bizga Usmon Rasululloh ﷺdan (rivoyat qilib) xabar berdi. Abu Muhammaddan: «Sen ham shunday deysanmi?» deb soʻralganda, u: «Ha», dedi.Нубайҳ ибн Ваҳбдан ривоят қилинадики, Қурайшдан бир киши мавсум амири бўлган Абон ибн Усмонга совчилик қилди. Шунда Абон: «Мен уни фақат қўпол ироқлик деб биламан. Албатта, эҳромдаги киши (ўзи) никоҳланмайди ва (бошқани) никоҳлаб қўймайди», деди. Буни бизга Усмон Расулуллоҳ ﷺдан (ривоят қилиб) хабар берди. Абу Муҳаммаддан: «Сен ҳам шундай дейсанми?» деб сўралганда, у: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْأَصَمِّ ، أَنَّ مَيْمُونَةَ ، قَالَتْ : " تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَنَحْنُ حَلَالَانِ بَعْدَمَا رَجَعَ مِنْ مَكَّةَ بِسَرِفَ "

Maymuna (roziyallohu anho) aytdi: «Rasululloh ﷺ Makkadan qaytganlaridan keyin Sarifda, ikkalamiz ham ehromdan chiqqan (halol) holatda ekanimizda, men bilan uylandilar».Маймуна (розияллоҳу анҳо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ Маккадан қайтганларидан кейин Сарифда, иккаламиз ҳам эҳромдан чиққан (ҳалол) ҳолатда эканимизда, мен билан уйландилар».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، قَالَ : " تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَيْمُونَةَ حَلَالًا، وَبَنَى بِهَا حَلَالًا ، وَكُنْتُ الرَّسُولَ بَيْنَهُمَا "

Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Maymunaga halol (ehromsiz) holatlarida uylandilar va u bilan halol holatlarida qoʻshildilar. Men esa ikkalalari oʻrtasidagi elchi edim.Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Маймунага ҳалол (эҳромсиз) ҳолатларида уйландилар ва у билан ҳалол ҳолатларида қўшилдилар. Мен эса иккалалари ўртасидаги элчи эдим.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، قَالَ : انْطَلَقَ أَبِي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ، فَأَحْرَمَ أَصْحَابُهُ وَلَمْ يُحْرِمْ أَبُو قَتَادَةَ، فَأَصَابَ حِمَارَ وَحْشٍ، فَطَعَنَهُ وَأَكَلَ مِنْ لَحْمِهِ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَصَبْتُ حِمَارَ وَحْشٍ، فَطَعَنْتُهُ، فَقَالَ لِلْقَوْمِ : " كُلُوا " وَهُمْ مُحْرِمُونَ

Abdulloh ibn Abu Qatoda aytdi: Otam Hudaybiya yili Nabiy ﷺ bilan yoʻlga chiqdi. Uning ashoblari ehromga kirdilar, Abu Qatoda esa ehromga kirmadi. U bir yovvoyi eshakni uchratib, uni nayza bilan urdi va goʻshtidan yedi. Men: «Yo Rasululloh, men bir yovvoyi eshakni uchratib, uni nayza bilan urdim», dedim. Shunda u zot qavmga — ular ehromda edilar — : «Yenglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода айтди: Отам Ҳудайбия йили Набий ﷺ билан йўлга чиқди. Унинг ашоблари эҳромга кирдилар, Абу Қатода эса эҳромга кирмади. У бир ёввойи эшакни учратиб, уни найза билан урди ва гўштидан еди. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бир ёввойи эшакни учратиб, уни найза билан урдим», дедим. Шунда у зот қавмга — улар эҳромда эдилар — : «Енглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : بَيْنَمَا نَحْنُ نَسِيرُ وَهُمْ مُحْرِمُونَ، وَأَبُو قَتَادَةَ حَلَالٌ، إِذْ رَأَيْتُ حِمَارًا، فَرَكِبْتُ فَرَسًا، فَأَصَبْتُهُ، فَأَكَلُوا مِنْ لَحْمِهِ وَهُمْ مُحْرِمُونَ وَلَمْ آكُلْ، فَأَتَوْا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَأَلُوهُ، فَقَالَ : " أَشَرْتُمْ، قَتَلْتُمْ؟ أَوْ قَالَ : ضَرَبْتُمْ؟ قَالُوا : لَا، قَالَ : فَكُلُوا "

Abdulloh ibn Abu Qatoda otasidan rivoyat qiladi, u aytdi: Biz yurib borar edik — ular ehromda, Abu Qatoda esa ehromsiz edi. Shu payt men bir eshakni koʻrib, otga mindim va uni oʻldirdim. Ular ehromda boʻla turib uning goʻshtidan yedilar, men esa yemadim. Soʻng ular Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, u zotdan soʻradilar. U zot: «Ishora qildingizmi? Oʻldirdingizmi?» — yoki: «Urdingizmi?» — dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda yenglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода отасидан ривоят қилади, у айтди: Биз юриб борар эдик — улар эҳромда, Абу Қатода эса эҳромсиз эди. Шу пайт мен бир эшакни кўриб, отга миндим ва уни ўлдирдим. Улар эҳромда бўла туриб унинг гўштидан едилар, мен эса емадим. Сўнг улар Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, у зотдан сўрадилар. У зот: «Ишора қилдингизми? Ўлдирдингизми?» — ёки: «Урдингизми?» — дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда енглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُتِيَ بِلَحْمِ حِمَارِ وَحْشٍ، فَرَدَّهُ وَقَالَ : " إِنَّا حُرُمٌ لَا نَأْكُلُ الصَّيْدَ "

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺga yovvoyi eshak goʻshti keltirildi. U zot uni qaytardilar va: «Biz ihromdamiz, ov (goʻshtini) yemaymiz», dedilar.Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺга ёввойи эшак гўшти келтирилди. У зот уни қайтардилар ва: «Биз иҳромдамиз, ов (гўштини) емаймиз», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّيْمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ فِي سَفَرٍ، فَأُهْدِيَ لَهُ طَيْرٌ وَهُمْ مُحْرِمُونَ، وَهُوَ رَاقِدٌ، فَمِنَّا مَنْ أَكَلَ، وَمِنَّا مَنْ تَوَرَّعَ، فَاسْتَيْقَظَ طَلْحَةُ فَأَخْبَرُوهُ، فَوَفَّقَ مَنْ أَكَلَهُ، وَقَالَ : " أَكَلْنَاهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Muoz ibn Abdurrahmon ibn Usmon at-Taymiy otasidan rivoyat qiladi: Biz Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu) bilan safarda edik. Unga bir qush hadya qilindi — ular ehromda edilar, u esa uxlab yotgan edi. Bizdan baʼzilarimiz undan yedik, baʼzilarimiz esa (ehtiyot qilib) parhez qildik. Talha uygʻonganida ular unga xabar berdilar. U esa uni yeganlarni maʼqulladi va: «Biz uni Rasululloh ﷺ bilan birga yegan edik», dedi.Муоз ибн Абдурраҳмон ибн Усмон ат-Таймий отасидан ривоят қилади: Биз Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) билан сафарда эдик. Унга бир қуш ҳадя қилинди — улар эҳромда эдилар, у эса ухлаб ётган эди. Биздан баъзиларимиз ундан едик, баъзиларимиз эса (эҳтиёт қилиб) парҳез қилдик. Талҳа уйғонганида улар унга хабар бердилар. У эса уни еганларни маъқуллади ва: «Биз уни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга еган эдик», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي الصَّعْبُ بْنُ جَثَّامَةَ ، قَالَ : مَرَّ بِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا بِالْأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ ، فَأَهْدَيْتُ لَهُ لَحْمَ حِمَارِ وَحْشٍ، فَرَدَّهُ عَلَيَّ، فَلَمَّا رَأَى فِي وَجْهِي الْكَرَاهِيَةَ، قَالَ : " إِنَّهُ لَيْسَ بِنَا رَدٌّ عَلَيْكَ، وَلَكِنَّا حُرُمٌ "

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu) aytdi: «Men Abvoʻda yoki Vaddonda turganimda Rasululloh ﷺ yonimdan oʻtdilar. Men u zotga bir yovvoyi eshak goʻshtini hadya qildim, ammo u zot uni menga qaytardilar. Yuzimda norozilik alomatini koʻrgach: ‹Biz uni senga qaytarayotganimizning sababi ehromli holatimizdadir, xolos›, dedilar».Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен Абвўда ёки Ваддонда турганимда Расулуллоҳ ﷺ ёнимдан ўтдилар. Мен у зотга бир ёввойи эшак гўштини ҳадя қилдим, аммо у зот уни менга қайтардилар. Юзимда норозилик аломатини кўргач: ‹Биз уни сенга қайтараётганимизнинг сабаби эҳромли ҳолатимиздадир, холос›, дедилар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، عَنْ مَعْمَرٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ كَانَ رَدِيفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، جَاءَتْ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ، فَقَالَتْ : إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَمْسِكُ عَلَى رَاحِلَتِهِ، وَلَمْ يَحُجَّ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ، قَالَ : " نَعَمْ " . سُئِلَ أَبُو مُحَمَّد : تَقُولُ بِهَذَا؟ قَالَ : نَعَمْ

Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Vidoʼ hajida Nabiy ﷺning ortlarida (ulovda) mingashgan edi. Xasʼamdan bir ayol kelib: «Allohning bandalariga (farz qilgan) haj farizasi otamga — ulovida mahkam ushlana olmaydigan, juda keksa chol boʻlgan holda — yetdi, u haj qilmadi. Men uning oʻrniga haj qilaymi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Abu Muhammaddan: «Sen ham shunday deysanmi?» deb soʻralganda, u: «Ha», dedi.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Видў ҳажида Набий ﷺнинг ортларида (уловда) мингашган эди. Хасъамдан бир аёл келиб: «Аллоҳнинг бандаларига (фарз қилган) ҳаж фаризаси отамга — уловида маҳкам ушлана олмайдиган, жуда кекса чол бўлган ҳолда — етди, у ҳаж қилмади. Мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Абу Муҳаммаддан: «Сен ҳам шундай дейсанми?» деб сўралганда, у: «Ҳа», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ الْفَضْلِ هُوَ ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ امْرَأَةً سَأَلَتْ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَتْ : إِنَّ أَبِي شَيْخٌ لَا يَسْتَوِي عَلَى الْبَعِيرِ أَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " حُجِّي عَنْهُ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Fazl ibn Abbosdan rivoyat qiladiki, bir ayol Nabiy ﷺdan soʻrab: «Otam tuyada mahkam oʻtira olmaydigan chol boʻlib qoldi, unga esa Allohning farizasi yetdi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning oʻrniga haj qil», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Фазл ибн Аббосдан ривоят қиладики, бир аёл Набий ﷺдан сўраб: «Отам туяда маҳкам ўтира олмайдиган чол бўлиб қолди, унга эса Аллоҳнинг фаризаси етди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ امْرَأَةً مِنْ خَثْعَمَ اسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَالْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا، لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَهَلْ يَقْضِي أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ؟ قَالَ : " نَعَمْ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، نَحْوًا مِنْ حَدِيثِ الْأَوْزَاعِيِّ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Xasʼamdan bir ayol Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺdan fatvo soʻradi — Fazl ibn Abbos Rasululloh ﷺning ortlarida (ulovda) mingashgan edi. U: «Yo Rasululloh, Allohning bandalariga (farz qilgan) farizasi otamga — ulovda mahkam oʻtira olmaydigan, juda keksa chol boʻlgan holda — yetdi; men uning oʻrniga haj qilsam, (ado) boʻladimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Muhammad ibn Yusuf bizga aytdiki, Ibn Uyayna Zuhriydan, u Sulaymon ibn Yasordan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan Avzoiyning hadisiga oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Хасъамдан бир аёл Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўради — Фазл ибн Аббос Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида (уловда) мингашган эди. У: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг бандаларига (фарз қилган) фаризаси отамга — уловда маҳкам ўтира олмайдиган, жуда кекса чол бўлган ҳолда — етди; мен унинг ўрнига ҳаж қилсам, (адо) бўладими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Муҳаммад ибн Юсуф бизга айтдики, Ибн Уяйна Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан Авзоийнинг ҳадисига ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ أَوْ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ ، أَنَّ رَجُلًا قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي أَوْ أُمِّي عَجُوزٌ كَبِيرٌ، إِنْ أَنَا حَمَلْتُهَا لَمْ تَسْتَمْسِكْ، وَإِنْ رَبَطْتُهَا، خَشِيتُ أَنْ أَقْتُلَهَا. قَالَ : " أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ أَوْ أُمِّكَ دَيْنٌ، أَكُنْتَ تَقْضِيهِ؟ ". قَالَ : نَعَمْ، قَالَ : " فَحُجَّ عَنْ أَبِيكَ، أَوْ أُمِّكَ "

Sulaymon ibn Yasor aytdi: Menga Fazl ibn Abbos yoki Ubaydulloh ibn Abbos aytib berdiki, bir kishi: «Yo Rasululloh, otam — yoki onam — juda keksa (kishi)dir; agar men uni (ulovga) mindirsam, mahkam ushlana olmaydi, bogʻlab qoʻysam, uni oʻldirib qoʻyishimdan qoʻrqaman», dedi. U zot: «Aytchi, agar otangning yoki onangning zimmasida qarz boʻlsa, uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, otangning yoki onangning oʻrniga haj qil», dedilar.Сулаймон ибн Ясор айтди: Менга Фазл ибн Аббос ёки Убайдуллоҳ ибн Аббос айтиб бердики, бир киши: «Ё Расулуллоҳ, отам — ёки онам — жуда кекса (киши)дир; агар мен уни (уловга) миндирсам, маҳкам ушлана олмайди, боғлаб қўйсам, уни ўлдириб қўйишимдан қўрқаман», деди. У зот: «Айтчи, агар отангнинг ёки онангнинг зиммасида қарз бўлса, уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Ундай бўлса, отангнинг ёки онангнинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ مَوْلًى لِآلِ الْزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ مِنْ خَثْعَمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : إِنَّ أَبِي أَدْرَكَهُ الْإِسْلَامُ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَسْتَطِيعُ رُكُوبَ الرَّحْلِ، وَالْحَجُّ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ : " أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ؟ ". قَالَ : نَعَمْ. قَالَ : " أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ عَنْهُ، أَكَانَ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ؟ ". قَالَ : نَعَمْ. قَالَ : " فَاحْجُجْ عَنْهُ "

Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) aytdi: Xasʼamdan bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Otamga Islom yetganda u ulovga mina olmaydigan keksa chol edi, haj esa uning zimmasiga yozilgan. Men uning oʻrniga haj qilaymi?» dedi. U zot: «Sen uning eng katta farzandimisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Aytchi, agar otangning zimmasida qarz boʻlib, sen uning oʻrniga uni toʻlasang, bu undan (ado boʻlib) kifoya qilarmidi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, uning oʻrniga haj qil», dedilar.Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Хасъамдан бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Отамга Ислом етганда у уловга мина олмайдиган кекса чол эди, ҳаж эса унинг зиммасига ёзилган. Мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Сен унинг энг катта фарзандимисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Айтчи, агар отангнинг зиммасида қарз бўлиб, сен унинг ўрнига уни тўласанг, бу ундан (адо бўлиб) кифоя қилармиди?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, унинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.

أَخْبَرَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ مَوْلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ، يُقَالُ لَهُ : يُوسُفُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَوْ الزُّبَيْرُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ، قَالَتْ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَحُجَّ. قَالَ : " أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ عَنْهُ، قُبِلَ مِنْهُ؟ ". قَالَ : نَعَمْ. قَالَ : " اللَّهُ أَرْحَمُ، حُجَّ عَنْ أَبِيكَ "

Savda bint Zamʼa (roziyallohu anho) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Otam juda keksa chol, haj qilishga qodir emas», dedi. U zot: «Aytchi, agar otangning zimmasida qarz boʻlib, sen uning oʻrniga uni toʻlasang, undan qabul qilinarmidi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Alloh (bandasiga) rahmliroqdir. Otangning oʻrniga haj qil», dedilar.Савда бинт Замъа (розияллоҳу анҳо) айтди: Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Отам жуда кекса чол, ҳаж қилишга қодир эмас», деди. У зот: «Айтчи, агар отангнинг зиммасида қарз бўлиб, сен унинг ўрнига уни тўласанг, ундан қабул қилинармиди?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Аллоҳ (бандасига) раҳмлироқдир. Отангнинг ўрнига ҳаж қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " مَا تَرَكْتُ اسْتِلَامَ هَذَيْنِ الرُّكْنَيْنِ فِي شِدَّةٍ وَلَا رَخَاءٍ مُنْذُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْتَلِمُهُمَا " . قُلْتُ لِنَافِعٍ : أَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَمْشِي بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ ؟ قَالَ : إِنَّمَا كَانَ يَمْشِي لِيَكُونَ أَيْسَرَ لِاسْتِلَامِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men Rasululloh ﷺning bu ikki ruknni istilom qilganlarini koʻrganimdan beri — qiyinchilikda ham, kengchilikda ham — ularni istilom qilishni qoldirmadim». Men Nofiʼdan: «Ibn Umar ikki rukn orasida (oddiy) yurarmidi?» deb soʻradim. U: «U — uni istilom qilish oson boʻlishi uchun — (oddiy) yurar edi», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бу икки рукнни истилом қилганларини кўрганимдан бери — қийинчиликда ҳам, кенгчиликда ҳам — уларни истилом қилишни қолдирмадим». Мен Нофиъдан: «Ибн Умар икки рукн орасида (оддий) юрармиди?» деб сўрадим. У: «У — уни истилом қилиш осон бўлиши учун — (оддий) юрар эди», деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، قَالَا : حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " لَيَبْعَثَنَّ اللَّهُ الْحَجَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا، وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ، يَشْهَدُ عَلَى مَنْ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ " . قَالَ سُلَيْمَانُ : لِمَنْ اسْتَلَمَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh qiyomat kuni (Hajarul-asvad) toshni koʻradigan ikki koʻzi va gapiradigan tili bilan tiriltiradi; u uni haq bilan istilom qilgan kishiga guvohlik beradi», dedilar. Sulaymon: «uni istilom qilgan kishi uchun» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ қиёмат куни (Ҳажарул-асвад) тошни кўрадиган икки кўзи ва гапирадиган тили билан тирилтиради; у уни ҳақ билан истилом қилган кишига гувоҳлик беради», дедилар. Сулаймон: «уни истилом қилган киши учун» деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " رَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ "

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ (Hajarul-asvad) toshdan toshgacha uch aylanishda raml qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ (Ҳажарул-асвад) тошдан тошгача уч айланишда рамл қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ الطَّوَافَ الْأَوَّلَ، خَبَّ ثَلَاثَةً، وَمَشَى أَرْبَعَةً، وَكَانَ يَسْعَى بِبَطْنِ الْمَسِيلِ إِذَا سَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ " . فَقُلْتُ لِنَافِعٍ : أَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَمْشِي إِذَا بَلَغَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيَ ؟ قَالَ : لَا، إِلَّا أَنْ يُزَاحَمَ عَلَى الرُّكْنِ ، فَإِنَّهُ كَانَ لَا يَدَعُهُ حَتَّى يَسْتَلِمَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Baytni birinchi tavof qilganlarida, uch (aylanishda) yelka silkitib yugurar, toʻrt (aylanishda) yurar edilar; Safo bilan Marva orasida saʼy qilganlarida esa sel arigʻining oʻrtasida yugurar edilar. Men Nofiʼdan: «Abdulloh Yamoniy rukniga yetganda (oddiy) yurarmidi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq — magar rukn yonida tiqilinch boʻlsa (yurar edi); zero u uni istilom qilmaguncha qoldirmas edi», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Байтни биринчи тавоф қилганларида, уч (айланишда) елка силкитиб югурар, тўрт (айланишда) юрар эдилар; Сафо билан Марва орасида саъй қилганларида эса сел ариғининг ўртасида югурар эдилар. Мен Нофиъдан: «Абдуллоҳ Ямоний рукнига етганда (оддий) юрармиди?» деб сўрадим. У: «Йўқ — магар рукн ёнида тиқилинч бўлса (юрар эди); зеро у уни истилом қилмагунча қолдирмас эди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " رَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ ثَلَاثًا، وَمَشَى أَرْبَعًا "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ (Hajarul-asvad) toshdan toshgacha uch (aylanishda) raml qildilar va toʻrttasida yurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ (Ҳажарул-асвад) тошдан тошгача уч (айланишда) рамл қилдилар ва тўрттасида юрдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ هُوَ ابْنُ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ يَعْلَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، " أَنَّهُ طَافَ مُضْطَبِعًا "

Yaʼloning oʻgʻli otasidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot izdibo qilgan holda (ridolarining bir uchini oʻng qoʻltiq ostidan oʻtkazib) tavof qildilar.Яълонинг ўғли отасидан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот издибо қилган ҳолда (ридоларининг бир учини ўнг қўлтиқ остидан ўтказиб) тавоф қилдилар.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، كَفَاهُ لَهُمَا طَوَافٌ وَاحِدٌ، وَلَا يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim haj va umraga ihlol qilsa, ikkoviga bitta tavof kifoya qiladi; u ikkovidan (birdan) chiqmaguncha ehromdan chiqmaydi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳаж ва умрага иҳлол қилса, икковига битта тавоф кифоя қилади; у икковидан (бирдан) чиқмагунча эҳромдан чиқмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " طَافَ بِالْبَيْتِ عَلَى بَعِيرٍ، كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ ، أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَيْءٍ فِي يَدِهِ، وَكَبَّرَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ tuyaga mingan holda Baytni tavof qildilar. U zot rukn roʻparasiga kelgan har safar, qoʻllaridagi bir narsa bilan unga ishora qilar va takbir aytar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ туяга минган ҳолда Байтни тавоф қилдилар. У зот рукн рўпарасига келган ҳар сафар, қўлларидаги бир нарса билан унга ишора қилар ва такбир айтар эдилар.

أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، قَالَتْ : قَدِمْتُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ، وَلَمْ أَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : " افْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ، غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Men Makkaga hayzli holimda keldim va Safo bilan Marva orasida tavof qilmadim. Buni Rasululloh ﷺga shikoyat qildim. U zot: ‹Baytni tavof qilmasligingdan boshqa, hoji qiladigan ishni qilaver›, dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мен Маккага ҳайзли ҳолимда келдим ва Сафо билан Марва орасида тавоф қилмадим. Буни Расулуллоҳ ﷺга шикоят қилдим. У зот: ‹Байтни тавоф қилмаслигингдан бошқа, ҳожи қиладиган ишни қилавер›, дедилар».

أَخْبَرَنَا الْحُمَيْدِيُّ ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَحَلَّ فِيهِ الْمَنْطِقَ، فَمَنْ نَطَقَ فِيهِ، فَلَا يَنْطِقْ إِلَّا بِخَيْرٍ " . أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مَعْبَدٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَعْيَنَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، نَحْوَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Baytni tavof qilish namozdir, faqat Alloh unda gapirishni halol qilgan. Bas, kim unda gapirsa, faqat yaxshi (soʻz)ni gapirsin», dedilar. Ali ibn Maʼbad Muso ibn Aʼyandan, u Ato ibn as-Soibdan, u Tovusdan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Байтни тавоф қилиш намоздир, фақат Аллоҳ унда гапиришни ҳалол қилган. Бас, ким унда гапирса, фақат яхши (сўз)ни гапирсин», дедилар. Али ибн Маъбад Мусо ибн Аъяндан, у Ато ибн ас-Соибдан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ : وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، " لَوْ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى : # وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى سورة البقرة آية 125 # "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: Umar ibn al-Xattob (rizvonullohi alayh): «Men uch narsada Robbimga muvofiq keldim. Men: ‹Yo Rasululloh, Maqomi Ibrohimni namozgoh qilib olsangiz edi›, dedim. Shunda Alloh taolo: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara surasi, 125-oyat) degan (oyat)ni nozil qildi», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: Умар ибн ал-Хаттоб (ризвонуллоҳи алайҳ): «Мен уч нарсада Роббимга мувофиқ келдим. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, Мақоми Иброҳимни намозгоҳ қилиб олсангиз эди›, дедим. Шунда Аллоҳ таоло: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара сураси, 125-оят) деган (оят)ни нозил қилди», деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهِ عَنْهُمَا، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ : دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فَسَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ، فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى زِرِّيَ الْأَعْلَى وَزِرِّيَ الْأَسْفَلِ، ثُمَّ وَضَعَ فَمَهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ، وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِكَ يَا ابْنَ أَخِي، سَلْ عَمَّا شِئْتَ. فَسَأَلْتُهُ، وَهُوَ أَعْمَى، وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ، فَقَامَ فِي سَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا، كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ، رَجَعَ طَرَفُهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا، وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ، فَصَلَّى، فَقُلْتُ : أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا، فَقَالَ : مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ، ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ فِي الْعَاشِرَةِ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ، فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَيَعْمَلَ مِثْلَ عَمَلِهِ، فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ ، فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللهِ عَنْهُمْ، فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ أَصْنَعُ؟ فَقَالَ : " اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ". فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ، ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ، فَنَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ، وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَخَلْفَهُ مِثْلُ ذَلِكَ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا، وَعَلَيْهِ يُنْزَلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ، فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ : " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ ". فَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ، فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا، وَلَبَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ. قَالَ جَابِرٌ : لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ، لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ، حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ، اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا، وَمَشَى أَرْبَعًا، ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَصَلَّى، فَقَرَأَ # وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى سورة البقرة آية 125 #، فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ ، وَكَانَ أَبِي يَقُولُ : وَلَا أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ عَنْ جَابِرٍ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ : قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَقُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَاب إِلَى الصَّفَا ، فَلَمَّا أَتَى الصَّفَا ، قَرَأَ : # إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ سورة البقرة آية 158 #، " أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ". فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ ، فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ، وَقَالَ : " لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ". ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ، فَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ ، حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ : يَعْنِي : فَرَمَلَ ، حَتَّى إِذَا صَعِدْنَا مَشَى، حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْمَرْوَةَ ، فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا ، حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرَ طَوَافٍ عَلَى الْمَرْوَةِ ، قَالَ : " إِنِّي لَوْ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ، لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً، فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ، فَلْيُحِلَّ وَيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ". فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ؟ فَشَبَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى، فَقَالَ : " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ "، هَكَذَا مَرَّتَيْنِ " لَا، بَلْ لِأَبَدِ أَبَدًا، لَا بَلْ لَأَبَدِ أَبَدٍ ". وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنٍ مِنْ الْيَمَنِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَوَجَدَ فَاطِمَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا مِمَّنْ حَلَّ، وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا، وَاكْتَحَلَتْ، فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا، فَقَالَتْ : إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي، فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ : ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُحَرِّشُهُ عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْ، مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيمَا ذَكَرَتْ، فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا، فَقَالَ : " صَدَقَتْ، مَا فَعَلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ؟ ". قَالَ : قُلْتُ : اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ. قَالَ : " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ ". قَالَ : فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ ، وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِئَةَ بَدَنَةٍ، فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ، وَجَّهَ إِلَى مِنًى ، فَأَهْلَلْنَا بِالْحَجِّ، وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ، وَالْعَصْرَ، وَالْمَغْرِبَ، وَالْعِشَاءَ، وَالصُّبْحَ، ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى إِذَا طَلَعَتْ الشَّمْسُ، أَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ الشَّعْرِ فَضُربَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ، ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَارَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ، كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي الْمُزْدَلِفَةِ ، فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ ، فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ، فَنَزَلَهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ يَعْنِي الشَّمْسَ، أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِّلَتْ لَهُ، فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي، فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ : " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، أَلَا إِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ، وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُ دِمَاءَنَا : دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ، كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ، فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ. وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ، وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ، فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ، فَإِنَّمَا أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ، وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ، وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ، فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ، فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ. وَأَنْتُمْ مَسْئولونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ؟ " قَالُوا : نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ. فَقَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ فَرَفَعَهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ : " اللَّهُمَّ اشْهَدْ، اللَّهُمَّ اشْهَدْ، اللَّهُمَّ اشْهَدْ ". ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ بِنِدَاءٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَةٍ، فَصَلَّى الظُّهْرَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ، لَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى وَقَفَ، فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصُّخَيْرَاتِ، وَقَالَ إِسْمَاعِيل : إِلَى الشُّجَيْرَاتِ ، وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ، حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ، فَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ، ثُمَّ دَفَعَ، وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ، حَتَّى إِنَّهُ لَيُصِيبُ رَأْسُهَا مَوْرِكَ رَحْلِهِ، وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى : " السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ ". كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ، أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ، حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ ، فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَإِقَامَتَيْنِ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى إِذَا طَلَعَ يَعْنِي الْفَجْرُ، صَلَّى الْفَجْرَ، بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى وَقَفَ عَلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ، وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَدَعَا اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ حَتَّى أَسْفَرَ جِدًا، ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسِ، وَكَانَ رَجُلًا حَسَنَ الشَّعْرِ، أَبْيَضَ، وَسِيمًا، فَلَمَّا دَفَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، مَرَّ بِالظُّعُنِ يَجْرِينَ، فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ، فَأَخَذَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ فَوَضَعَهَا عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ، فَحَوَّلَ الْفَضْلُ رَأْسَهُ مِنْ الشِّقِّ الْآخَرِ، فَوَضَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ مِنْ الشِّقِّ الْآخَرِ حَتَّى إِذَا أَتَى مُحَسِّرَ، حَرَّكَ قَلِيلًا، ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى، حَتَّى إِذَا أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَهَا الشَّجَرَةُ، فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ عَلَى كُلِّ حَصَاةٍ مِنْ حَصَى الْخَذْفِ، ثُمَّ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ، فَنَحَرَ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ، ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ، وَأَشْرَكَهُ فِي بُدْنِهِ، ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ، فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ، فَطُبِخَتْ فَأَكَلَا مِنْ لُحُومِهَا، وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا، ثُمَّ رَكِبَ فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ ، فَأَتَى الْبَيْتَ فَصَلَّى الظُّهْرَ بِمَكَّةَ ، وَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْتَقُونَ مِنْ زَمْزَمَ ، فَقَالَ : " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَلَوْلَا يَغْلِبَنَّكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ، لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ". فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ . أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْأَصْبَهَانِيُّ ، أَخْبَرَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، عَنْ جَعْفَرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، بِهَذَا

Abu Jaʼfar aytdi: Biz Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ning huzuriga kirdik. U qavmdan (har birining kimligini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Aliyman», dedim. Shunda u qoʻlini yuqorigi tugmam va pastki tugmam tomon choʻzdi, soʻng ogʻzini koʻkragim ustiga qoʻydi — men oʻsha kunlari yosh yigit edim — va: «Marhabo senga, ey birodarim oʻgʻli, xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim — u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi, u soj (matosi)ga oʻralib turdi; uni yelkalariga har qoʻyganida, kichikligidan uchi oʻziga qaytar edi; ridosi esa yonidagi ilgichda edi. Bas, u namoz oʻqidi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan (ishora qilib) toʻqqizni tugdi va dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvoga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim; oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayk, Allohumma, labbayk, labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham; Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar, toki u zot bilan birga Baytga keldik». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik; u zot Ruknni istilom qilib, uch (aylanishda) raml qildilar, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib namoz oʻqidilar va: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara surasi, 125-oyat)ni oʻqidilar, hamda Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam — men uni Jobirdan, u Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilganini bilmayman — : «U zot ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqir edilar», der edi. «Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga kelganlarida: {Albatta, Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} (Baqara surasi, 158-oyat)ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman›, dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir; U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir; vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi›, dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida — Abdulloh ibn Abdurrahmon ad-Dorimiy aytdi: yaʼni raml qildilar — biz koʻtarilganimizda esa yurdilar, toki Marvaga keldik. Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavof (aylanish) boʻlganida: ‹Agar men ishimning oldini keyin bilgan narsam kabi bilganimda, hadiy haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ehromdan chiqsin va uni umra qilsin›, dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh, bu shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib: ‹Umra hajga kirdi› — shunday ikki marta — ‹Yoʻq, balki abadul-abad; yoʻq, balki abadul-abad›, dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ uchun hadiy tuyalarini olib keldi va Fotimani (rizvonullohi alayho) ehromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga inkor qildi. Shunda u: ‹Menga buni otam buyurdi›, dedi. Ali shunday der edi: ‹Men Fotimaning qilgan ishi haqida uni ayblab, u zikr qilgan narsada Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrab, u zotning huzurlariga bordim va bunga unga eʼtiroz bildirganimni (aytdim). Shunda u zot: ‹Rost aytibdi. Hajni oʻzingga farz qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihlol qilgan narsa bilan ihlol qilaman›, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ehromdan chiqma›, dedilar›. (Jobir) aytdi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta tuya edi. Bas, odamlarning hammasi ehromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va biz haj uchun ihlol qildik. Rasululloh ﷺ (ulovga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton hamda bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar va yoʻlga tushdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh Muzdalifada qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ yurib ketdilar, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unga tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta, qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning, shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — haromdir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonlarimizdan, Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir; u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustidagi haqqingiz — yotogʻingizga sizlar yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Sizlar mendan soʻralguvchisizlar, bas, nima deysizlar?› dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz›, dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan (ishora qilib), uni osmonga koʻtardilar va odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!›, dedilar. Soʻng Bilol bitta azon va iqoma bilan (chaqirdi), u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng iqoma aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng mindilar, toki (Arafada) toʻxtadilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar — Ismoil: ‹daraxtchalarga (qaratib)›, dedi — piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar, soʻng qiblaga yuzlandilar va quyosh botib, sargʻishlik ketguncha, qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Soʻng Usomani ortlariga mindirdilar va (Arafadan) joʻnadilar; Qasvoning jilovini shunday tortgan edilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi)ga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Sokinlik, sokinlik!›, der edilar. Har gal qumtepalardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar. U yerda shom va xuftonni bitta azon va ikki iqoma bilan oʻqidilar. Soʻng yonboshlab yotdilar, toki fajr (tongi) chiqqanida, bomdodni bitta azon va iqoma bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramda toʻxtadilar va qiblaga yuzlanib, Allohga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, tahlil va tavhid aytdilar, toki tong juda yorishdi. Soʻng quyosh chiqishidan oldin joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻrkam kishi edi. Nabiy ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi va Fazl ularga tikila boshladi. Shunda Nabiy ﷺ uning qoʻlini olib, Fazlning yuziga qoʻydilar; Fazl boshini boshqa tomonga burdi, Nabiy ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan qoʻydilar. Toki Muhassirga kelganlarida, (ulovni) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni katta jamraga olib chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurdilar, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda toshlardan; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng soʻyish joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta tuyani soʻydilar. Soʻng Aliga berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishga) buyurdilar; u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng minib, Baytga ifoza qildilar va Baytga kelib, Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga kelib: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv quyish (xizmati)ingizda yengib qoʻyishlari (xavfi) boʻlmaganida, men ham sizlar bilan birga suv tortar edim›, dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar». Muhammad ibn Said al-Asbahoniy bizga xabar berdiki, Hotim ibn Ismoil Jaʼfardan, u otasidan, u Jobirdan buni (rivoyat qildi).Абу Жаъфар айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурига кирдик. У қавмдан (ҳар бирининг кимлигини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Алийман», дедим. Шунда у қўлини юқориги тугмам ва пастки тугмам томон чўзди, сўнг оғзини кўкрагим устига қўйди — мен ўша кунлари ёш йигит эдим — ва: «Марҳабо сенга, эй биродарим ўғли, хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим — у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди, у сож (матоси)га ўралиб турди; уни елкаларига ҳар қўйганида, кичиклигидан учи ўзига қайтар эди; ридоси эса ёнидаги илгичда эди. Бас, у намоз ўқиди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан (ишора қилиб) тўққизни тугди ва деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасвога миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим; ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайк, Аллоҳумма, лаббайк, лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам; Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар, токи у зот билан бирга Байтга келдик». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик; у зот Рукнни истилом қилиб, уч (айланишда) рамл қилдилар, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб намоз ўқидилар ва: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара сураси, 125-оят)ни ўқидилар, ҳамда Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам — мен уни Жобирдан, у Набий ﷺдан (деб) зикр қилганини билмайман — : «У зот икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқир эдилар», дер эди. «Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога келганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} (Бақара сураси, 158-оят)ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман›, дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир; У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир; ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди›, дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида — Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ад-Доримий айтди: яъни рамл қилдилар — биз кўтарилганимизда эса юрдилар, токи Марвага келдик. Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавоф (айланиш) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг олдини кейин билган нарсам каби билганимда, ҳадий ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин›, дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ, бу шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб: ‹Умра ҳажга кирди› — шундай икки марта — ‹Йўқ, балки абадул-абад; йўқ, балки абадул-абад›, дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ учун ҳадий туяларини олиб келди ва Фотимани (ризвонуллоҳи алайҳо) эҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга инкор қилди. Шунда у: ‹Менга буни отам буюрди›, деди. Али шундай дер эди: ‹Мен Фотиманинг қилган иши ҳақида уни айблаб, у зикр қилган нарсада Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраб, у зотнинг ҳузурларига бордим ва бунга унга эътироз билдирганимни (айтдим). Шунда у зот: ‹Рост айтибди. Ҳажни ўзингга фарз қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳлол қилган нарса билан иҳлол қиламан›, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун эҳромдан чиқма›, дедилар›. (Жобир) айтди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта туя эди. Бас, одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва биз ҳаж учун иҳлол қилдик. Расулуллоҳ ﷺ (уловга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ҳамда бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар ва йўлга тушдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш Муздалифада қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ юриб кетдилар, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унга тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта, қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг, шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаромдир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонларимиздан, Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир; у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устидаги ҳаққингиз — ётоғингизга сизлар ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Сизлар мендан сўралгувчисизлар, бас, нима дейсизлар?› дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз›, дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан (ишора қилиб), уни осмонга кўтардилар ва одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!›, дедилар. Сўнг Билол битта азон ва иқома билан (чақирди), у зот пешинни ўқидилар. Сўнг иқома айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг миндилар, токи (Арафада) тўхтадилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар — Исмоил: ‹дарахтчаларга (қаратиб)›, деди — пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар, сўнг қиблага юзландилар ва қуёш ботиб, сарғишлик кетгунча, қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Сўнг Усомани ортларига миндирдилар ва (Арафадан) жўнадилар; Қасвонинг жиловини шундай тортган эдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши)га тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Сокинлик, сокинлик!›, дер эдилар. Ҳар гал қумтепалардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар. У ерда шом ва хуфтонни битта азон ва икки иқома билан ўқидилар. Сўнг ёнбошлаб ётдилар, токи фажр (тонги) чиққанида, бомдодни битта азон ва иқома билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамда тўхтадилар ва қиблага юзланиб, Аллоҳга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, таҳлил ва тавҳид айтдилар, токи тонг жуда ёришди. Сўнг қуёш чиқишидан олдин жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўркам киши эди. Набий ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди ва Фазл уларга тикила бошлади. Шунда Набий ﷺ унинг қўлини олиб, Фазлнинг юзига қўйдилар; Фазл бошини бошқа томонга бурди, Набий ﷺ қўлларини бошқа томондан қўйдилар. Токи Муҳассирга келганларида, (уловни) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни катта жамрага олиб чиқадиган ўртанча йўлдан юрдилар, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тошлардан; водий ўртасидан отдилар. Сўнг сўйиш жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта туяни сўйдилар. Сўнг Алига бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишга) буюрдилар; у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг миниб, Байтга ифоза қилдилар ва Байтга келиб, Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортаётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келиб: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув қуйиш (хизмати)ингизда енгиб қўйишлари (хавфи) бўлмаганида, мен ҳам сизлар билан бирга сув тортар эдим›, дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар». Муҳаммад ибн Саид ал-Асбаҳоний бизга хабар бердики, Ҳотим ибн Исмоил Жаъфардан, у отасидан, у Жобирдан буни (ривоят қилди).

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بَيْنَا رَجُلٌ وَاقِفٌ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَفَةَ ، فَوَقَعَ عَنْ رَاحِلَتِهِ أَوْ قَالَ : فَأَقْعَصَتْهُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ، وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْنِ، وَلَا تُحَنِّطُوهُ، وَلَا تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَبْعَثُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ bilan birga Arafotda turgan edi, shu payt ulovidan yiqildi — yoki: (ulovi) uni oʻldirdi, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni suv va sidr bilan yuvinglar, ikki kiyimga kafanlanglar, unga hanut surtmanglar va boshini yopmanglar. Chunki Alloh taolo uni qiyomat kuni talbiya aytgan holda tiriltiradi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Бир киши Набий ﷺ билан бирга Арафотда турган эди, шу пайт уловидан йиқилди — ёки: (улови) уни ўлдирди, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни сув ва сидр билан ювинглар, икки кийимга кафанланглар, унга ҳанут суртманглар ва бошини ёпманглар. Чунки Аллоҳ таоло уни қиёмат куни талбия айтган ҳолда тирилтиради», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " إِنَّمَا جُعِلَ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ، وَرَمْيُ الْجِمَارِ، وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، لِإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : كَانَ يَرْفَعُهُ. أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، نَحْوَهُ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Baytni tavof qilish, jamralarga tosh otish va Safo bilan Marva orasida saʼy qilish faqat Allohning zikrini barpo qilish uchun joriy qilingandir». Abu Osim aytdi: U buni (Nabiy ﷺga) rafʼ qilar edi. Abu Nuaym va Muhammad ibn Yusuf Sufyondan, u Ubaydulloh ibn Abu Ziyoddan, u Qosimdan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qildilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Байтни тавоф қилиш, жамраларга тош отиш ва Сафо билан Марва орасида саъй қилиш фақат Аллоҳнинг зикрини барпо қилиш учун жорий қилингандир». Абу Осим айтди: У буни (Набий ﷺга) рафъ қилар эди. Абу Нуайм ва Муҳаммад ибн Юсуф Суфёндан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Зиёддан, у Қосимдан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилдилар.

أَخْبَرَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ : فَسْخُ الْحَجِّ لَنَا خَاصَّةً، أَمْ لِمَنْ بَعْدَنَا؟ قَالَ : " بَلْ لَنَا خَاصَّةً "

Bilol ibn al-Horis oʻz otasidan rivoyat qiladi: Men: «Yo Rasululloh, hajni (umraga) faskh qilish faqat bizgagina xosmi yoki bizdan keyingilarga hammi?» dedim. U zot ﷺ: «Yoʻq, balki bizgagina xosdir», dedilar.Билол ибн ал-Ҳорис ўз отасидан ривоят қилади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, ҳажни (умрага) фаскҳ қилиш фақат бизгагина хосми ёки биздан кейингиларга ҳамми?» дедим. У зот ﷺ: «Йўқ, балки бизгагина хосдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ الْحَكَمِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " هَذِهِ عُمْرَةٌ اسْتَمْتَعْنَا بِهَا، فَمَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحِلَّ الْحِلَّ كُلَّهُ، فَقَدْ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bu bir umradirki, biz undan foydalandik. Kimning yonida hadyi (qurbonlik) boʻlmasa, u ihromdan butunlay chiqsin. Endi umra qiyomat kunigacha hajga kirdi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бу бир умрадирки, биз ундан фойдаландик. Кимнинг ёнида ҳадйи (қурбонлик) бўлмаса, у иҳромдан бутунлай чиқсин. Энди умра қиёмат кунигача ҳажга кирди», дедилар.

أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، عَنْ رَبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ ، أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ : أَنَّهُمْ سَارُوا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى بَلَغُوا عُسْفَانَ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ يُقَالُ لَهُ مَالِكُ بْنُ سُرَاقَةَ أَوْ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ : اقْضِ لَنَا قَضَاءَ قَوْمٍ وُلِدُوا الْيَوْمَ. قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَدْخَلَ عَلَيْكُمْ فِي حَجِّكُمْ هَذَا عُمْرَةً، فَإِذَا أَنْتُمْ قَدِمْتُمْ فَمَنْ تَطَوَّفَ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، فَقَدْ حَلَّ إِلَّا مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ "

Sabra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ular Nabiy ﷺ bilan birga yurib, Usfonga yetdilar. Shunda Banu Mudlijdan Molik ibn Suroqa yoki Suroqa ibn Molik deb ataladigan bir kishi u zotga: «Bizga bugun tugʻilgan qavmga hukm qilgandek hukm qiling», dedi. U zot ﷺ: «Alloh sizlarning shu hajingizga umrani kiritdi. Bas, (Makkaga) kelganingizda, kim Baytni hamda Safo va Marvani tavof qilsa, ihromdan chiqibdi, faqat yonida hadyi boʻlgan kishidan boshqasi», dedilar.Сабра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Улар Набий ﷺ билан бирга юриб, Усфонга етдилар. Шунда Бану Мудлиждан Молик ибн Суроқа ёки Суроқа ибн Молик деб аталадиган бир киши у зотга: «Бизга бугун туғилган қавмга ҳукм қилгандек ҳукм қилинг», деди. У зот ﷺ: «Аллоҳ сизларнинг шу ҳажингизга умрани киритди. Бас, (Маккага) келганингизда, ким Байтни ҳамда Сафо ва Марвани тавоф қилса, иҳромдан чиқибди, фақат ёнида ҳадйи бўлган кишидан бошқаси», дедилар.

أَخْبَرَنَا شِهَابُ بْنُ عَبَّادٍ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ : عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ ، وَعُمْرَةَ الْقَضَاءِ أَوْ قَالَ : عُمْرَةَ الْقِصَاصِ، شَكَّ شِهَابُ بْنُ عَبَّادٍ مِنْ قَابِلٍ، وَالثَّالِثَةَ مِنْ الْجِعْرَانَةِ ، وَالرَّابِعَةَ الَّتِي مَعَ حَجَّتِهِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ toʻrt marta umra qildilar: Hudaybiya umrasi; qazo umrasi — yoki: qisos umrasi dedi, buni Shihob ibn Abbod shubha qildi — keyingi yilda; uchinchisi Jiʼronadan; toʻrtinchisi esa haji bilan birga boʻlgani.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ тўрт марта умра қилдилар: Ҳудайбия умраси; қазо умраси — ёки: қисос умраси деди, буни Шиҳоб ибн Аббод шубҳа қилди — кейинги йилда; учинчиси Жиъронадан; тўртинчиси эса ҳажи билан бирга бўлгани.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ لِامْرَأَةٍ : " اعْتَمِرِي فِي رَمَضَانَ، فَإِنَّ عُمْرَةً فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir ayolga: «Ramazonda umra qil, chunki Ramazondagi umra hajga tengdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир аёлга: «Рамазонда умра қил, чунки Рамазондаги умра ҳажга тенгдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاق ، عَنْ عِيسَى بْنِ مَعْقِلِ بْنِ أَبِي مَعْقَلٍ الْأَسَدِيِّ أَسَدُ خُزَيْمَةَ ، حَدَّثَنِي يُوسُفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ مَعْقَلٍ ، قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حَجَّةً "

Ummu Maʼqil (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazondagi umra hajga tengdir», dedilar.Умму Маъқил (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазондаги умра ҳажга тенгдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْبَزَّازُ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي مُزَاحِمُ بْنُ أَبِي مُزَاحِمٍ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ مُحَرِّشٍ الْكَعْبِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " خَرَجَ مِنْ الْجِعْرَانَةِ حِينَ أَنْشَأَ مُعْتَمِرًا، فَدَخَلَ مَكَّةَ لَيْلًا، فَقَضَى عُمْرَتَهُ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ تَحْتِ لَيْلَتِهِ، فَأَصْبَحَ بِالْجِعْرَانَةِ كَبَائِتٍ "

Muharrish al-Kaʼbiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ umra qilishga kirishganlarida Jiʼronadan chiqdilar va kechasi Makkaga kirib, umralarini ado etdilar. Soʻng oʻsha kechaning oʻzida chiqib, tunni (u yerda) oʻtkazgan kishidek tongni Jiʼronada qarshiladilar.Муҳарриш ал-Каъбий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ умра қилишга киришганларида Жиъронадан чиқдилар ва кечаси Маккага кириб, умраларини адо этдилар. Сўнг ўша кечанинг ўзида чиқиб, тунни (у ерда) ўтказган кишидек тонгни Жиъронада қаршиладилар.

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَمْرٍو ، سَمِعَ عَمْرَو بْنَ أَوْسٍ يَقُولُ : أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ يَقُولُ : " أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ أُرْدِفَ عَائِشَةَ فَأُعْمِرَهَا مِنْ التَّنْعِيمِ " . قَالَ سُفْيَانُ : كَانَ شُعْبَةُ يُعْجِبُهُ مِثْلَ هَذَا الْإِسْنَادِ

Abdurrahmon ibn Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺ menga Oishani (ulovga) mingashtirib olib, unga Tanʼimdan umra qildirishimni buyurdilar». Sufyon aytdi: Shuʼbaga shunga oʻxshash isnod yoqar edi.Абдурраҳмон ибн Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ менга Оишани (уловга) мингаштириб олиб, унга Танъимдан умра қилдиришимни буюрдилар». Суфён айтди: Шуъбага шунга ўхшаш иснод ёқар эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ الْعَطَّارُ ، عَنْ ابْنِ خُثَيْمٍ ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ، عَنْ أَبِيهَا ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ : " أَرْدِفْ أُخْتَكَ يَعْنِي : عَائِشَةَ وَأَعْمِرْهَا مِنْ التَّنْعِيمِ ، فَإِذَا هَبَطْتَ مِنْ الْأَكَمَةِ ، فَمُرْهَا فَلْتُحْرِمْ، فَإِنَّهَا عُمْرَةٌ مُتَقَبَّلَةٌ "

Abdurrahmon ibn Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga: «Singlingni — yaʼni Oishani — (ulovga) mingashtirib ol va unga Tanʼimdan umra qildir. Tepalikdan tushganingda, unga buyur, ihromga kirsin; chunki u qabul qilingan umradir», dedilar.Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга: «Синглингни — яъни Оишани — (уловга) мингаштириб ол ва унга Танъимдан умра қилдир. Тепаликдан тушганингда, унга буюр, иҳромга кирсин; чунки у қабул қилинган умрадир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُسَدَّدٌ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ عُمَرَ قَالَ : " إِنِّي لَأُقَبِّلُكَ، وَإِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ، وَلَكِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُقَبِّلُكَ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar: «Men seni oʻpyapman, holbuki men bilamanki, sen bir toshsan. Lekin men Rasululloh ﷺ ni seni oʻpganlarini koʻrdim», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар: «Мен сени ўпяпман, ҳолбуки мен биламанки, сен бир тошсан. Лекин мен Расулуллоҳ ﷺ ни сени ўпганларини кўрдим», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ ، قَالَ : رَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ " يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ، ثُمَّ يُقَبِّلُهُ وَيَسْجُدُ عَلَيْهِ "، فَقُلْتُ لَهُ : مَا هَذَا؟ فَقَالَ : رَأَيْتُ خَالَكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَفْعَلُهُ، ثُمَّ قَالَ : رَأَيْتُ عُمَرَ فَعَلَهُ، ثُمَّ قَالَ : إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ، وَلَكِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُ هَذَا

Jaʼfar ibn Abdulloh ibn Usmon aytdi: Men Muhammad ibn Abbod ibn Jaʼfarning Hajarni istilom qilib, soʻng uni oʻpayotganini va unga sajda qilayotganini koʻrdim. Men unga: «Bu nima?» dedim. U: «Men togʻang Abdulloh ibn Abbos — rizvonullohi alayhi — ning shunday qilayotganini koʻrganman», dedi. Soʻng u: «Men Umarning shunday qilganini koʻrdim, keyin u: ‹Men bilamanki, sen bir toshsan, lekin men Rasululloh ﷺ ning shunday qilayotganlarini koʻrganman›, dedi», dedi.Жаъфар ибн Абдуллоҳ ибн Усмон айтди: Мен Муҳаммад ибн Аббод ибн Жаъфарнинг Ҳажарни истилом қилиб, сўнг уни ўпаётганини ва унга сажда қилаётганини кўрдим. Мен унга: «Бу нима?» дедим. У: «Мен тоғанг Абдуллоҳ ибн Аббос — ризвонуллоҳи алайҳи — нинг шундай қилаётганини кўрганман», деди. Сўнг у: «Мен Умарнинг шундай қилганини кўрдим, кейин у: ‹Мен биламанки, сен бир тошсан, лекин мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай қилаётганларини кўрганман›, деди», деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ وَرَدِيفُهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، فَأَنَاخَ فِي أَصْلِ الْكَعْبَةِ ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ : وَسَعَى النَّاسُ، فَدَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبِلَالٌ وَأُسَامَةُ، فَقُلْتُ لِبِلَالٍ مِنْ وَرَاءِ الْبَاب : " أَيْنَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ : بَيْنَ السَّارِيَتَيْنِ " . أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّهُ قَالَ : دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْبَيْتَ هُوَ وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَبِلَالٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ الْحَجَبِيُّ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga kirdilar, ortlarida Usoma ibn Zayd mingashgan edi. U zot Kaʼbaning tagida (tuyani) choʻktirdilar. Ibn Umar aytdi: Odamlar (u tomon) yugurdilar. Nabiy ﷺ, Bilol va Usoma (Baytga) kirdilar. Men eshik ortidan Bilolga: «Rasululloh ﷺ qayerda namoz oʻqidilar?» dedim. U: «Ikki ustun orasida», dedi. Boshqa bir rivoyatda Abdulloh (ibn Umar) aytdi: Rasululloh ﷺ Baytga kirdilar; u zot, Usoma ibn Zayd, Bilol va Usmon ibn Talha al-Hajabiy (kirdilar), deb shunga oʻxshashini zikr qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага кирдилар, ортларида Усома ибн Зайд мингашган эди. У зот Каъбанинг тагида (туяни) чўктирдилар. Ибн Умар айтди: Одамлар (у томон) югурдилар. Набий ﷺ, Билол ва Усома (Байтга) кирдилар. Мен эшик ортидан Билолга: «Расулуллоҳ ﷺ қаерда намоз ўқидилар?» дедим. У: «Икки устун орасида», деди. Бошқа бир ривоятда Абдуллоҳ (ибн Умар) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Байтга кирдилар; у зот, Усома ибн Зайд, Билол ва Усмон ибн Талҳа ал-Ҳажабий (кирдилар), деб шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنِي فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَوْلَا حَدَاثَةُ عَهْدِ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ، لَنَقَضْتُ الْكَعْبَةَ ثُمَّ لَبَنَيْتُهَا عَلَى أُسِّ إِبْرَاهِيمَ ، فَإِنَّ قُرَيْشًا حِينَ بَنَتْ اسْتَقْصَرَتْ، ثُمَّ جَعَلَتْ لَهَا خَلْفًا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Qavmingning kufrdan (chiqib islomga kirgani) yaqindaligi boʻlmaganida, men albatta Kaʼbani buzib, uni Ibrohim (qoʻygan) poydevor ustiga qurar edim. Chunki Quraysh uni qurganlarida qisqartirib (kichraytirib) qoʻygan, soʻng unga bir orqa (qism) qilgan», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Қавмингнинг куфрдан (чиқиб исломга киргани) яқиндалиги бўлмаганида, мен албатта Каъбани бузиб, уни Иброҳим (қўйган) пойдевор устига қурар эдим. Чунки Қурайш уни қурганларида қисқартириб (кичрайтириб) қўйган, сўнг унга бир орқа (қисм) қилган», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ ، عَنْ الْأَشْعَثِ بْنِ سُلَيْمٍ ، عَنْ الْأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : سَأَلْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الْحَجَرِ : أَمِنَ الْبَيْتِ هُوَ؟. قَالَ : نَعَمْ. قُلْتُ : فَمَا لَهُمْ لَمْ يُدْخِلُوهُ فِي الْبَيْتِ ؟ فَقَالَ : " إِنَّ قَوْمَكِ قَصَّرَتْ بِهِمْ النَّفَقَةُ ". قُلْتُ : فَمَا شَأْنُ بَابِهِ مُرْتَفِعًا؟ قَالَ : " فَعَلَ ذَلِكَ قَوْمُكِ لِيُدْخِلُوا مَنْ شَاءُوا وَيَمْنَعُوا مَنْ شَاءُوا، وَلَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ فَأَخَافُ أَنْ تُنْكِرَ قُلُوبُهُمْ، لَعَمَدْتُ إِلَى الْحِجْرِ فَجَعَلْتُهُ فِي الْبَيْتِ وَأَلْزَقْتُ بَابَهُ بِالْأَرْضِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ dan Hijr haqida: «U Baytdanmi?» deb soʻradim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Ularga nima boʻldiki, uni Baytga qoʻshmadilar?» dedim. U zot: «Sening qavmingning puli kamlik qildi», dedilar. Men: «Uning eshigi nega baland?» dedim. U zot: «Buni sening qavming — oʻzlari xohlagan kishini kiritib, oʻzlari xohlagan kishini toʻsish uchun — qildi. Agar sening qavming johiliyatga yaqin boʻlmaganida va men ularning qalblari buni inkor qilishidan qoʻrqmaganimda, albatta Hijrni Baytga qoʻshar va uning eshigini yerga tekizar edim», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ дан Ҳижр ҳақида: «У Байтданми?» деб сўрадим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Уларга нима бўлдики, уни Байтга қўшмадилар?» дедим. У зот: «Сенинг қавмингнинг пули камлик қилди», дедилар. Мен: «Унинг эшиги нега баланд?» дедим. У зот: «Буни сенинг қавминг — ўзлари хоҳлаган кишини киритиб, ўзлари хоҳлаган кишини тўсиш учун — қилди. Агар сенинг қавминг жоҳилиятга яқин бўлмаганида ва мен уларнинг қалблари буни инкор қилишидан қўрқмаганимда, албатта Ҳижрни Байтга қўшар ва унинг эшигини ерга текизар эдим», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : " التَّحْصِيبُ لَيْسَ بِشَيْءٍ، إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : التَّحْصِيبُ مَوْضِعٌ بِمَكَّةَ ، وَهُوَ مَوْضِعٌ بِبَطْحَاءَ

Ato aytdi: Men Ibn Abbosning: «Tahsib hech narsa emas, u faqat Rasululloh ﷺ tushgan bir manzildir, xolos», deganini eshitdim. Abu Muhammad aytdi: Tahsib — Makkadagi bir joy boʻlib, u Bathodagi joydir.Ато айтди: Мен Ибн Аббоснинг: «Таҳсиб ҳеч нарса эмас, у фақат Расулуллоҳ ﷺ тушган бир манзилдир, холос», деганини эшитдим. Абу Муҳаммад айтди: Таҳсиб — Маккадаги бир жой бўлиб, у Батҳодаги жойдир.

أَخْبَرَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو كُدَيْنَةَ هُوَ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ الْحَكَمِ ، عَنْ مِقْسَمٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِنًى خَمْسَ صَلَوَاتٍ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Minoda besh vaqt namoz oʻqidilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Минода беш вақт намоз ўқидилар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ ، عَنْ إِسْحَاق بْنِ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ : حَدِّثْنِي بِشَيْءٍ عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَيْنَ صَلَّى الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ؟ قَالَ : بِمِنًى . قَالَ : قُلْتُ : فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ؟ قَالَ : بِالْأَبْطَحِ ، ثُمَّ قَالَ : " اصْنَعْ مَا يَصْنَعُ أُمَرَاؤُكَ "

Abdulaziz ibn Rufayʼ aytdi: Men Anas ibn Molikka: «Rasululloh ﷺdan oʻzing yodlab olgan bir narsani menga aytib bering: u zot Tarviya kuni peshin namozini qayerda oʻqigan edilar?» dedim. U: «Minoda», dedi. Men: «Koʻchish kunida asr namozini qayerda oʻqigan edilar?» dedim. U: «Abtahda», dedi. Soʻng: «Sen ham amirlaring qilgani kabi qil», dedi.Абдулазиз ибн Руфайъ айтди: Мен Анас ибн Моликка: «Расулуллоҳ ﷺдан ўзинг ёдлаб олган бир нарсани менга айтиб беринг: у зот Тарвия куни пешин намозини қаерда ўқиган эдилар?» дедим. У: «Минода», деди. Мен: «Кўчиш кунида аср намозини қаерда ўқиган эдилар?» дедим. У: «Абтаҳда», деди. Сўнг: «Сен ҳам амирларинг қилгани каби қил», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، قَالَ : حَدَّثَنِي خَالِدٌ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلَالٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ حَدَّثَهُ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، وَرَقَدَ رَقْدَةً بِمِنًى ، ثُمَّ رَكِبَ إِلَى الْبَيْتِ فَطَافَ بِهِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ peshin, asr, shom va xufton namozlarini oʻqidilar va Minoda bir oz uxladilar. Soʻng minib Baytga bordilar va uni tavof qildilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ пешин, аср, шом ва хуфтон намозларини ўқидилар ва Минода бир оз ухладилар. Сўнг миниб Байтга бордилар ва уни тавоф қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَصَلَّى مَعَ عُثْمَانَ بِمِنًى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ : " لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي هَذَا الْمَكَانِ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ، وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، وَمَعَ عُمَرَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ تَفَرَّقَتْ بِكُمْ الطُّرُقُ، فَلَيْتَ حَظِّي مِنْ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ رَكْعَتَانِ مُتَقَبَّلَتَانِ "

Abdurrahmon ibn Yazid aytdi: Abdulloh Usmon bilan birga Minoda toʻrt rakat namoz oʻqidi va: «Men bu joyda Rasululloh ﷺ bilan birga ikki rakat, ikki rakatdan namoz oʻqiganman; Abu Bakr bilan ham ikki rakat, ikki rakatdan; Umar bilan ham ikki rakat, ikki rakatdan (oʻqiganman). Soʻng sizlarni yoʻllar ajratdi. Qani endi toʻrt rakatdan menga tegadigan nasibam qabul qilingan ikki rakat boʻlsa», dedi.Абдурраҳмон ибн Язид айтди: Абдуллоҳ Усмон билан бирга Минода тўрт ракат намоз ўқиди ва: «Мен бу жойда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга икки ракат, икки ракатдан намоз ўқиганман; Абу Бакр билан ҳам икки ракат, икки ракатдан; Умар билан ҳам икки ракат, икки ракатдан (ўқиганман). Сўнг сизларни йўллар ажратди. Қани энди тўрт ракатдан менга тегадиган насибам қабул қилинган икки ракат бўлса», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ الْأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ ، وَأَبَا بَكْرٍ رَكْعَتَيْنِ، وَعُمَرَ رَكْعَتَيْنِ، وَعُثْمَانَ رَكْعَتَيْنِ صَدْرًا مِنْ إِمَارَتِهِ، ثُمَّ أَتَمَّهَا بَعْدُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Minoda ikki rakat oʻqidilar; Abu Bakr ham ikki rakat, Umar ham ikki rakat, Usmon ham amirligining boshida ikki rakat (oʻqidi), soʻng keyinroq uni toʻliq oʻqiydigan boʻldi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Минода икки ракат ўқидилар; Абу Бакр ҳам икки ракат, Умар ҳам икки ракат, Усмон ҳам амирлигининг бошида икки ракат (ўқиди), сўнг кейинроқ уни тўлиқ ўқийдиган бўлди.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونِ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ مِنًى ، فَمِنَّا مَنْ يُكَبِّرُ وَمِنَّا مَنْ يُلَبِّي "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Minodan chiqdik; bizdan takbir aytadigani ham, talbiya aytadigani ham bor edi».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Минодан чиқдик; биздан такбир айтадигани ҳам, талбия айтадигани ҳам бор эди».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الثَّقَفِيُّ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَنَحْنُ غَادِيَانِ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَاتٍ عَنْ التَّلْبِيَةِ : كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ : " كَانَ يُلَبِّي الْمُلَبِّي فَلَا يُنْكَرُ عَلَيْهِ، وَيُكَبِّرُ الْمُكَبِّرُ فَلَا يُنْكَرُ عَلَيْهِ "

Muhammad ibn Abu Bakr as-Saqafiy aytdi: Biz Minodan Arafotga borayotganimizda, men Anas ibn Molikdan talbiya haqida: «Rasululloh ﷺ bilan birga qanday qilar edingiz?» deb soʻradim. U: «Talbiya aytuvchi talbiya aytar, unga eʼtiroz qilinmas edi; takbir aytuvchi takbir aytar, unga ham eʼtiroz qilinmas edi», dedi.Муҳаммад ибн Абу Бакр ас-Сақафий айтди: Биз Минодан Арафотга бораётганимизда, мен Анас ибн Моликдан талбия ҳақида: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга қандай қилар эдингиз?» деб сўрадим. У: «Талбия айтувчи талбия айтар, унга эътироз қилинмас эди; такбир айтувчи такбир айтар, унга ҳам эътироз қилинмас эди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، قَالَ : قَالَ جُبَيْرٌ : أَضْلَلْتُ بَعِيرًا لِي فَذَهَبْتُ أَطْلُبُهُ، فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " وَاقِفًا مَعَ النَّاسِ بِعَرَفَةَ " ، فَقُلْتُ : وَاللَّهِ إِنَّ هَذَا لَمِنْ الْحُمْسِ، فَمَا شَأْنُهُ هَهُنَا

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men tuyamni yoʻqotib qoʻyib, uni qidirgani bordim va Rasululloh ﷺ ni Arafada odamlar bilan birga toʻxtab turgan holda koʻrdim. Shunda men: «Allohga qasamki, bu kishi Humsdan-ku, u nima qilib bu yerda turibdi?» dedim.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен туямни йўқотиб қўйиб, уни қидиргани бордим ва Расулуллоҳ ﷺ ни Арафада одамлар билан бирга тўхтаб турган ҳолда кўрдим. Шунда мен: «Аллоҳга қасамки, бу киши Ҳумсдан-ку, у нима қилиб бу ерда турибди?» дедим.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَمَى، ثُمَّ قَعَدَ لِلنَّاسِ، فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَنْحَرَ؟ قَالَ : " لَا حَرَجَ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (jamraga) tosh otdilar, soʻng odamlar uchun oʻtirdilar. Bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, men qurbonlik soʻyishdan oldin sochimni oldirdim?» dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (жамрага) тош отдилар, сўнг одамлар учун ўтирдилар. Бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен қурбонлик сўйишдан олдин сочимни олдирдим?» деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар.

ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، طُفْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ؟ قَالَ : " لَا حَرَجَ " . قَالَ : فَمَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ إِلَّا قَالَ : " لَا حَرَجَ "

Soʻng boshqa biri kelib: «Yo Rasululloh, men tosh otishdan oldin tavof qildim?» dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. (Rovi) aytdi: U zotdan nima soʻralsa ham, faqat: «Zarari yoʻq», der edilar.Сўнг бошқа бири келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен тош отишдан олдин тавоф қилдим?» деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. (Рови) айтди: У зотдан нима сўралса ҳам, фақат: «Зарари йўқ», дер эдилар.

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ، وَكُلُّ مُزْدَلِفَةَ مَوْقِفٌ، وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ، وَكُلُّ فِجَاجِ مَكَّةَ طَرِيقٌ وَمَنْحَرٌ "

Soʻng Rasululloh ﷺ: «Arafaning hammasi turadigan joydir, Muzdalifaning hammasi turadigan joydir, Minoning hammasi qurbonlik qilinadigan joydir, Makkaning barcha yoʻllari esa yoʻl va qurbonlik qilinadigan joydir», dedilar.Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Арафанинг ҳаммаси турадиган жойдир, Муздалифанинг ҳаммаси турадиган жойдир, Минонинг ҳаммаси қурбонлик қилинадиган жойдир, Макканинг барча йўллари эса йўл ва қурбонлик қилинадиган жойдир», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ، أَنَّهُ كَانَ رَدِيفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " فَأَفَاضَ مِنْ عَرَفَةَ ، وَكَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ، فَإِذَا أَتَى عَلَى فَجْوَةٍ، نَصَّ "

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ ning ortlarida mingashgan edi; u zot Arafadan qaytdilar. U zot tez yoʻrgʻa yurish bilan yurar, keng joyga chiqqanlarida esa yurishni tezlatar edilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ нинг ортларида мингашган эди; у зот Арафадан қайтдилар. У зот тез йўрға юриш билан юрар, кенг жойга чиққанларида эса юришни тезлатар эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ أَنَّهُ : سَأَلَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ، قَالَ : أَخْبِرْنِي عَشِيَّةَ رَدِفْتَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ فَعَلْتُمْ أَوْ صَنَعْتُمْ؟ قَالَ : " جِئْنَا الشِّعْبَ الَّذِي يُنِيخُ النَّاسُ فِيهِ لِلْمُعَرَّسِ، فَأَنَاخَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَاقَتَهُ، ثُمَّ بَالَ وَمَا قَالَ : أَهْرَاقَ الْمَاءَ ، ثُمَّ دَعَا بِالْوَضُوءِ فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا لَيْسَ بِالسَّابِغِ جِدًّا، ثُمَّ قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، الصَّلَاةَ؟ قَالَ : الصَّلَاةُ أَمَامَكَ. قَالَ : فَرَكِبَ حَتَّى قَدِمْنَا الْمُزْدَلِفَةَ ، فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ، ثُمَّ أَنَاخَ وَالنَّاسُ فِي مَنَازِلِهِمْ، فَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى أَقَامَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ، فَصَلَّى، ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ " . قَالَ : قُلْتُ : أَخْبِرْنِي كَيْفَ فَعَلْتُمْ حِينَ أَصْبَحْتُمْ؟. قَالَ : رَدِفَهُ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ، فَانْطَلَقْتُ أَنَا فِي سُبَّاقِ قُرَيْشٍ عَلَى رِجْلَيَّ. أَخْبَرَنَا حَجَّاجٌ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ ، عَنْ كُرَيْبِ بْنِ أَبِي مُسْلِمٍ ، عَنْ أُسَامَةَ ، نَحْوَهُ

Kurayb Usoma ibn Zayddan soʻrab: «Nabiy ﷺ ning ortlarida mingashgan kechangda qanday qilgan — yoki: nima qilgan — edingiz, menga xabar ber», dedi. U aytdi: Biz odamlar dam olish uchun tuyalarini choʻktiradigan darani keldik. Rasululloh ﷺ tuyalarini choʻktirdilar, soʻng kichik hojatga chiqdilar — u: «suv toʻkdilar» demadi —, soʻng taharat suvini soʻrab, juda ham toʻliq boʻlmagan bir taharat qildilar. Men: «Yo Rasululloh, namoz?» dedim. U zot: «Namoz oldingdadir», dedilar. (Usoma) aytdi: Soʻng u zot minib joʻnadilar, toki Muzdalifaga yetib keldik. U yerda shom namoziga iqomat aytdilar, soʻng (tuyani) choʻktirdilar, odamlar esa oʻz manzillarida edilar; ular u zot xufton namoziga iqomat aytib, namoz oʻqiguncha (yuklarini) yechmadilar, soʻng odamlar (yuklarini) yechdilar. (Kurayb) aytdi: Men: «Tong otganida qanday qilganingizni menga xabar ber», dedim. U aytdi: U zotning ortlariga Fazl ibn Abbos mingashdi, men esa Qurayshning piyoda yuguruvchilari ichida joʻnadim. Boshqa bir rivoyatda Kurayb ibn Abu Muslim Usomadan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Курайб Усома ибн Зайддан сўраб: «Набий ﷺ нинг ортларида мингашган кечангда қандай қилган — ёки: нима қилган — эдингиз, менга хабар бер», деди. У айтди: Биз одамлар дам олиш учун туяларини чўктирадиган дарани келдик. Расулуллоҳ ﷺ туяларини чўктирдилар, сўнг кичик ҳожатга чиқдилар — у: «сув тўкдилар» демади —, сўнг таҳарат сувини сўраб, жуда ҳам тўлиқ бўлмаган бир таҳарат қилдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, намоз?» дедим. У зот: «Намоз олдингдадир», дедилар. (Усома) айтди: Сўнг у зот миниб жўнадилар, токи Муздалифага етиб келдик. У ерда шом намозига иқомат айтдилар, сўнг (туяни) чўктирдилар, одамлар эса ўз манзилларида эдилар; улар у зот хуфтон намозига иқомат айтиб, намоз ўқигунча (юкларини) ечмадилар, сўнг одамлар (юкларини) ечдилар. (Курайб) айтди: Мен: «Тонг отганида қандай қилганингизни менга хабар бер», дедим. У айтди: У зотнинг ортларига Фазл ибн Аббос мингашди, мен эса Қурайшнинг пиёда югурувчилари ичида жўнадим. Бошқа бир ривоятда Курайб ибн Абу Муслим Усомадан шунга ўхшашини ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ : أَنْبَأَنِي، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ " يَعْنِي : بِجَمْعٍ

Abu Ayyub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shom va xufton namozlarini birga oʻqidilar — yaʼni Jamʼda (Muzdalifada).Абу Айюб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шом ва хуфтон намозларини бирга ўқидилар — яъни Жамъда (Муздалифада).

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِالْمُزْدَلِفَةِ ، لَمْ يُنَادِ فِي وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا إِلَّا بِالْإِقَامَةِ، وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا، وَلَا عَلَى إِثْرِ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Muzdalifada shom va xufton namozlarini oʻqidilar; ularning birortasida iqomatdan boshqa nido qilmadilar, ikkisining orasida ham, birortasining ketidan ham nafl oʻqimadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Муздалифада шом ва хуфтон намозларини ўқидилар; уларнинг бирортасида иқоматдан бошқа нидо қилмадилар, иккисининг орасида ҳам, бирортасининг кетидан ҳам нафл ўқимадилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ ابْنِ شَوَّالٍ : أَخْبَرَهُ أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ أَخْبَرَتْهُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَمَرَهَا أَنْ تَنْفِرَ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ "

Ummu Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga Jamʼdan (Muzdalifadan) kechasi joʻnab ketishga buyurdilar.Умму Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга Жамъдан (Муздалифадан) кечаси жўнаб кетишга буюрдилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، حَدَّثَنَا أَفْلَحُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ يُحَدِّثُ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَأْذَنَ لَهَا فَتَدْفَعَ قَبْلَ أَنْ يَدْفَعَ، فَأَذِنَ لَهَا " . قَالَ الْقَاسِمُ : وَكَانَتْ امْرَأَةً ثَبِطَةً قَالَ الْقَاسِمُ : الثَّبِطَةُ : الثَّقِيلَةُ ، فَدَفَعَتْ وَحُبِسْنَا مَعَهُ حَتَّى دَفَعْنَا بِدَفْعِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Savda bint Zamʼa Rasululloh ﷺ dan, u zot joʻnashlaridan oldin oʻzi joʻnab ketishiga ruxsat berishlarini soʻradi va u zot unga ruxsat berdilar. Qosim aytdi: U sekin (harakatli) ayol edi. Qosim aytdi: Sabita — ogʻir (sekin) degani. Bas, u joʻnab ketdi, biz esa u zot bilan birga ushlanib qoldik va u zot joʻnaganlarida joʻnadik.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Савда бинт Замъа Расулуллоҳ ﷺ дан, у зот жўнашларидан олдин ўзи жўнаб кетишига рухсат беришларини сўради ва у зот унга рухсат бердилар. Қосим айтди: У секин (ҳаракатли) аёл эди. Қосим айтди: Сабита — оғир (секин) дегани. Бас, у жўнаб кетди, биз эса у зот билан бирга ушланиб қолдик ва у зот жўнаганларида жўнадик.

قَالَتْ عَائِشَةُ : " فَلَأَنْ أَكُونَ اسْتَأْذَنْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ ، فَأَدْفَعَ قَبْلَ النَّاسِ، أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ مَفْرُوحٍ بِهِ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Savda ruxsat soʻraganidek men ham Rasululloh ﷺ dan ruxsat soʻrab, odamlardan oldin joʻnab ketganim menga har qanday quvonchli narsadan koʻra suyumliroq boʻlar edi».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Савда рухсат сўраганидек мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ дан рухсат сўраб, одамлардан олдин жўнаб кетганим менга ҳар қандай қувончли нарсадан кўра суюмлироқ бўлар эди».

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، حَدَّثَنَا بُكَيْرُ بْنُ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَعْمُرَ الدِّيلِيَّ يَقُولُ : سُئِلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الْحَجِّ، فَقَالَ : " الْحَجُّ عَرَفَاتٌ أَوْ قَالَ : عَرَفَةَ ، وَمَنْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ صَلَاةِ الصُّبْحِ، فَقَدْ أَدْرَكَ "

Abdurrahmon ibn Yaʼmur ad-Diyliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan haj haqida soʻraldi. U zot: «Haj — Arafotdir — yoki: Arafadir, dedilar —. Kim Jamʼ kechasiga subh namozidan oldin yetib kelsa, (hajni) topibdi», dedilar.Абдурраҳмон ибн Яъмур ад-Дийлий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан ҳаж ҳақида сўралди. У зот: «Ҳаж — Арафотдир — ёки: Арафадир, дедилар —. Ким Жамъ кечасига субҳ намозидан олдин етиб келса, (ҳажни) топибди», дедилар.

وَقَالَ : " أَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ # فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ سورة البقرة آية 203 # "

Va u zot: «Mino kunlari uch kundir. Kim ikki kunda shoshilib (ketsa), unga gunoh yoʻq; kim keyin qolsa ham, unga gunoh yoʻq», dedilar.Ва у зот: «Мино кунлари уч кундир. Ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқ; ким кейин қолса ҳам, унга гуноҳ йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْمَوْقِفِ عَلَى رُؤُوسِ النَّاسِ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، جِئْتُ مِنْ جَبَلَيْ طَيِّءٍ ، أَكْلَلْتُ مَطِيَّتِي : وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي، وَاللَّهِ إِنْ بَقِيَ جَبَلٌ إِلَّا وَقَفْتُ عَلَيْهِ، فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ؟ قَالَ : " مَنْ شَهِدَ مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ، وَقَدْ أَتَى عَرَفَاتٍ قَبْلَ ذَلِكَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، فَقَدْ قَضَى تَفَثَهُ، وَتَمَّ حَجُّهُ " . أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي السَّفَرِ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ لَامٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ

Urva ibn Mudarris aytdi: Bir kishi Rasululloh ﷺ ning huzurlariga mavqifda, odamlarning boshida (turgan chogʻlarida) kelib: «Yo Rasululloh, men Tayyning ikki togʻidan keldim, ulovimni horitdim, oʻzimni ham charchatdim. Allohga qasamki, men turmagan togʻ qolmadi. Menga haj bormi?» dedi. U zot: «Kim biz bilan birga shu namozda hozir boʻlsa va bundan oldin kechasi yoki kunduzi Arafotga kelgan boʻlsa, kirini ketkazibdi va haji toʻlibdi», dedilar. Boshqa bir rivoyatda Urva ibn Mudarris ibn Horisa ibn Lom aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning huzurlariga keldim, deb shunga oʻxshashini zikr qildi.Урва ибн Мударрис айтди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига мавқифда, одамларнинг бошида (турган чоғларида) келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен Таййнинг икки тоғидан келдим, уловимни ҳоритдим, ўзимни ҳам чарчатдим. Аллоҳга қасамки, мен турмаган тоғ қолмади. Менга ҳаж борми?» деди. У зот: «Ким биз билан бирга шу намозда ҳозир бўлса ва бундан олдин кечаси ёки кундузи Арафотга келган бўлса, кирини кетказибди ва ҳажи тўлибди», дедилар. Бошқа бир ривоятда Урва ибн Мударрис ибн Ҳориса ибн Лом айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келдим, деб шунга ўхшашини зикр қилди.

أَخْبَرَنَا أَبُو غَسَّانَ مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ : كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُفِيضُونَ مِنْ جَمْعٍ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ : أَشْرِقْ ثَبِيرُ لَعَلَّنَا نُغِيرُ، وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَالَفَهُمْ " فَدَفَعَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ بِقَدْرِ صَلَاةِ الْمُسْفِرِينَ أَوْ قَالَ : الْمُشْرِقِينَ بِصَلَاةِ الْغَدَاةِ "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Johiliyat ahli Jamʼdan quyosh chiqqanidan keyin qaytar va: «Ey Sabir, yorish, biz (joʻnashga) shoshaylik», der edilar. Rasululloh ﷺ esa ularga xilof qildilar va quyosh chiqishidan oldin, bomdod namozini yorishtirib oʻqiydiganlarning namozi miqdoricha — yoki: (quyosh) yoruqligida oʻqiydiganlarning, dedi — joʻnadilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жоҳилият аҳли Жамъдан қуёш чиққанидан кейин қайтар ва: «Эй Сабир, ёриш, биз (жўнашга) шошайлик», дер эдилар. Расулуллоҳ ﷺ эса уларга хилоф қилдилар ва қуёш чиқишидан олдин, бомдод намозини ёриштириб ўқийдиганларнинг намози миқдорича — ёки: (қуёш) ёруқлигида ўқийдиганларнинг, деди — жўнадилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ : أَنَّ أَبَا مَعْبَدٍ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ الْفَضْلِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ فِي عَشِيَّةِ عَرَفَةَ وَغَدَاةِ جَمْعٍ حِينَ دَفَعُوا : " عَلَيْكُمْ السَّكِينَةَ "، وَهُوَ كَافٌّ نَاقَتَهُ، حَتَّى إِذَا دَخَلَ وَادِي مُحَسِّرًا ، أَوْضَعَ . أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ. قَالَ عَبْد اللَّهِ : الْإِيضَاعُ لِلْإِبِلِ، وَالْإِيجَافُ لِلْخَيْلِ

Fazl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Arafa kechqurunida va Jamʼ tongida, odamlar joʻnaganlarida: «Sizlarga sokinlik lozim», dedilar; oʻzlari esa tuyalarini tutib turar edilar. Muhassir vodiysiga kirganlarida esa (yurishni) tezlatdilar. Boshqa bir rivoyat ham shu isnod bilan shunga oʻxshashdir. Abdulloh aytdi: Iyzoʼ — tuya uchun, iyjof esa ot uchundir.Фазл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Арафа кечқурунида ва Жамъ тонгида, одамлар жўнаганларида: «Сизларга сокинлик лозим», дедилар; ўзлари эса туяларини тутиб турар эдилар. Муҳассир водийсига кирганларида эса (юришни) тезлатдилар. Бошқа бир ривоят ҳам шу иснод билан шунга ўхшашдир. Абдуллоҳ айтди: Ийзў — туя учун, ийжоф эса от учундир.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَالِمًا كَلَّمَا ابْنَ عُمَرَ لَيَالِيَ نَزَلَ الْحَجَّاجُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ، قَبْلَ أَنْ يُقْتَلَ، فَقَالَا : لَا يَضُرُّكَ أَنْ لَا تَحُجَّ الْعَامَ، نَخَافُ أَنْ يُحَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْبَيْتِ . فَقَالَ : " قَدْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُعْتَمِرِينَ، فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ دُونَ الْبَيْتِ ، فَنَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هَدْيَهُ، وَحَلَقَ رَأْسَهُ، ثُمَّ رَجَعَ ، فَأُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً، فَإِنْ خُلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ الْبَيْتِ ، طُفْتُ، وَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، فَعَلْتُ كَمَا كَانَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ، فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ ، ثُمَّ سَارَ، فَقَالَ : إِنَّمَا شَأْنُهُمَا وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي. قَالَ نَافِعٌ : فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا، وَسَعَى لَهُمَا سَعْيًا وَاحِدًا، ثُمَّ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى جَاءَ يَوْمَ النَّحْرِ فَأَهْدَى، وَكَانَ يَقُولُ : مَنْ جَمَعَ الْعُمْرَةَ وَالْحَجَّ فَأَهَلَّ بِهُمَا جَمِيعًا، فَلَا يَحِلَّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا يَوْمَ النَّحْرِ "

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Abdulloh va Solim — Hajjoj Ibn Zubayrga (qarshi) tushgan kechalarda, u oʻldirilishidan oldin — Ibn Umarga gapirib: «Bu yil haj qilmasangiz, sizga zarar boʻlmaydi. Biz siz bilan Bayt orasiga toʻsiq boʻlishidan qoʻrqamiz», dedilar. U: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga umra qilib chiqqan edik, Quraysh kofirlari Bayt bilan (bizning) oramizga toʻsiq boʻldilar. Shunda Rasululloh ﷺ hadylarini soʻydilar, boshlarini oldirdilar va qaytdilar. Bas, men sizlarni guvoh qilamanki, men umrani (oʻzimga) vojib qildim. Agar men bilan Bayt orasi ochiq qoldirilsa, tavof qilaman; agar men bilan uning orasiga toʻsiq boʻlsa, Rasululloh ﷺ qilgandek qilaman, men u zot bilan birga edim», dedi. Soʻng Zul-Hulayfadan umraga ihrom bogʻladi, keyin yoʻlga tushdi va: «Ularning ishi bir xildir. Sizlarni guvoh qilamanki, men umram bilan birga hajni ham vojib qildim», dedi. Nofeʼ aytdi: U ikkisi uchun bitta tavof va bitta saʼy qildi, soʻng Nahr kuni kelgunicha ihromdan chiqmadi va (oʻshanda) hadyi soʻydi. U: «Kim umra bilan hajni birga qilib, ikkisiga birga ihrom bogʻlasa, Nahr kuni ikkisidan birga chiqmagunicha ihromdan chiqmasin», der edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ва Солим — Ҳажжож Ибн Зубайрга (қарши) тушган кечаларда, у ўлдирилишидан олдин — Ибн Умарга гапириб: «Бу йил ҳаж қилмасангиз, сизга зарар бўлмайди. Биз сиз билан Байт орасига тўсиқ бўлишидан қўрқамиз», дедилар. У: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга умра қилиб чиққан эдик, Қурайш кофирлари Байт билан (бизнинг) орамизга тўсиқ бўлдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳадйларини сўйдилар, бошларини олдирдилар ва қайтдилар. Бас, мен сизларни гувоҳ қиламанки, мен умрани (ўзимга) вожиб қилдим. Агар мен билан Байт ораси очиқ қолдирилса, тавоф қиламан; агар мен билан унинг орасига тўсиқ бўлса, Расулуллоҳ ﷺ қилгандек қиламан, мен у зот билан бирга эдим», деди. Сўнг Зул-Ҳулайфадан умрага иҳром боғлади, кейин йўлга тушди ва: «Уларнинг иши бир хилдир. Сизларни гувоҳ қиламанки, мен умрам билан бирга ҳажни ҳам вожиб қилдим», деди. Нофеъ айтди: У иккиси учун битта тавоф ва битта саъй қилди, сўнг Наҳр куни келгунича иҳромдан чиқмади ва (ўшанда) ҳадйи сўйди. У: «Ким умра билан ҳажни бирга қилиб, иккисига бирга иҳром боғласа, Наҳр куни иккисидан бирга чиқмагунича иҳромдан чиқмасин», дер эди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيِّ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " مَنْ كُسِرَ، أَوْ عُرِجَ، فَقَدْ حَلَّ، وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : رَوَاهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلَّامٍ ، وَمَعْمَرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ ، عَنْ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Hajjoj ibn Amr al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kimning (suyagi) sinsa yoki choloq boʻlsa, u ihromdan chiqibdi va uning zimmasida boshqa bir haj bor», dedilar. Abu Muhammad aytdi: Buni Muoviya ibn Sallom va Maʼmar Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Ikrimadan, u Abdulloh ibn Rofeʼdan, u Hajjoj ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Ҳажжож ибн Амр ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Кимнинг (суяги) синса ёки чолоқ бўлса, у иҳромдан чиқибди ва унинг зиммасида бошқа бир ҳаж бор», дедилар. Абу Муҳаммад айтди: Буни Муовия ибн Саллом ва Маъмар Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан, у Абдуллоҳ ибн Рофеъдан, у Ҳажжож ибн Амрдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " رَمَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ : الضُّحَى، وَبَعْدَ ذَلِكَ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qurbonlik kuni (nahr kunida) jamrani choshgoh vaqtida toshboʻron qildilar, undan keyingi (kunlarda) esa quyosh ogʻgach (toshboʻron qildilar).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик куни (наҳр кунида) жамрани чошгоҳ вақтида тошбўрон қилдилар, ундан кейинги (кунларда) эса қуёш оғгач (тошбўрон қилдилар).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَرْخَصَ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَرْمُوا الْغَدَ وَمِنْ بَعْدِ الْغَدِ لِيَوْمَيْنِ، ثُمَّ يَرْمُوا يَوْمَ النَّفْرِ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ

Osim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ tuya boquvchilarga Nahr kuni tosh otib, soʻng ertasi kuni va undan keyingi kuni — ikki kun uchun — tosh otishlariga, keyin koʻchish kuni tosh otishlariga ruxsat berdilar. Abu Muhammad aytdi: Ulardan baʼzilari: Abdulloh ibn Abu Bakr, otasidan, u Abul-Baddohdan, deb aytadilar.Осим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ туя боқувчиларга Наҳр куни тош отиб, сўнг эртаси куни ва ундан кейинги куни — икки кун учун — тош отишларига, кейин кўчиш куни тош отишларига рухсат бердилар. Абу Муҳаммад айтди: Улардан баъзилари: Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, отасидан, у Абул-Баддоҳдан, деб айтадилар.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ مُرَّةَ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّيْمِيِّ ، قَالَ : " أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَنْ نَرْمِيَ الْجَمْرَةَ بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ "

Abdurrahmon ibn Usmon at-Taymiy (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ bizga Vidolashuv hajida jamraga xazaf toshi kabi mayda tosh bilan otishni buyurdilar».Абдурраҳмон ибн Усмон ат-Таймий (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга Видолашув ҳажида жамрага хазаф тоши каби майда тош билан отишни буюрдилар».

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " أَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَمَوْا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ، وَأَوْضَعَ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ ، وَقَالَ : عَلَيْكُمْ السَّكِينَةَ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ularga buyurdilar, ular xazaf toshi kabi mayda toshlar bilan otdilar. U zot Muhassir vodiysida (yurishni) tezlatdilar va: «Sizlarga sokinlik lozim», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ уларга буюрдилар, улар хазаф тоши каби майда тошлар билан отдилар. У зот Муҳассир водийсида (юришни) тезлатдилар ва: «Сизларга сокинлик лозим», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ ، عَنْ حُمَيْدٍ الْأَعْرَجِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُعَاذٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَأْمُرُنَا أَنْ " نَرْمِيَ الْجِمَارَ بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ " . قِيلَ لِأَبِي مُحَمَّدٍ : عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُعَاذٍ لَهُ صُحْبَةٌ؟ قَالَ : نَعَمْ

Abdurrahmon ibn Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bizga jamralarga xazaf toshi kabi mayda toshlar bilan otishni buyurar edilar. Abu Muhammaddan: «Abdurrahmon ibn Muozning suhbati (sahobaligi) bormi?» deb soʻraldi. U: «Ha», dedi.Абдурраҳмон ибн Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бизга жамраларга хазаф тоши каби майда тошлар билан отишни буюрар эдилар. Абу Муҳаммаддан: «Абдурраҳмон ибн Муознинг суҳбати (саҳобалиги) борми?» деб сўралди. У: «Ҳа», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، وَالْمُؤَمَّلُ ، وَأَبُو نُعَيْمٍ ، عَنْ أَيْمَنَ بْنِ نَابِلٍ ، عَنْ قُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ الْكِلَابِيِّ ، قَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْمِي الْجِمَارَ عَلَى نَاقَةٍ صَهْبَاءَ لَيْسَ ثَمَّ ضَرْبٌ، وَلَا طَرْدٌ، وَلَا إِلَيْكَ إِلَيْكَ "

Qudoma ibn Abdulloh ibn Ammor al-Kilobiy (roziyallohu anhu) aytdi: «Men Rasululloh ﷺ ni sargʻish-oq tuya ustida jamralarga tosh otayotgan holda koʻrdim; u yerda na urish, na haydash, na ‹qoch, qoch› (deyish) bor edi».Қудома ибн Абдуллоҳ ибн Аммор ал-Килобий (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ни сарғиш-оқ туя устида жамраларга тош отаётган ҳолда кўрдим; у ерда на уриш, на ҳайдаш, на ‹қоч, қоч› (дейиш) бор эди».

أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ هُوَ الْجَزَرِيُّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ الْفَضْلِ ، قَالَ : كُنْتُ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ "

Fazl (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning ortlarida mingashgan edim; u zot jamraga tosh otgunlaricha talbiya aytishdan toʻxtamadilar.Фазл (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ортларида мингашган эдим; у зот жамрага тош отгунларича талбия айтишдан тўхтамадилар.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " إِذَا رَمَى الْجَمْرَةَ الَّتِي تَلِي الْمَسْجِدَ مَسْجِدَ مِنًى ، يَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، ثُمَّ تَقَدَّمَ أَمَامَهَا فَوَقَفَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ رَافِعًا يَدَيْهِ، وَكَانَ يُطِيلُ الْوُقُوفَ، ثُمَّ يَأْتِي الْجَمْرَةَ الثَّانِيَةَ فَيَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَمَى بِحَصَاةٍ، ثُمَّ يَنْحَدِرُ مِنْ ذَاتِ الْيَسَارِ مِمَّا يَلِي الْوَادِي رَافِعًا يَدَيْهِ يَدْعُو، ثُمَّ يَأْتِي الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الْعَقَبَةِ، فَيَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَمَى بِحَصَاةٍ، ثُمَّ يَنْصَرِفُ وَلَا يَقِفُ عِنْدَهَا " . قَالَ الزُّهْرِيُّ : سَمِعْتُ سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُهُ

Zuhriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ masjidga — Mino masjidiga — yaqin jamraga tosh otganlarida, unga yetti mayda tosh bilan ramy qilar va har bir tosh bilan birga takbir aytar edilar. Soʻng uning oldiga oʻtib, qiblaga yuzlangan holda, qoʻllarini koʻtarib turar va turishni uzoq qilar edilar. Soʻng ikkinchi jamraga kelib, unga yetti mayda tosh bilan ramy qilar, har bir tosh otganda takbir aytar edilar. Soʻng chap tomondan, vodiyga yaqin joydan tushib, qoʻllarini koʻtargan holda duo qilar edilar. Soʻng Aqaba yonidagi jamraga kelib, unga yetti mayda tosh bilan ramy qilar, har bir tosh otganda takbir aytar, soʻng qaytar va uning yonida turmas edilar. Zuhriy aytdi: Men Solim ibn Abdullohning bu hadisni otasidan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) aytib berayotganini eshitdim. (Zuhriy) aytdi: Ibn Umar ham shunday qilar edi.Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ масжидга — Мино масжидига — яқин жамрага тош отганларида, унга етти майда тош билан рамй қилар ва ҳар бир тош билан бирга такбир айтар эдилар. Сўнг унинг олдига ўтиб, қиблага юзланган ҳолда, қўлларини кўтариб турар ва туришни узоқ қилар эдилар. Сўнг иккинчи жамрага келиб, унга етти майда тош билан рамй қилар, ҳар бир тош отганда такбир айтар эдилар. Сўнг чап томондан, водийга яқин жойдан тушиб, қўлларини кўтарган ҳолда дуо қилар эдилар. Сўнг Ақаба ёнидаги жамрага келиб, унга етти майда тош билан рамй қилар, ҳар бир тош отганда такбир айтар, сўнг қайтар ва унинг ёнида турмас эдилар. Зуҳрий айтди: Мен Солим ибн Абдуллоҳнинг бу ҳадисни отасидан, у Набий ﷺдан (ривоят қилиб) айтиб бераётганини эшитдим. (Зуҳрий) айтди: Ибн Умар ҳам шундай қилар эди.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ هُوَ الْمَاجِشُونُ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا نَذْكُرُ إِلَّا الْحَجَّ، فَلَمَّا جِئْنَا سَرِفَ ، طَمِثْتُ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ، طَهُرْتُ، فَأَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَفَضْتُ، فَأُتِيَ بِلَحْمِ بَقَرٍ، فَقُلْتُ : مَا هَذَا؟ قَالُوا : " أَهْدَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نِسَائِهِ الْبَقَرَةَ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga faqat hajni zikr qilgan holda chiqdik. Sarifga kelganimizda men hayz koʻrdim. Nahr kuni boʻlganda pok boʻldim va Rasululloh ﷺ meni (Baytga) joʻnatdilar, men ifoza (tavofini) qildim. Soʻng mol goʻshti keltirildi. Men: «Bu nima?» dedim. Ular: «Rasululloh ﷺ ayollari nomidan sigirni qurbonlik qildilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга фақат ҳажни зикр қилган ҳолда чиқдик. Сарифга келганимизда мен ҳайз кўрдим. Наҳр куни бўлганда пок бўлдим ва Расулуллоҳ ﷺ мени (Байтга) жўнатдилар, мен ифоза (тавофини) қилдим. Сўнг мол гўшти келтирилди. Мен: «Бу нима?» дедим. Улар: «Расулуллоҳ ﷺ аёллари номидан сигирни қурбонлик қилдилар», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيُّ ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جُبَيْرٍ ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ ، قَالَتْ : أَخْبَرَتْنِي أُمُّ عُثْمَانَ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ، إِنَّمَا عَلَى النِّسَاءِ التَّقْصِيرُ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ayollarga soch qirdirish (vojib) emas, ayollarga faqat (sochni) qisqartirish (lozim)», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аёлларга соч қирдириш (вожиб) эмас, аёлларга фақат (сочни) қисқартириш (лозим)», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّهُ قَالَ : " رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ". قِيلَ : وَالْمُقَصِّرِينَ؟ قَالَ : " رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ". قَالَ فِي الرَّابِعَةِ : " وَالْمُقَصِّرِينَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», dedilar. «Qisqartirganlarga-chi?» deyildi. U zot: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», dedilar. Toʻrtinchisida: «Va qisqartirganlarga (ham)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», дедилар. «Қисқартирганларга-чи?» дейилди. У зот: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», дедилар. Тўртинчисида: «Ва қисқартирганларга (ҳам)», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ هُوَ ابْنُ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ الْجَمْرَةِ وَهُوَ يُسْأَلُ، فَقَالَ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَحَرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ؟ قَالَ : " ارْمِ وَلَا حَرَجَ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ni jamraning yonida koʻrdim; u zotdan (savollar) soʻralayotgan edi. Bir kishi: «Yo Rasululloh, men tosh otishdan oldin qurbonlik soʻydim?» dedi. U zot: «Tosh ot, zarari yoʻq», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ни жамранинг ёнида кўрдим; у зотдан (саволлар) сўралаётган эди. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, мен тош отишдан олдин қурбонлик сўйдим?» деди. У зот: «Тош от, зарари йўқ», дедилар.

قَالَ آخَرُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَنْحَرَ؟ قَالَ : " انْحَرْ وَلَا حَرَجَ " . قَالَ : فَمَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ قُدِّمَ وَلَا أُخِّرَ إِلَّا قَالَ : " افْعَلْ وَلَا حَرَجَ "

Boshqasi: «Yo Rasululloh, men qurbonlik soʻyishdan oldin sochimni oldirdim?» dedi. U zot: «Soʻy, zarari yoʻq», dedilar. (Rovi) aytdi: Oʻsha kuni u zotdan oldin yoki keyin qilingan biror narsa haqida soʻralsa, faqat: «Qilaver, zarari yoʻq», der edilar.Бошқаси: «Ё Расулуллоҳ, мен қурбонлик сўйишдан олдин сочимни олдирдим?» деди. У зот: «Сўй, зарари йўқ», дедилар. (Рови) айтди: Ўша куни у зотдан олдин ёки кейин қилинган бирор нарса ҳақида сўралса, фақат: «Қилавер, зарари йўқ», дер эдилар.

أَخْبَرَنَا مُسَدَّدٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَفَ لِلنَّاسِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ؟ قَالَ : " لَا حَرَجَ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajida odamlar uchun toʻxtadilar. Bir kishi u zotga: «Yo Rasululloh, men soʻyishdan oldin sochimni oldirdim?» dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажида одамлар учун тўхтадилар. Бир киши у зотга: «Ё Расулуллоҳ, мен сўйишдан олдин сочимни олдирдим?» деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар.

قَالَ : لَمْ أَشْعُرْ، ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ؟ قَالَ : " لَا حَرَجَ " . فَلَمْ يُسْأَلْ يَوْمَئِذٍ عَنْ شَيْءٍ قُدِّمَ أَوْ أُخِّرَ إِلَّا قَالَ : " لَا حَرَجَ ". قَالَ عَبْد اللَّهِ : أَنَا أَقُولُ بِهَذَا، وَأَهْلُ الْكُوفَةِ يُشَدِّدُونَ

Boshqasi: «Men bilmadim, tosh otishdan oldin soʻydim?» dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. Oʻsha kuni u zotdan oldin yoki keyin qilingan biror narsa haqida soʻralganda, faqat: «Zarari yoʻq», der edilar. Abdulloh aytdi: Men ham shuni aytaman, Kufa ahli esa qattiqlik qiladilar.Бошқаси: «Мен билмадим, тош отишдан олдин сўйдим?» деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. Ўша куни у зотдан олдин ёки кейин қилинган бирор нарса ҳақида сўралганда, фақат: «Зарари йўқ», дер эдилар. Абдуллоҳ айтди: Мен ҳам шуни айтаман, Куфа аҳли эса қаттиқлик қиладилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاق ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ نَاجِيَةَ الْأَسْلَمِيِّ صَاحِبِ هَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ أَصْنَعُ بِمَا عَطِبَ مِنْ الْهَدْيِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُلُّ بَدَنَةٍ عَطِبَتْ فَانْحَرْهَا، ثُمَّ أَلْقِ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا، ثُمَّ خَلِّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّاسِ فَلْيَأْكُلُوهَا " . أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ نَاجِيَةَ ، نَحْوَهُ

Rasululloh ﷺ ning hadylariga masʼul boʻlgan Nojiya al-Aslamiy (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ dan: «Hadydan halok boʻlay deganini nima qilay?» deb soʻradim. Rasululloh ﷺ: «Halok boʻlay degan har qanday badanani soʻygin, soʻng uning kavushini qoniga botir, keyin uni odamlar bilan (ochiq) qoldirib qoʻy, uni yeyaversinlar», dedilar. Boshqa bir rivoyatda ham Nojiyadan shunga oʻxshashi (keltirilgan).Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳадйларига масъул бўлган Ножия ал-Асламий (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ дан: «Ҳадйдан ҳалок бўлай деганини нима қилай?» деб сўрадим. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳалок бўлай деган ҳар қандай баданани сўйгин, сўнг унинг кавушини қонига ботир, кейин уни одамлар билан (очиқ) қолдириб қўй, уни еяверсинлар», дедилар. Бошқа бир ривоятда ҳам Ножиядан шунга ўхшаши (келтирилган).

أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ ، وَأَبُو نُعَيْمٍ ، قَالَا : حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ الْأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " أَهْدَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّةً غَنَمًا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bir marta qoʻylarni hadyi qilib joʻnatdilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бир марта қўйларни ҳадйи қилиб жўнатдилар».

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا حَسَّانَ يُحَدِّثُ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى الظُّهْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ ، ثُمَّ دَعَا بِبَدَنَةٍ فَأَشْعَرَهَا مِنْ صَفْحَةِ سَنَامِهَا الْأَيْمَنِ، ثُمَّ سَلَتَ الدَّمَ عَنْهَا وَقَلَّدَهَا نَعْلَيْنِ، ثُمَّ أُتِيَ بِرَاحِلَتِهِ، فَلَمَّا قَعَدَ عَلَيْهَا وَاسْتَوَتْ عَلَى الْبَيْدَاءِ، أَهَلَّ بِالْحَجِّ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Zul-Hulayfada peshin namozini oʻqidilar. Soʻng bir tuyani keltirishni buyurib, uning oʻrkachining oʻng tomonidan ishʼor qildilar (belgi qoʻyib qonatdilar), keyin undan qonni siypab tozaladilar va boʻyniga ikki kavush osib qoʻydilar. Soʻng minadigan tuyalari keltirildi. Uning ustiga oʻtirib, u (tuya) Baydoda roʻparalashganida, haj uchun talbiya aytdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Зул-Ҳулайфада пешин намозини ўқидилар. Сўнг бир туяни келтиришни буюриб, унинг ўркачининг ўнг томонидан ишъор қилдилар (белги қўйиб қонатдилар), кейин ундан қонни сийпаб тозаладилар ва бўйнига икки кавуш осиб қўйдилар. Сўнг минадиган туялари келтирилди. Унинг устига ўтириб, у (туя) Байдода рўпаралашганида, ҳаж учун талбия айтдилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو النَّضْرِ هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : قَتَادَةُ أَخْبَرَنِي، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَسًا يُحَدِّثُ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَنَّهُ انْتَهَى إِلَى رَجُلٍ يَسُوقُ بَدَنَتَهُ، قَالَ : " ارْكَبْهَا ". قَالَ : إِنَّهَا بَدَنَةٌ. قَالَ : " ارْكَبْهَا ". قَالَ : إِنَّهَا بَدَنَةٌ، قَالَ : " ارْكَبْهَا وَيْحَكَ ! "

Anas (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot oʻz badanasini haydab borayotgan bir kishining oldiga yetib bordilar va: «Unga min», dedilar. U: «Bu badanadir», dedi. U zot: «Unga min», dedilar. U: «Bu badanadir», dedi. U zot: «Unga min, holingga voy!» dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот ўз баданасини ҳайдаб бораётган бир кишининг олдига етиб бордилар ва: «Унга мин», дедилар. У: «Бу баданадир», деди. У зот: «Унга мин», дедилар. У: «Бу баданадир», деди. У зот: «Унга мин, ҳолингга вой!» дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّهُ رَأَى رَجُلًا قَدْ أَنَاخَ بَدَنَةً، فَقَالَ : " ابْعَثْهَا قِيَامًا مُقَيَّدَةً، سُنَّةَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u badanani choʻktirib qoʻygan bir kishini koʻrib: «Uni oyogʻi bogʻlangan holda tik turgʻiz — bu Muhammad ﷺ ning sunnatidir», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у баданани чўктириб қўйган бир кишини кўриб: «Уни оёғи боғланган ҳолда тик турғиз — бу Муҳаммад ﷺ нинг суннатидир», деди.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى أَبِي قُرَّةَ : هُوَ مُوسَى بْنُ طَارِقٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ رَجَعَ مِنْ عُمْرَةِ الْجِعْرَانَةِ ، بَعَثَ أَبَا بَكْرٍ عَلَى الْحَجِّ، فَأَقْبَلْنَا مَعَهُ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْعَرْجِ ثُوِّبَ بِالصُّبْحِ، فَلَمَّا اسْتَوَى لِيُكَبِّرَ، سَمِعَ الرَّغْوَةَ خَلْفَ ظَهْرِهِ، فَوَقَفَ عَنْ التَّكْبِيرِ، فَقَالَ : هَذِهِ رَغْوَةُ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْجَدْعَاءِ، لَقَدْ بَدَا لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَجِّ، فَلَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنُصَلِّيَ مَعَهُ، فَإِذَا عَلِيٌّ عَلَيْهَا، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمِيرٌ أَمْ رَسُولٌ؟ قَالَ : لَا، بَلْ رَسُولٌ، " أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِبَرَاءَةٌ أَقْرَؤُهَا عَلَى النَّاسِ فِي مَوَاقِفِ الْحَجِّ " . فَقَدِمْنَا مَكَّةَ ، فَلَمَّا كَانَ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِيَوْمٍ، قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَخَطَبَ النَّاسَ، فَحَدَّثَهُمْ عَنْ مَنَاسِكِهِمْ حَتَّى إِذَا فَرَغَ، قَامَ عَلِيٌّ فَقَرَأَ عَلَى النَّاسِ بَرَاءَةٌ حَتَّى خَتَمَهَا. ثُمَّ خَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ ، قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَخَطَبَ النَّاسَ، فَحَدَّثَهُمْ عَنْ مَنَاسِكِهِمْ، حَتَّى إِذَا فَرَغَ، قَامَ عَلِيٌّ فَقَرَأَ عَلَى النَّاسِ بَرَاءَةٌ حَتَّى خَتَمَهَا. ثُمَّ كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ فَأَفَضْنَا، فَلَمَّا رَجَعَ أَبُو بَكْرٍ خَطَبَ النَّاسَ، فَحَدَّثَهُمْ عَنْ إِفَاضَتِهِمْ، وَعَنْ نَحْرِهِمْ، وَعَنْ مَنَاسِكِهِمْ، فَلَمَّا فَرَغَ، قَامَ عَلِيٌّ فَقَرَأَ عَلَى النَّاسِ بَرَاءَةٌ حَتَّى خَتَمَهَا، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّفْرِ الْأَوَّلُ، قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَخَطَبَ النَّاسَ، فَحَدَّثَهُمْ كَيْفَ يَنْفِرُونَ، وَكَيْفَ يَرْمُونَ، فَعَلَّمَهُمْ مَنَاسِكَهُمْ، فَلَمَّا فَرَغَ، قَامَ عَلِيٌّ فَقَرَأَ بَرَاءَةٌ عَلَى النَّاسِ حَتَّى خَتَمَهَا

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Jiʼrona umrasidan qaytganlarida, Abu Bakrni hajga amir qilib joʻnatdilar. Biz u bilan birga yoʻlga chiqdik. Arj degan joyga yetganimizda subh namoziga iqomat aytildi. U takbir aytish uchun turdi, shunda orqasidan tuya boʻkirganini eshitib, takbirdan toʻxtadi va: «Bu Rasululloh ﷺning Jadʼo nomli tuyasining boʻkirishi. Rasululloh ﷺga haj borasida bir narsa zohir boʻlgan koʻrinadi, ehtimol bu Rasululloh ﷺning oʻzlaridir, u zot bilan namoz oʻqirmiz», dedi. Nogoh tuya ustida Ali bor edi. Abu Bakr unga: «Amir sifatidami yoki elchi sifatida (kelding)?» dedi. U: «Yoʻq, balki elchi sifatida. Rasululloh ﷺ meni Baroat surasini haj mavqiflarida odamlarga oʻqib berishim uchun joʻnatdilar», dedi. Biz Makkaga keldik. Tarviya kunidan bir kun avval Abu Bakr turib, odamlarga xutba qildi va ularga haj amallarini bayon qildi. Tugatgach, Ali turib, odamlarga Baroat surasini oxirigacha oʻqib berdi. Soʻng u bilan chiqdik. Arafa kuni boʻlganda Abu Bakr turib, odamlarga xutba qildi va haj amallarini bayon qildi. Tugatgach, Ali turib, odamlarga Baroatni oxirigacha oʻqib berdi. Soʻng Nahr kuni boʻldi, biz ifoza qildik. Abu Bakr qaytganida odamlarga xutba qilib, ularga ifozalari, qurbonliklari va haj amallari haqida bayon qildi. Tugatgach, Ali turib, odamlarga Baroatni oxirigacha oʻqib berdi. Birinchi Nafr kuni boʻlganda Abu Bakr turib, odamlarga xutba qildi va qanday nafr qilishlari hamda qanday tosh otishlarini bayon qilib, ularga haj amallarini oʻrgatdi. Tugatgach, Ali turib, odamlarga Baroatni oxirigacha oʻqib berdi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Жиърона умрасидан қайтганларида, Абу Бакрни ҳажга амир қилиб жўнатдилар. Биз у билан бирга йўлга чиқдик. Арж деган жойга етганимизда субҳ намозига иқомат айтилди. У такбир айтиш учун турди, шунда орқасидан туя бўкирганини эшитиб, такбирдан тўхтади ва: «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг Жадъо номли туясининг бўкириши. Расулуллоҳ ﷺга ҳаж борасида бир нарса зоҳир бўлган кўринади, эҳтимол бу Расулуллоҳ ﷺнинг ўзларидир, у зот билан намоз ўқирмиз», деди. Ногоҳ туя устида Али бор эди. Абу Бакр унга: «Амир сифатидами ёки элчи сифатида (келдинг)?» деди. У: «Йўқ, балки элчи сифатида. Расулуллоҳ ﷺ мени Бароат сурасини ҳаж мавқифларида одамларга ўқиб беришим учун жўнатдилар», деди. Биз Маккага келдик. Тарвия кунидан бир кун аввал Абу Бакр туриб, одамларга хутба қилди ва уларга ҳаж амалларини баён қилди. Тугатгач, Али туриб, одамларга Бароат сурасини охиригача ўқиб берди. Сўнг у билан чиқдик. Арафа куни бўлганда Абу Бакр туриб, одамларга хутба қилди ва ҳаж амалларини баён қилди. Тугатгач, Али туриб, одамларга Бароатни охиригача ўқиб берди. Сўнг Наҳр куни бўлди, биз ифоза қилдик. Абу Бакр қайтганида одамларга хутба қилиб, уларга ифозалари, қурбонликлари ва ҳаж амаллари ҳақида баён қилди. Тугатгач, Али туриб, одамларга Бароатни охиригача ўқиб берди. Биринчи Нафр куни бўлганда Абу Бакр туриб, одамларга хутба қилди ва қандай нафр қилишлари ҳамда қандай тош отишларини баён қилиб, уларга ҳаж амалларини ўргатди. Тугатгач, Али туриб, одамларга Бароатни охиригача ўқиб берди.

أَخْبَرَنَا أَبُو حَاتِمٍ أَشْهَلُ بْنُ حَاتِمٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : لَمَّا كَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ، قَعَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى بَعِيرٍ لَا أَدْرِي جَمَلٌ أَوْ نَاقَةٌ، وَأَخَذَ إِنْسَانٌ بِخِطَامِهِ أَوْ قَالَ : بِزِمَامِهِ ، فَقَالَ : " أَيُّ يَوْمٍ هَذَا؟ " قَالَ : فَسَكَتْنَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ سِوَى اسْمِهِ، فَقَالَ : " أَلَيْسَ يَوْمَ النَّحْرِ؟ " قُلْنَا : بَلَى. قَالَ : " فَأَيُّ شَهْرٍ هَذَا؟ " قَالَ : فَسَكَتْنَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ سِوَى اسْمِهِ، فَقَالَ : " أَلَيْسَ ذُو الْحِجَّةِ؟ ". قُلْنَا : بَلَى. قَالَ : " فَأَيُّ بَلَدٍ هَذَا؟ ". قَالَ : فَسَكَتْنَا حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ سِوَى اسْمِهِ، فَقَالَ : " أَلَيْسَ الْبَلْدَةَ؟ ". قُلْنَا : بَلَى. قَالَ : " فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ بَيْنَكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، أَلَا لِيُبَلِّغْ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، فَإِنَّ الشَّاهِدَ عَسَى أَنْ يُبَلِّغَ مَنْ هُوَ أَوْعَى مِنْهُ "

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oʻsha kun boʻlganda Nabiy ﷺ bir tuya ustiga oʻtirdilar — bilmadim, erkak tuyami yoki urgʻochi tuya —, bir kishi uning jilovidan — yoki: yugani dedi — ushlab turardi. U zot: «Bu qaysi kun?» dedilar. (Abu Bakra) aytdi: Biz, u zot bu kunga oʻz nomidan boshqa nom qoʻysalar kerak, deb oʻylagunimizcha jim turdik. Soʻng u zot: «Bu Nahr kuni emasmi?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Bu qaysi oy?» dedilar. Biz yana, u zot unga oʻz nomidan boshqa nom qoʻysalar kerak, deb oʻylagunimizcha jim turdik. Soʻng u zot: «Bu Zulhijja emasmi?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Bu qaysi shahar?» dedilar. Biz yana, u zot unga oʻz nomidan boshqa nom qoʻysalar kerak, deb oʻylagunimizcha jim turdik. Soʻng u zot: «Bu (muqaddas) shahar emasmi?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Albatta, qonlaringiz, mol-mulklaringiz va obroʻlaringiz bir-biringizga shu kuningizning, shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi haromdir. Ogoh boʻlinglar, hozir boʻlgan yoʻq boʻlganga yetkazsin; chunki hozir boʻlgan kishi oʻzidan koʻra yaxshiroq anglaydigan kishiga yetkazishi mumkin», dedilar.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ўша кун бўлганда Набий ﷺ бир туя устига ўтирдилар — билмадим, эркак туями ёки урғочи туя —, бир киши унинг жиловидан — ёки: югани деди — ушлаб турарди. У зот: «Бу қайси кун?» дедилар. (Абу Бакра) айтди: Биз, у зот бу кунга ўз номидан бошқа ном қўйсалар керак, деб ўйлагунимизча жим турдик. Сўнг у зот: «Бу Наҳр куни эмасми?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Бу қайси ой?» дедилар. Биз яна, у зот унга ўз номидан бошқа ном қўйсалар керак, деб ўйлагунимизча жим турдик. Сўнг у зот: «Бу Зулҳижжа эмасми?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Бу қайси шаҳар?» дедилар. Биз яна, у зот унга ўз номидан бошқа ном қўйсалар керак, деб ўйлагунимизча жим турдик. Сўнг у зот: «Бу (муқаддас) шаҳар эмасми?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Албатта, қонларингиз, мол-мулкларингиз ва обрўларингиз бир-бирингизга шу кунингизнинг, шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлинглар, ҳозир бўлган йўқ бўлганга етказсин; чунки ҳозир бўлган киши ўзидан кўра яхшироқ англайдиган кишига етказиши мумкин», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ الْأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : حَاضَتْ صَفِيَّةُ ، فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ النَّفْرِ، قَالَتْ : أَيْ حَلْقَى، أَيْ عَقْرَى ! بِلُغَةٍ لَهُنَّ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلَسْتِ قَدْ طُفْتِ يَوْمَ النَّحْرِ؟ " قَالَتْ : بَلَى. قَالَ : " فَارْكَبِي " . حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ الْحَكَمِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ الْأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، بِنَحْوِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Safiyya hayz koʻrdi. Nafr kechasi boʻlganda: «Ey soch qirdirgur, ey oyogʻi kesilgur!» deyildi — bu ularning lahjasidagi (ibora edi) —. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen Nahr kuni tavof qilmaganmiding?» dedilar. U: «Ha, (qilgan edim)», dedi. U zot: «Unda min (joʻna)», dedilar. Boshqa bir rivoyatda ham Oishadan shunga oʻxshashi (keltirilgan).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Сафийя ҳайз кўрди. Нафр кечаси бўлганда: «Эй соч қирдиргур, эй оёғи кесилгур!» дейилди — бу уларнинг лаҳжасидаги (ибора эди) —. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен Наҳр куни тавоф қилмаганмидинг?» дедилар. У: «Ҳа, (қилган эдим)», деди. У зот: «Унда мин (жўна)», дедилар. Бошқа бир ривоятда ҳам Оишадан шунга ўхшаши (келтирилган).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْبَزَّازُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ ، قَالَ : سَأَلْنَا عَلِيًّا : بِأَيِّ شَيْءٍ بُعِثْتَ؟. قَالَ : " بُعِثْتُ بِأَرْبَعٍ : لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا نَفْسٌ مُؤْمِنَةٌ، وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ، وَلَا يَجْتَمِعُ مُسْلِمٌ وَكَافِرٌ فِي الْحَجِّ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا، وَمَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَهْدٌ، فَعَهْدُهُ إِلَى مُدَّتِهِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَهْدٌ، فَهِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ. يَقُولُ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ أَجَلُهُمْ عِشْرِينَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، فَاقْتُلُوهُمْ بَعْدَ الْأَرْبَعَةِ "

Zayd ibn Yusayʼ aytdi: Biz Alidan: «Sen nima bilan joʻnatilgan eding?» deb soʻradik. U: «Men toʻrt (narsa) bilan joʻnatilgan edim: Jannatga mumin jondan boshqasi kirmaydi; Baytni yalangʻoch kishi tavof qilmaydi; shu yillaridan keyin hajda musulmon bilan kofir birga toʻplanmaydi; kimning Rasululloh ﷺ bilan orasida ahd boʻlsa, uning ahdi oʻz muddatigacha (davom etadi); kimning ahdi boʻlmasa, u toʻrt oydir», dedi. (Rovi) aytadi: Nahr kunidan keyin ularning muddati Zulhijjaning yigirma (kuni)dir; toʻrt (oy)dan keyin esa ularni oʻldiringlar.Зайд ибн Юсайъ айтди: Биз Алидан: «Сен нима билан жўнатилган эдинг?» деб сўрадик. У: «Мен тўрт (нарса) билан жўнатилган эдим: Жаннатга мумин жондан бошқаси кирмайди; Байтни яланғоч киши тавоф қилмайди; шу йилларидан кейин ҳажда мусулмон билан кофир бирга тўпланмайди; кимнинг Расулуллоҳ ﷺ билан орасида аҳд бўлса, унинг аҳди ўз муддатигача (давом этади); кимнинг аҳди бўлмаса, у тўрт ойдир», деди. (Рови) айтади: Наҳр кунидан кейин уларнинг муддати Зулҳижжанинг йигирма (куни)дир; тўрт (ой)дан кейин эса уларни ўлдиринглар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي أَبُو قَزَعَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُهَاجِرًا يَقُولُ : سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رَفْعِ الْأَيْدِي عِنْدَ الْبَيْتِ ، فَقَالَ : " إِنَّمَا كَانَ يَصْنَعُ ذَلِكَ الْيَهُودُ، حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَفَصَنَعْنَا ذَلِكَ؟ "

Muhojir aytdi: Jobir ibn Abdullohdan Bayt yonida qoʻllarni koʻtarish haqida soʻraldi. U: «Buni faqat yahudiylar qilar edi. Biz Rasululloh ﷺ bilan birga haj qildik, buni qilganmidik?» dedi.Муҳожир айтди: Жобир ибн Абдуллоҳдан Байт ёнида қўлларни кўтариш ҳақида сўралди. У: «Буни фақат яҳудийлар қилар эди. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳаж қилдик, буни қилганмидик?» деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، وَحَجَّاجٌ ، قَالَا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ يُحَدِّثُ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " اسْتَنْصَتَ النَّاسَ "، فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، ثُمَّ قَالَ : " لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ "

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajida: «Odamlarni jim qildir», dedilar. Soʻng: «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizga urib, kofirlarga aylanib qaytmanglar», dedilar.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажида: «Одамларни жим қилдир», дедилар. Сўнг: «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизга уриб, кофирларга айланиб қайтманглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبِي خَالِدٍ ، قَالَ : وَسَمِعْتُ ابْنَ أَبِي أَوْفَى يَقُولُ : " سَعَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، وَنَحْنُ نَسْتُرُهُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يُصِيبَهُ أَحَدٌ بِحَجَرٍ أَوْ بِرَمْيَةٍ "

Ibn Abu Avfa (roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺ Safo bilan Marva orasida saʼy qildilar, biz esa Makka ahlidan birortasi u zotga tosh yoki otilgan narsa tegizmasligi uchun u zotni toʻsib turar edik».Ибн Абу Авфа (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ Сафо билан Марва орасида саъй қилдилар, биз эса Макка аҳлидан бирортаси у зотга тош ёки отилган нарса тегизмаслиги учун у зотни тўсиб турар эдик».

أَخْبَرَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ الْحَكَمِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ ، أَنَّهُ شَهِدَ عَلِيًّا وَعُثْمَانَ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ ، وَعُثْمَانُ يَنْهَى عَنْ الْمُتْعَةِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عَلِيٌّ ، " أَهَلَّ بِهِمَا جَمِيعًا، فَقَالَ : لَبَّيْكَ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ مَعًا " . فَقَالَ : تَرَانِي أَنْهَى عَنْهُ وَتَفْعَلُهُ؟ فَقَالَ : لَمْ أَكُنْ لِأَدَعَ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَوْلِ أَحَدٍ مِنْ النَّاسِ

Marvon ibn al-Hakamdan rivoyat qilinadiki, u Makka bilan Madina orasida Ali va Usmonning huzurida hozir boʻlgan; Usmon tamattuʼdan qaytarar edi. Ali buni koʻrgach, ikkisiga birga ihrom bogʻladi va: «Labbayk, haj va umra bilan birga», dedi. Shunda (Usmon): «Men undan qaytarayotganimni koʻrib turib, sen uni qilasanmi?» dedi. U: «Men odamlardan birortasining soʻzi bilan Rasululloh ﷺ ning sunnatlarini tark qiladigan emasman», dedi.Марвон ибн ал-Ҳакамдан ривоят қилинадики, у Макка билан Мадина орасида Али ва Усмоннинг ҳузурида ҳозир бўлган; Усмон таматтуъдан қайтарар эди. Али буни кўргач, иккисига бирга иҳром боғлади ва: «Лаббайк, ҳаж ва умра билан бирга», деди. Шунда (Усмон): «Мен ундан қайтараётганимни кўриб туриб, сен уни қиласанми?» деди. У: «Мен одамлардан бирортасининг сўзи билан Расулуллоҳ ﷺ нинг суннатларини тарк қиладиган эмасман», деди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، يَقُولُ : " لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجٍّ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺ ning: «Labbayka, umra va haj (bilan)», deb aytganlarini eshitgan.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺ нинг: «Лаббайка, умра ва ҳаж (билан)», деб айтганларини эшитган.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَهَلَّ بِهِمَا جَمِيعًا " ، فَلَقِيتُ ابْنَ عُمَرَ فَأَخْبَرْتُهُ بِقَوْلِ أَنَسٍ، فَقَالَ : إِنَّمَا أَهَلَّ بِالْحَجِّ، فَرَجَعْتُ إِلَى أَنَسٍ فَأَخْبَرْتُهُ بِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ، فَقَالَ : مَا يَعُدُّونَا إِلَّا صِبْيَانًا

Bakr ibn Abdulloh aytdi: Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ikkisiga birga ihrom bogʻladilar. Men Ibn Umarni uchratib, unga Anasning soʻzini aytdim. U: «U zot faqat hajga ihrom bogʻlaganlar», dedi. Men Anasning oldiga qaytib, unga Ibn Umarning soʻzini aytdim. U: «Ular bizni faqat bolalar deb hisoblaydilar», dedi.Бакр ибн Абдуллоҳ айтди: Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ иккисига бирга иҳром боғладилар. Мен Ибн Умарни учратиб, унга Анаснинг сўзини айтдим. У: «У зот фақат ҳажга иҳром боғлаганлар», деди. Мен Анаснинг олдига қайтиб, унга Ибн Умарнинг сўзини айтдим. У: «Улар бизни фақат болалар деб ҳисоблайдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهُ ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ، إِنْ وَلِيتُمْ هَذَا الْأَمْرَ، فَلَا تَمْنَعُوا أَحَدًا طَافَ أَوْ صَلَّى أَيَّ سَاعَةٍ شَاءَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ "

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Ey Abdu Manof oʻgʻillari! Agar bu ish sizlarning qoʻlingizga oʻtsa, kechasi yoki kunduzi xohlagan soatida tavof qilgan yoki namoz oʻqigan hech kimni man qilmanglar», dedilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Эй Абду Маноф ўғиллари! Агар бу иш сизларнинг қўлингизга ўтса, кечаси ёки кундузи хоҳлаган соатида тавоф қилган ёки намоз ўқиган ҳеч кимни ман қилманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " بَاتَ بِذِي طُوًى حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ دَخَلَ مَكَّةَ " ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Zu Tuvoda tong otguncha tunadilar, soʻng Makkaga kirdilar. Ibn Umar ham shunday qilar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Зу Тувода тонг отгунча тунадилар, сўнг Маккага кирдилар. Ибн Умар ҳам шундай қилар эди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَانَ يَدْخُلُ مَكَّةَ مِنْ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا ، وَيَخْرُجُ مِنْ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Makkaga yuqori dovondan kirar va quyi dovondan chiqar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Маккага юқори довондан кирар ва қуйи довондан чиқар эдилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " إِذَا أَدْخَلَ رِجْلَهُ فِي الْغَرْزِ وَاسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ، أَهَلَّ مِنْ مَسْجِدِ ذِي الْحُلَيْفَةِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oyoqlarini uzangiga qoʻyib, tuya u zotni koʻtarib turganda, Zul-Hulayfa masjidida talbiya ayta boshlar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оёқларини узангига қўйиб, туя у зотни кўтариб турганда, Зул-Ҳулайфа масжидида талбия айта бошлар эдилар.

أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، قَالَا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ فِي الْمُحْرِمِ إِذَا اشْتَكَى عَيْنَيْهِ : " يَضْمِدُهَا بِالصَّبِرِ "

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ koʻzlari ogʻrigan ehromli kishi haqida: «Ularga sabr (aloe) surtsin», dedilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ кўзлари оғриган эҳромли киши ҳақида: «Уларга сабр (алоэ) суртсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ، يَقُولُ : " قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى عِنْدَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّفَا " . قَالَ شُعْبَةُ : فَحَدَّثَنِي أَيُّوبُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : هِيَ السُّنَّةُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (Makkaga) keldilar va Baytni tavof qilib, Maqom yonida ikki rakat namoz oʻqidilar, soʻng Safo tomon chiqdilar. Ibn Umar: «Bu sunnatdir», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (Маккага) келдилар ва Байтни тавоф қилиб, Мақом ёнида икки ракат намоз ўқидилар, сўнг Сафо томон чиқдилар. Ибн Умар: «Бу суннатдир», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ ابْنِ عُيَيْنَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْأَحْوَلِ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ النَّاسُ يَنْصَرِفُونَ فِي كُلِّ وَجْهٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَا يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar har tomonga (tavofsiz) qaytib ketaverardilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Hech kim oxirgi ishi Baytni (tavof qilish) boʻlmaguncha (Makkadan) chiqib ketmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар ҳар томонга (тавофсиз) қайтиб кетаверардилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч ким охирги иши Байтни (тавоф қилиш) бўлмагунча (Маккадан) чиқиб кетмасин», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " رُخِّصَ لِلْحَائِضِ أَنْ تَنْفِرَ إِذَا أَفَاضَتْ " . قَالَ : وَسَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ عَامَ أَوَّلَ : أَنَّهَا لَا تَنْفِرُ، ثُمَّ سَمِعْتُهُ، يَقُولُ : تَنْفِرُ، إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَخَّصَ لَهُنَّ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hayzli ayolga — agar u ifoza (tavofini) qilgan boʻlsa — joʻnab ketishga ruxsat berildi. (Tovus) aytdi: Men avvalgi yili Ibn Umarning: «U joʻnamaydi», deganini eshitgan edim. Soʻng uning: «Joʻnayveradi, chunki Nabiy ﷺ ularga ruxsat berganlar», deganini eshitdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳайзли аёлга — агар у ифоза (тавофини) қилган бўлса — жўнаб кетишга рухсат берилди. (Товус) айтди: Мен аввалги йили Ибн Умарнинг: «У жўнамайди», деганини эшитган эдим. Сўнг унинг: «Жўнайверади, чунки Набий ﷺ уларга рухсат берганлар», деганини эшитдим.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، يَقُولُ : حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي طَاوُسٌ الْيَمَانِيُّ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ وَهُوَ يُسْأَلُ عَنْ حَبْسِ النِّسَاءِ عَنْ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ إِذَا حِضْنَ قَبْلَ النَّفْرِ، وَقَدْ أَفَضْنَ يَوْمَ النَّحْرِ، فَقَالَ : " إِنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ تَذْكُرُ رُخْصَةً لِلنِّسَاءِ " . وَذَلِكَ قَبْلَ مَوْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بِعَامٍ

Tovus al-Yamoniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abdulloh ibn Umardan — Nahr kuni ifoza (tavofini) qilgan, ammo joʻnashdan oldin hayz koʻrgan ayollarni Baytni tavof qilish uchun ushlab turish haqida soʻralayotganida — eshitdi. U: «Oisha ayollar uchun ruxsat borligini zikr qilar edi», dedi. Bu Abdulloh ibn Umarning vafotidan bir yil oldin (boʻlgan edi).Товус ал-Ямоний (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абдуллоҳ ибн Умардан — Наҳр куни ифоза (тавофини) қилган, аммо жўнашдан олдин ҳайз кўрган аёлларни Байтни тавоф қилиш учун ушлаб туриш ҳақида сўралаётганида — эшитди. У: «Оиша аёллар учун рухсат борлигини зикр қилар эди», деди. Бу Абдуллоҳ ибн Умарнинг вафотидан бир йил олдин (бўлган эди).

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل يَعْنِي ابْنَ أَبِي خَالِدٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، أَنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ : يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ رِجَالًا يَبْعَثُ أَحَدُهُمْ بِالْهَدْيِ مَعَ الرَّجُلِ، فَيَقُولُ : إِذَا بَلَغْتَ مَكَانَ كَذَا وَكَذَا، فَقَلِّدْهُ، فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ الْمَكَانَ، لَمْ يَزَلْ مُحْرِمًا حَتَّى يَحِلَّ النَّاسُ. قَالَ : فَسَمِعْتُ صَفْقَتَهَا بِيَدِهَا مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ، وَقَالَتْ : " لَقَدْ كُنْتُ أَفْتِلُ الْقَلَائِدَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَيَبْعَثُ بِالْهَدْيِ إِلَى الْكَعْبَةِ ، مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِمَّا يَحِلُّ لِلرَّجُلِ مِنْ أَهْلِهِ حَتَّى يَرْجِعَ النَّاسُ "

Masruq Oishaga: «Ey muminlarning onasi, baʼzi kishilar bor, ularning biri bir odam bilan hadyi joʻnatib: ‹Falon-falon joyga yetganingda unga boʻyintumor tak› deydi. Oʻsha kishi u joyga yetganida esa, u (hadyi egasi) odamlar ihromdan chiqqunicha ihromli boʻlib turaveradi», dedi. (Masruq) aytdi: Men uning parda ortidan qoʻlini bir-biriga urgan ovozini eshitdim va u: «Men Rasululloh ﷺ uchun boʻyintumorlarni eshar edim, u zot hadyini Kaʼbaga joʻnatar, odamlar qaytgunicha erkishga ahlidan halol boʻlgan hech narsa u zotga harom boʻlmas edi», dedi.Масруқ Оишага: «Эй муминларнинг онаси, баъзи кишилар бор, уларнинг бири бир одам билан ҳадйи жўнатиб: ‹Фалон-фалон жойга етганингда унга бўйинтумор так› дейди. Ўша киши у жойга етганида эса, у (ҳадйи эгаси) одамлар иҳромдан чиққунича иҳромли бўлиб тураверади», деди. (Масруқ) айтди: Мен унинг парда ортидан қўлини бир-бирига урган овозини эшитдим ва у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ учун бўйинтуморларни эшар эдим, у зот ҳадйини Каъбага жўнатар, одамлар қайтгунича эркишга аҳлидан ҳалол бўлган ҳеч нарса у зотга ҳаром бўлмас эди», деди.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ ، وَعَمْرَةُ بِنْتُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ : " كُنْتُ أَفْتِلُ قَلَائِدَ هَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَيَبْعَثُ بِهَدْيِهِ مُقَلَّدَةً، وَيُقِيمُ بِالْمَدِينَةِ وَلَا يَجْتَنِبُ شَيْئًا حَتَّى يُنْحَرَ هَدْيُهُ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Men Rasululloh ﷺ ning hadylarining boʻyintumorlarini eshar edim; u zot hadylarini boʻyintumor taqilgan holda joʻnatar, oʻzlari Madinada qolar va hadylari soʻyilgunicha hech narsadan tiyilmas edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳадйларининг бўйинтуморларини эшар эдим; у зот ҳадйларини бўйинтумор тақилган ҳолда жўнатар, ўзлари Мадинада қолар ва ҳадйлари сўйилгунича ҳеч нарсадан тийилмас эдилар».

أَخْبَرَنَا إِسْحَاق ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ ، عَنْ أُمِّهِ مُسَيْكَةَ وَأَثْنَى عَلَيْهَا خَيْرًا ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا نَبْنِي لَكَ بِمِنًى بِنَاءً يُظِلُّكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَا، مِنًى مُنَاخُ مَنْ سَبَقَ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, sizga Minoda soya beradigan bir bino qurib bermaylikmi?» dedim. Rasululloh ﷺ: «Yoʻq, Mino — kim oldin yetib kelsa, oʻshaning qoʻnaloq joyidir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, сизга Минода соя берадиган бир бино қуриб бермайликми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ, Мино — ким олдин етиб келса, ўшанинг қўналоқ жойидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَخَلَ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ وَعَلَى رَأْسِهِ مِغْفَرٌ، فَلَمَّا نَزَعَهُ جَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا ابْنُ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اقْتُلُوهُ " . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَالِدٍ : وَقُرِئَ عَلَى مَالِكٍ : قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَئِذٍ مُحْرِمًا

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Fath yili boshlariga temir dubulgʻa kiyib Makkaga kirdilar. Uni yechganlarida bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, Ibn Xatal Kaʼba pardalariga yopishib olibdi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Uni oʻldiringlar», dedilar. Abdulloh ibn Xolid aytdi: Molikka oʻqib berildi, u: Ibn Shihob aytdi: Rasululloh ﷺ oʻsha kuni ehromda emas edilar, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили бошларига темир дубулға кийиб Маккага кирдилар. Уни ечганларида бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, Ибн Хатал Каъба пардаларига ёпишиб олибди», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни ўлдиринглар», дедилар. Абдуллоҳ ибн Холид айтди: Моликка ўқиб берилди, у: Ибн Шиҳоб айтди: Расулуллоҳ ﷺ ўша куни эҳромда эмас эдилар, деди.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمَّارٍ الدُّهْنِيُّ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ حِينَ افْتَتَحَهَا وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ " . قَالَ إِسْمَاعِيل : سَمِعَهُ مِنْ أَبِي الزُّبَيْرِ. كَانَ مَعَ أَبِيهِ

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: «Nabiy ﷺ Makkani fath qilganlarida, boshlarida qora salla bilan, ehromsiz kirdilar». Ismoil aytdi: U buni Abuz-Zubayrdan eshitgan; u otasi bilan birga edi.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: «Набий ﷺ Маккани фатҳ қилганларида, бошларида қора салла билан, эҳромсиз кирдилар». Исмоил айтди: У буни Абуз-Зубайрдан эшитган; у отаси билан бирга эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ ، وَعَبْدُ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيُّ ، أَنَّ مُجَاهِدًا أَخْبَرَهُمَا، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى أَخْبَرَهُ، أَنَّ عَلِيًّا أَخْبَرَهُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَمَرَهُ أَنْ يَقُومَ عَلَى بُدْنِهِ، وَأَنْ يَقْسِمَ بُدْنَهُ كُلَّهَا : لُحُومَهَا وَجُلُودَهَا وَجِلَالَهَا، وَلَا يُعْطِيَ فِي جِزَارَتِهَا مِنْهَا شَيْئًا "

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga budnning (soʻyilishini) nazorat qilishga va budnning hammasini — goʻshtlarini, terilarini hamda yopinchiqlarini — taqsimlashga, soʻyganlik haqi uchun esa ularning oʻzidan hech narsa bermaslikka buyurdilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга будннинг (сўйилишини) назорат қилишга ва будннинг ҳаммасини — гўштларини, териларини ҳамда ёпинчиқларини — тақсимлашга, сўйганлик ҳақи учун эса уларнинг ўзидан ҳеч нарса бермасликка буюрдилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الضَّبُعِ، فَقَالَ : " هُوَ صَيْدٌ وَفِيهِ كَبْشٌ إِذَا أَصَابَهُ الْمُحْرِمُ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan sirtlon haqida soʻraldi. U zot: «U ovdir; ehromli kishi uni (ovlab) tegsa, unda bir qoʻch (jarima) bor», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан сиртлон ҳақида сўралди. У зот: «У овдир; эҳромли киши уни (овлаб) тегса, унда бир қўч (жарима) бор», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ الضَّبُعِ آكُلُهُ؟ قَالَ : نَعَمْ، قُلْتُ : هُوَ صَيْدٌ؟ قَالَ : نَعَمْ " . قُلْتُ : سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ : نَعَمْ. قِيلَ لِأَبِي مُحَمَّدٍ : مَا تَقُولُ فِي الضَّبُعِ تَأْكُلُهُ؟ قَالَ : أَنَا أَكْرَهُ أَكْلَهُ

Abdurrahmon ibn Abdulloh ibn Abu Ammor aytdi: Men Jobir ibn Abdullohdan sirtlon haqida: «Uni yeymanmi?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. Men: «U ovmi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan?» dedim. U: «Ha», dedi. Abu Muhammaddan: «Sirtlonni yeyish haqida nima deysan?» deb soʻraldi. U: «Men uni yeyishni yoqtirmayman», dedi.Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Абу Аммор айтди: Мен Жобир ибн Абдуллоҳдан сиртлон ҳақида: «Уни ейманми?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. Мен: «У овми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан?» дедим. У: «Ҳа», деди. Абу Муҳаммаддан: «Сиртлонни ейиш ҳақида нима дейсан?» деб сўралди. У: «Мен уни ейишни ёқтирмайман», деди.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ : أَنَّ الْعَّبَاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ اسْتَأْذَنَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيَبِيتَ بِمَكَّةَ لَيَالِيَ مِنًى مِنْ أَجْلِ سِقَايَتِهِ. فَأَذِنَ لَهُ " . حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، نَحْوَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abbos ibn Abdulmuttalib oʻzining suv ulashish (siqoya) vazifasi sababli Mino kechalarini Makkada tunab oʻtkazishga Rasululloh ﷺ dan ijozat soʻradi, u zot unga ijozat berdilar. Boshqa bir rivoyatda ham shunga oʻxshashi (keltirilgan).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аббос ибн Абдулмутталиб ўзининг сув улашиш (сиқоя) вазифаси сабабли Мино кечаларини Маккада тунаб ўтказишга Расулуллоҳ ﷺ дан ижозат сўради, у зот унга ижозат бердилар. Бошқа бир ривоятда ҳам шунга ўхшаши (келтирилган).