حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ الْمَعْنَى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْحَجُّ فِي كُلِّ سَنَةٍ أَوْ مَرَّةً وَاحِدَةً قَالَ ‏"‏ بَلْ مَرَّةً وَاحِدَةً فَمَنْ زَادَ فَهُوَ تَطَوُّعٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ أَبُو سِنَانٍ الدُّؤَلِيُّ كَذَا قَالَ عَبْدُ الْجَلِيلِ بْنُ حُمَيْدٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ جَمِيعًا عَنِ الزُّهْرِيِّ وَقَالَ عُقَيْلٌ عَنْ سِنَانٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Aqraʼ ibn Hobis Paygʻambar ﷺdan soʻrab: «Ey Allohning Rasuli, haj har yili (farzmi) yoki bir martami?» dedi. U zot: «Balki bir martadir. Kim ziyoda qilsa, u nafl boʻladi», dedilar. Abu Dovud aytadi: U Abu Sinon ad-Duʼaliydir. Abdul Jalil ibn Humayd va Sulaymon ibn Kasir ham az-Zuhriydan shunday rivoyat qildilar. Uqayl esa «Sinondan» deb (aytdi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Ақраъ ибн Ҳобис Пайғамбар ﷺдан сўраб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳаж ҳар йили (фарзми) ёки бир мартами?» деди. У зот: «Балки бир мартадир. Ким зиёда қилса, у нафл бўлади», дедилар. Абу Довуд айтади: У Абу Синон ад-Дуъалийдир. Абдул Жалил ибн Ҳумайд ва Сулаймон ибн Касир ҳам аз-Зуҳрийдан шундай ривоят қилдилар. Уқайл эса «Синондан» деб (айтди).

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ ابْنٍ لأَبِي، وَاقِدٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لأَزْوَاجِهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏"‏ هَذِهِ ثُمَّ ظُهُورُ الْحُصْرِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Voqid al-Laysiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Vidolashuv hajida ayollariga: «Mana shu (haj sizlar uchun), soʻngra boʻyralarning ustini (yaʼni uylaringizda qolishni) lozim tutinglar», deganlarini eshitdim.Абу Воқид ал-Лайсий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Видолашув ҳажида аёлларига: «Мана шу (ҳаж сизлар учун), сўнгра бўйраларнинг устини (яъни уйларингизда қолишни) лозим тутинглар», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ تُسَافِرُ مَسِيرَةَ لَيْلَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا رَجُلٌ ذُو حُرْمَةٍ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Bir kechalik yoʻlni unga mahram boʻlgan erkak bilan birga boʻlmasa, musulmon ayolga (yolgʻiz) yurish halol emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бир кечалик йўлни унга маҳрам бўлган эркак билан бирга бўлмаса, мусулмон аёлга (ёлғиз) юриш ҳалол эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، وَالنُّفَيْلِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، - قَالَ الْحَسَنُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ، ثُمَّ اتَّفَقُوا - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ يَوْمًا وَلَيْلَةً ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْقَعْنَبِيُّ وَالنُّفَيْلِيُّ عَنْ أَبِيهِ رَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ عَنْ مَالِكٍ كَمَا قَالَ الْقَعْنَبِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga bir kun-u bir kecha (yoʻlga yolgʻiz) yurish halol emas», dedilar. Soʻngra uning maʼnosini zikr qildi. Abu Dovud aytadi: al-Qaʼnabiy va an-Nufayliy «otasidan» (deb) zikr qilmadilar. Ibn Vahb va Usmon ibn Umar Molikdan al-Qaʼnabiy aytgani kabi rivoyat qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга бир кун-у бир кеча (йўлга ёлғиз) юриш ҳалол эмас», дедилар. Сўнгра унинг маъносини зикр қилди. Абу Довуд айтади: ал-Қаънабий ва ан-Нуфайлий «отасидан» (деб) зикр қилмадилар. Ибн Ваҳб ва Усмон ибн Умар Моликдан ал-Қаънабий айтгани каби ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ بَرِيدًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ (shunday) dedilar — soʻng yuqoridagiga oʻxshashini zikr qildi, faqat u (bu rivoyatda) «barid (yaʼni pochta masofasi)» dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ (шундай) дедилар — сўнг юқоридагига ўхшашини зикр қилди, фақат у (бу ривоятда) «барид (яъни почта масофаси)» деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَنَّادٌ، أَنَّ أَبَا مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعًا، حَدَّثَاهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ سَفَرًا فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ فَصَاعِدًا إِلاَّ وَمَعَهَا أَبُوهَا أَوْ أَخُوهَا أَوْ زَوْجُهَا أَوِ ابْنُهَا أَوْ ذُو مَحْرَمٍ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga, otasi yoki akasi yoki eri yoki oʻgʻli yoki unga mahram boʻlgan kishi birga boʻlmasa, uch kundan ortiq safarga chiqishi halol emas», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга, отаси ёки акаси ёки эри ёки ўғли ёки унга маҳрам бўлган киши бирга бўлмаса, уч кундан ортиқ сафарга чиқиши ҳалол эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ ثَلاَثًا إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayol kishi mahrami birga boʻlmasa, uch (kunlik yoʻlga) safar qilmasin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёл киши маҳрами бирга бўлмаса, уч (кунлик йўлга) сафар қилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُرْدِفُ مَوْلاَةً لَهُ يُقَالُ لَهَا صَفِيَّةُ تُسَافِرُ مَعَهُ إِلَى مَكَّةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Safiyya nomli oʻzining ozod qilgan choʻrisini (ulovga) orqasiga mindirib olar va u bilan birga Makkaga safar qilardi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Сафийя номли ўзининг озод қилган чўрисини (уловга) орқасига миндириб олар ва у билан бирга Маккага сафар қиларди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ، - يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ حَيَّانَ الأَحْمَرَ - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَرُورَةَ فِي الإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Islomda sarura (yaʼni haj qilmay qolish) yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Исломда сарура (яъни ҳаж қилмай қолиш) йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْفُرَاتِ، - يَعْنِي أَبَا مَسْعُودٍ الرَّازِيَّ - وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ - وَهَذَا لَفْظُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانُوا يَحُجُّونَ وَلاَ يَتَزَوَّدُونَ - قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ كَانَ أَهْلُ الْيَمَنِ أَوْ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ يَحُجُّونَ وَلاَ يَتَزَوَّدُونَ - وَيَقُولُونَ نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ‏{‏ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ular haj qilar, biroq oʻzlari bilan ozuqa olmas edilar — Abu Masʼud aytdi: Yaman ahli yoki Yaman ahlidan baʼzi kishilar haj qilar va oʻzlari bilan ozuqa olmas edilar — va: «Biz tavakkul qiluvchilarmiz», der edilar. Shunda Subhonu taolo Alloh {Va ozuqa oling. Albatta, ozuqaning eng yaxshisi taqvodir} oyatini nozil qildi. (Baqara 197).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Улар ҳаж қилар, бироқ ўзлари билан озуқа олмас эдилар — Абу Масъуд айтди: Яман аҳли ёки Яман аҳлидан баъзи кишилар ҳаж қилар ва ўзлари билан озуқа олмас эдилар — ва: «Биз таваккул қилувчилармиз», дер эдилар. Шунда Субҳону таоло Аллоҳ {Ва озуқа олинг. Албатта, озуқанинг энг яхшиси тақводир} оятини нозил қилди. (Бақара 197).

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَرَأَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ ‏}‏ قَالَ كَانُوا لاَ يَتَّجِرُونَ بِمِنًى فَأُمِرُوا بِالتِّجَارَةِ إِذَا أَفَاضُوا مِنْ عَرَفَاتٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U {Robbingizdan fazl (rizq) istashingizda sizlarga gunoh yoʻq} (Baqara 198) degan oyatni oʻqib aytdi: Ular Minoda savdo qilmas edilar, shunda Arafotdan qaytib chiqqanlarida savdo qilishga buyurildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У {Роббингиздан фазл (ризқ) исташингизда сизларга гуноҳ йўқ} (Бақара 198) деган оятни ўқиб айтди: Улар Минода савдо қилмас эдилар, шунда Арафотдан қайтиб чиққанларида савдо қилишга буюрилдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ مِهْرَانَ أَبِي صَفْوَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim hajni iroda qilsa, shoshilsin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким ҳажни ирода қилса, шошилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُمَامَةَ التَّيْمِيُّ، قَالَ كُنْتُ رَجُلاً أُكْرِي فِي هَذَا الْوَجْهِ وَكَانَ نَاسٌ يَقُولُونَ لِي إِنَّهُ لَيْسَ لَكَ حَجٌّ فَلَقِيتُ ابْنَ عُمَرَ فَقُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي رَجُلٌ أُكْرِي فِي هَذَا الْوَجْهِ وَإِنَّ نَاسًا يَقُولُونَ لِي إِنَّهُ لَيْسَ لَكَ حَجٌّ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَلَيْسَ تُحْرِمُ وَتُلَبِّي وَتَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَتُفِيضُ مِنْ عَرَفَاتٍ وَتَرْمِي الْجِمَارَ قَالَ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ لَكَ حَجًّا جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنْ مِثْلِ مَا سَأَلْتَنِي عَنْهُ فَسَكَتَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُجِبْهُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ ‏}‏ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَرَأَ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةَ وَقَالَ ‏"‏ لَكَ حَجٌّ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Umoma at-Taymiy: «Men shu yoʻnalishda (yaʼni hajga) ulov ijaraga beradigan odam edim. Baʼzi kishilar menga ‹Sening hajing yoʻq›, der edilar. Shunda Ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan uchrashib: ‹Ey Abu Abdurrahmon, men shu yoʻnalishda ulov ijaraga beradigan odam edim, baʼzi kishilar menga «Sening hajing yoʻq» deydilar›, dedim. Ibn Umar (roziyallohu anhumo): ‹Sen ehrom bogʻlamaysanmi, talbiya aytmaysanmi, Baytni tavof qilmaysanmi, Arafotdan qaytmaysanmi va jamralarga tosh otmaysanmi?› dedi. Men: ‹Albatta (qilaman)›, dedim. U: ‹Bas, sening hajing bordir. (Bir paytlar) Paygʻambar ﷺning oldilariga bir kishi kelib, sen mendan soʻraganingdek (savol) soʻradi. Allohning Rasuli ﷺ undan sukut saqladilar va {Robbingizdan fazl (rizq) istashingizda sizlarga gunoh yoʻq} (Baqara 198) oyati nozil boʻlgunicha unga javob bermadilar. Soʻng Allohning Rasuli ﷺ unga (kishi) ortidan odam yuborib, ushbu oyatni unga oʻqib berdilar va: «Sening hajing bordir», dedilar›, dedi», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Умома ат-Таймий: «Мен шу йўналишда (яъни ҳажга) улов ижарага берадиган одам эдим. Баъзи кишилар менга ‹Сенинг ҳажинг йўқ›, дер эдилар. Шунда Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан учрашиб: ‹Эй Абу Абдурраҳмон, мен шу йўналишда улов ижарага берадиган одам эдим, баъзи кишилар менга «Сенинг ҳажинг йўқ» дейдилар›, дедим. Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): ‹Сен эҳром боғламайсанми, талбия айтмайсанми, Байтни тавоф қилмайсанми, Арафотдан қайтмайсанми ва жамраларга тош отмайсанми?› деди. Мен: ‹Албатта (қиламан)›, дедим. У: ‹Бас, сенинг ҳажинг бордир. (Бир пайтлар) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бир киши келиб, сен мендан сўраганингдек (савол) сўради. Аллоҳнинг Расули ﷺ ундан сукут сақладилар ва {Роббингиздан фазл (ризқ) исташингизда сизларга гуноҳ йўқ} (Бақара 198) ояти нозил бўлгунича унга жавоб бермадилар. Сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ унга (киши) ортидан одам юбориб, ушбу оятни унга ўқиб бердилар ва: «Сенинг ҳажинг бордир», дедилар›, деди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّاسَ، فِي أَوَّلِ الْحَجِّ كَانُوا يَتَبَايَعُونَ بِمِنًى وَعَرَفَةَ وَسُوقِ ذِي الْمَجَازِ وَمَوَاسِمِ الْحَجِّ فَخَافُوا الْبَيْعَ وَهُمْ حُرُمٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ‏{‏ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ ‏}‏ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ ‏.‏ قَالَ فَحَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُهَا فِي الْمُصْحَفِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar haj boshlanganida Minoda, Arafotda, Zul-Majoz bozorida va haj mavsumlarida oʻzaro oldi-sotdi qilar edilar. Soʻng ular ehromda boʻlgan holatlarida savdo qilishdan qoʻrqdilar. Shunda Subhonu taolo Alloh haj mavsumlari haqida {Robbingizdan fazl (rizq) istashingizda sizlarga gunoh yoʻq} (Baqara 198) oyatini nozil qildi. (Rovi) aytdi: Menga Ubayd ibn Umayr rivoyat qildiki, u (Ibn Abbos roziyallohu anhumo) buni mushafda ‹haj mavsumlarida› deb oʻqir edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар ҳаж бошланганида Минода, Арафотда, Зул-Мажоз бозорида ва ҳаж мавсумларида ўзаро олди-сотди қилар эдилар. Сўнг улар эҳромда бўлган ҳолатларида савдо қилишдан қўрқдилар. Шунда Субҳону таоло Аллоҳ ҳаж мавсумлари ҳақида {Роббингиздан фазл (ризқ) исташингизда сизларга гуноҳ йўқ} (Бақара 198) оятини нозил қилди. (Рови) айтди: Менга Убайд ибн Умайр ривоят қилдики, у (Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо) буни мушафда ‹ҳаж мавсумларида› деб ўқир эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، - قَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ كَلاَمًا مَعْنَاهُ أَنَّهُ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّاسَ، فِي أَوَّلِ مَا كَانَ الْحَجُّ كَانُوا يَبِيعُونَ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ إِلَى قَوْلِهِ مَوَاسِمِ الْحَجِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Haj farz qilingan dastlabki davrda odamlar (hajda) savdo qilar edilar. Soʻng rivoyatchi «haj mavsumlari» degan soʻzigacha shu maʼnodagi hadisni zikr qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳаж фарз қилинган дастлабки даврда одамлар (ҳажда) савдо қилар эдилар. Сўнг ривоятчи «ҳаж мавсумлари» деган сўзигача шу маънодаги ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالرَّوْحَاءِ فَلَقِيَ رَكْبًا فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ ‏"‏ مَنِ الْقَوْمُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا الْمُسْلِمُونَ ‏.‏ فَقَالُوا فَمَنْ أَنْتُمْ قَالُوا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَفَزِعَتِ امْرَأَةٌ فَأَخَذَتْ بِعَضُدِ صَبِيٍّ فَأَخْرَجَتْهُ مِنْ مِحَفَّتِهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ لِهَذَا حَجٌّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَلَكِ أَجْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ravho degan joyda edilar. (Yoʻlda) bir guruh otliqlarga duch keldilar va ularga salom berib: «Bu qaysi qavm?» dedilar. Ular: «Musulmonlarmiz», dedilar. Soʻng (otliqlar): «Sizlar kimsizlar?» deyishdi. (Sahobalar): «Bu — Rasululloh ﷺ», deyishdi. Shunda bir ayol shoshib qoldi-da, bir bolaning bilagidan ushlab, uni kajavasidan koʻtarib chiqarib: «Yo Rasululloh, bu (bola) uchun ham haj boʻladimi?» dedi. U zot: «Ha, sen uchun ham ajr bordir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Равҳо деган жойда эдилар. (Йўлда) бир гуруҳ отлиқларга дуч келдилар ва уларга салом бериб: «Бу қайси қавм?» дедилар. Улар: «Мусулмонлармиз», дедилар. Сўнг (отлиқлар): «Сизлар кимсизлар?» дейишди. (Саҳобалар): «Бу — Расулуллоҳ ﷺ», дейишди. Шунда бир аёл шошиб қолди-да, бир боланинг билагидан ушлаб, уни кажавасидан кўтариб чиқариб: «Ё Расулуллоҳ, бу (бола) учун ҳам ҳаж бўладими?» деди. У зот: «Ҳа, сен учун ҳам ажр бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ وَلأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا وَبَلَغَنِي أَنَّهُ وَقَّتَ لأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madina ahli uchun Zul-Hulayfani, Shom ahli uchun Juhfani, Najd ahli uchun Qarnni miqot qilib belgiladilar. Menga shu xabar yetdiki, u zot Yaman ahli uchun Yalamlamni miqot qilib belgilaganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадина аҳли учун Зул-Ҳулайфани, Шом аҳли учун Жуҳфани, Нажд аҳли учун Қарнни миқот қилиб белгиладилар. Менга шу хабар етдики, у зот Яман аҳли учун Яламламни миқот қилиб белгилаганлар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالاَ وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ أَحَدُهُمَا وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ ‏.‏ وَقَالَ أَحَدُهُمَا أَلَمْلَمَ قَالَ ‏"‏ فَهُنَّ لَهُمْ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ مِمَّنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ وَمَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ ‏.‏ - قَالَ ابْنُ طَاوُسٍ - مِنْ حَيْثُ أَنْشَأَ قَالَ وَكَذَلِكَ حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ miqotlarni belgiladilar — deb shu maʼnodagi hadis aytildi. Ulardan biri: «Yaman ahli uchun Yalamlamni», dedi, yana biri: «Alamlamni», dedi. (U zot): «Bu (joylar) oʻsha (mintaqa) ahli uchun va haj hamda umra qilmoqchi boʻlib, oʻsha joylar orqali oʻtadigan boshqa mintaqa ahli uchun ham miqotdir. Kim ulardan beriroqda boʻlsa, — Ibn Tovus aytadi: — oʻzi (ehrom) boshlagan joydan (ehrom bogʻlaydi). Shunday, hatto Makka ahli ham oʻsha joydan ehrom bogʻlaydilar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ миқотларни белгиладилар — деб шу маънодаги ҳадис айтилди. Улардан бири: «Яман аҳли учун Яламламни», деди, яна бири: «Аламламни», деди. (У зот): «Бу (жойлар) ўша (минтақа) аҳли учун ва ҳаж ҳамда умра қилмоқчи бўлиб, ўша жойлар орқали ўтадиган бошқа минтақа аҳли учун ҳам миқотдир. Ким улардан берироқда бўлса, — Ибн Товус айтади: — ўзи (эҳром) бошлаган жойдан (эҳром боғлайди). Шундай, ҳатто Макка аҳли ҳам ўша жойдан эҳром боғлайдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ بَهْرَامَ الْمَدَائِنِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعَافَى بْنُ عِمْرَانَ، عَنْ أَفْلَحَ، - يَعْنِي ابْنَ حُمَيْدٍ - عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Iroq ahli uchun Zoti Irqni miqot qilib belgiladilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ироқ аҳли учун Зоти Ирқни миқот қилиб белгиладилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِ الْمَشْرِقِ الْعَقِيقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mashriq (sharq) ahli uchun al-Aqiqni miqot qilib belgiladilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ машриқ (шарқ) аҳли учун ал-Ақиқни миқот қилиб белгиладилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يُحَنَّسَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الأَخْنَسِيِّ، عَنْ جَدَّتِهِ، حُكَيْمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ أَوْ عُمْرَةٍ مِنَ الْمَسْجِدِ الأَقْصَى إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ عَبْدُ اللَّهِ أَيَّتَهُمَا قَالَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ يَرْحَمُ اللَّهُ وَكِيعًا أَحْرَمَ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ يَعْنِي إِلَى مَكَّةَ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning: «Kim Masjidul Aqsodan Masjidul Haromga (qadar boriladigan) haj yoki umra uchun ehrom bogʻlasa, uning oldingi va keyingi gunohlari magʻfirat qilinadi», — yoki: «unga jannat vojib boʻladi», deyayotganlarini eshitganlar. Abdulloh bu ikkisidan qaysi birini aytganlarida shubha qildi. Abu Dovud aytdi: Alloh Vakiʼga rahm qilsin, u Baytul Maqdisdan ehrom bogʻladi, yaʼni Makkaga (qadar).Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким Масжидул Ақсодан Масжидул Ҳаромга (қадар бориладиган) ҳаж ёки умра учун эҳром боғласа, унинг олдинги ва кейинги гуноҳлари мағфират қилинади», — ёки: «унга жаннат вожиб бўлади», деяётганларини эшитганлар. Абдуллоҳ бу иккисидан қайси бирини айтганларида шубҳа қилди. Абу Довуд айтди: Аллоҳ Вакиъга раҳм қилсин, у Байтул Мақдисдан эҳром боғлади, яъни Маккага (қадар).

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ السَّهْمِيُّ، حَدَّثَنِي زُرَارَةُ بْنُ كُرَيْمٍ، أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ عَمْرٍو السَّهْمِيَّ، حَدَّثَهُ قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِمِنًى أَوْ بِعَرَفَاتٍ وَقَدْ أَطَافَ بِهِ النَّاسُ قَالَ فَتَجِيءُ الأَعْرَابُ فَإِذَا رَأَوْا وَجْهَهُ قَالُوا هَذَا وَجْهٌ مُبَارَكٌ ‏.‏ قَالَ وَوَقَّتَ ذَاتَ عِرْقٍ لأَهْلِ الْعِرَاقِ ‏.‏

Al-Horis ibn Amr as-Sahmiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim, u zot Minoda yoki Arafotda edilar, atroflarini odamlar oʻrab olgan edi. (Roviy) dedi: Aʼrobiylar (badaviylar) kelar, u zotning yuzlarini koʻrganlarida: «Bu — muborak yuz», deyishar edi. (Al-Horis) dedi: Va u zot Iroq ahli uchun Zoti Irqni miqot qilib belgiladilar.Ал-Ҳорис ибн Амр ас-Саҳмий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим, у зот Минода ёки Арафотда эдилар, атрофларини одамлар ўраб олган эди. (Ровий) деди: Аъробийлар (бадавийлар) келар, у зотнинг юзларини кўрганларида: «Бу — муборак юз», дейишар эди. (Ал-Ҳорис) деди: Ва у зот Ироқ аҳли учун Зоти Ирқни миқот қилиб белгиладилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ نُفِسَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ بِالشَّجَرَةِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ أَنْ تَغْتَسِلَ فَتُهِلَّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Asmo bint Umays Shajara degan joyda Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻib, nifos koʻrdi. Shunda Rasululloh ﷺ Abu Bakrga buyurdilarki, u (Asmo) gʻusl qilib, (soʻng) ehrom bogʻlasin.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Асмо бинт Умайс Шажара деган жойда Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғиб, нифос кўрди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга буюрдиларки, у (Асмо) ғусл қилиб, (сўнг) эҳром боғласин.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو مَعْمَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْحَائِضُ وَالنُّفَسَاءُ إِذَا أَتَتَا عَلَى الْوَقْتِ تَغْتَسِلاَنِ وَتُحْرِمَانِ وَتَقْضِيَانِ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا غَيْرَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مَعْمَرٍ فِي حَدِيثِهِ حَتَّى تَطْهُرَ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ عِيسَى عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدًا قَالَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَقُلِ ابْنُ عِيسَى ‏"‏ كُلَّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْمَنَاسِكَ إِلاَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ dedilar: «Hayzli va nifosli ayollar miqotga yetib kelganlarida gʻusl qiladilar, ehrom bogʻlaydilar va Baytni tavof qilishdan boshqa barcha haj amallarini bajaradilar». Abu Maʼmar oʻz hadisida: «toki poklanmagunlaricha», dedi. Ibn Iso esa Ikrima va Mujohidni zikr qilmadi, u: «Atodan, u Ibn Abbosdan», dedi va Ibn Iso «barchasini» soʻzini aytmasdan: «Baytni tavof qilishdan boshqa haj amallarini», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ дедилар: «Ҳайзли ва нифосли аёллар миқотга етиб келганларида ғусл қиладилар, эҳром боғлайдилар ва Байтни тавоф қилишдан бошқа барча ҳаж амалларини бажарадилар». Абу Маъмар ўз ҳадисида: «токи покланмагунларича», деди. Ибн Исо эса Икрима ва Мужоҳидни зикр қилмади, у: «Атодан, у Ибн Аббосдан», деди ва Ибн Исо «барчасини» сўзини айтмасдан: «Байтни тавоф қилишдан бошқа ҳаж амалларини», деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لإِحْرَامِهِ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ وَلإِحْلاَلِهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺga ehrom bogʻlashlaridan oldin ehromlari uchun, hamda Baytni tavof qilishlaridan oldin ehromdan chiqishlari uchun atir surtar edim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺга эҳром боғлашларидан олдин эҳромлари учун, ҳамда Байтни тавоф қилишларидан олдин эҳромдан чиқишлари учун атир суртар эдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الْمِسْكِ فِي مَفْرِقِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Goʻyo men hozir ham Rasululloh ﷺ ehromda boʻlganlarida sochlari ajratilgan joyidagi mushk yaltirashiga qarab turgandekman.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Гўё мен ҳозир ҳам Расулуллоҳ ﷺ эҳромда бўлганларида сочлари ажратилган жойидаги мушк ялтирашига қараб тургандекман.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ - عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُهِلُّ مُلَبِّدًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺning sochlarini yelimlab (kigizlab) turib talbiya aytayotganlarini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺнинг сочларини елимлаб (кигизлаб) туриб талбия айтаётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَبَّدَ رَأْسَهُ بِالْعَسَلِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ sochlarini asal bilan yopishtirib qoʻydilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сочларини асал билан ёпиштириб қўйдилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمِنْهَالِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، - الْمَعْنَى - قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ - يَعْنِي ابْنَ أَبِي نَجِيحٍ - حَدَّثَنِي مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْدَى عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي هَدَايَا رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَمَلاً كَانَ لأَبِي جَهْلٍ فِي رَأْسِهِ بُرَةُ فِضَّةٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مِنْهَالٍ بُرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ زَادَ النُّفَيْلِيُّ يَغِيظُ بِذَلِكَ الْمُشْرِكِينَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hudaybiya yilida oʻzlarining qurbonliklari orasida Abu Jahlga tegishli boʻlgan, boshida kumush halqasi bor bir tuyani ham qurbonlik qildilar. Ibn Minhol: «Oltindan halqa edi», dedi. Nufayliy: «Bu bilan mushriklarning gʻashiga tegar edilar», deb (rivoyatga) qoʻshdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия йилида ўзларининг қурбонликлари орасида Абу Жаҳлга тегишли бўлган, бошида кумуш ҳалқаси бор бир туяни ҳам қурбонлик қилдилар. Ибн Минҳол: «Олтиндан ҳалқа эди», деди. Нуфайлий: «Бу билан мушрикларнинг ғашига тегар эдилар», деб (ривоятга) қўшди.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَحَرَ عَنْ آلِ مُحَمَّدٍ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بَقَرَةً وَاحِدَةً ‏.‏

Nabiy ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajjida Muhammad oilasi (rafiqalari) nomidan bitta sigir soʻyib qurbonlik qildilar.Набий ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажжида Муҳаммад оиласи (рафиқалари) номидан битта сигир сўйиб қурбонлик қилдилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ الرَّازِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَبَحَ عَمَّنِ اعْتَمَرَ مِنْ نِسَائِهِ بَقَرَةً بَيْنَهُنَّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ umra qilgan rafiqalari nomidan ular uchun bitta sigir soʻyib qurbonlik qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ умра қилган рафиқалари номидан улар учун битта сигир сўйиб қурбонлик қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، وَحَفْصُ بْنُ عُمَرَ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، - قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ - قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ ثُمَّ دَعَا بِبَدَنَةٍ فَأَشْعَرَهَا مِنْ صَفْحَةِ سَنَامِهَا الأَيْمَنِ ثُمَّ سَلَتَ عَنْهَا الدَّمَ وَقَلَّدَهَا بِنَعْلَيْنِ ثُمَّ أُتِيَ بِرَاحِلَتِهِ فَلَمَّا قَعَدَ عَلَيْهَا وَاسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالْحَجِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Zul-Hulayfada peshin namozini oʻqidilar. Soʻng bir tuyani keltirishni buyurib, uning oʻrkachining oʻng tomonidan eshar qildilar (belgi qoʻyib qonatdilar), keyin undan qonni siypab tozaladilar va boʻyniga ikki juft kavush osib qoʻydilar. Soʻng minadigan tuyalari keltirildi. Uning ustiga oʻtirib, u (tuya) ularni Baydoga olib chiqib roʻparalashganida, haj uchun talbiya aytib (ehromga) kirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Зул-Ҳулайфада пешин намозини ўқидилар. Сўнг бир туяни келтиришни буюриб, унинг ўркачининг ўнг томонидан эшар қилдилар (белги қўйиб қонатдилар), кейин ундан қонни сийпаб тозаладилар ва бўйнига икки жуфт кавуш осиб қўйдилар. Сўнг минадиган туялари келтирилди. Унинг устига ўтириб, у (туя) уларни Байдога олиб чиқиб рўпаралашганида, ҳаж учун талбия айтиб (эҳромга) кирдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَى أَبِي الْوَلِيدِ قَالَ ثُمَّ سَلَتَ الدَّمَ بِيَدِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ هَمَّامٌ قَالَ سَلَتَ الدَّمَ عَنْهَا بِإِصْبَعِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا مِنْ سُنَنِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ الَّذِي تَفَرَّدُوا بِهِ ‏.‏

Shuʼbadan ushbu hadis Abul-Validning rivoyati maʼnosida Yahyo orqali rivoyat qilingan boʻlib, unda: «Soʻng qonni qoʻli bilan siypab tozaladilar», deyilgan. Abu Dovud aytdi: Buni Hammom ham rivoyat qilib: «Qonni undan barmogʻi bilan siypab tozaladilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu Basra ahlining sunnatlaridan boʻlib, uni faqat ularning oʻzlari rivoyat qilganlar.Шуъбадан ушбу ҳадис Абул-Валиднинг ривояти маъносида Яҳё орқали ривоят қилинган бўлиб, унда: «Сўнг қонни қўли билан сийпаб тозаладилар», дейилган. Абу Довуд айтди: Буни Ҳаммом ҳам ривоят қилиб: «Қонни ундан бармоғи билан сийпаб тозаладилар», деди. Абу Довуд айтди: Бу Басра аҳлининг суннатларидан бўлиб, уни фақат уларнинг ўзлари ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَمَرْوَانَ، أَنَّهُمَا قَالاَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فَلَمَّا كَانَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْىَ وَأَشْعَرَهُ وَأَحْرَمَ ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu) va Marvon shunday dedilar: Rasululloh ﷺ Hudaybiya yilida (Makka tomon) yoʻlga chiqdilar. Zul-Hulayfaga yetganlarida, qurbonlik tuyasiga (boʻynidan) qiloda (kavush) osdilar, uni eshar qildilar (belgi qoʻyib qonatdilar) va ehromga kirdilar.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу) ва Марвон шундай дедилар: Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия йилида (Макка томон) йўлга чиқдилар. Зул-Ҳулайфага етганларида, қурбонлик туясига (бўйнидан) қилода (кавуш) осдилар, уни эшар қилдилар (белги қўйиб қонатдилар) ва эҳромга кирдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْدَى غَنَمًا مُقَلَّدَةً ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ boʻyniga qiloda (belgi) osilgan qoʻylarni qurbonlik qilib (Kaʼbaga) yubordilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бўйнига қилода (белги) осилган қўйларни қурбонлик қилиб (Каъбага) юбордилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحِيمِ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو عَبْدِ الرَّحِيمِ خَالِدُ بْنُ أَبِي يَزِيدَ خَالُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ رَوَى عَنْهُ، حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ - عَنْ جَهْمِ بْنِ الْجَارُودِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَهْدَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ نَجِيبًا فَأُعْطِيَ بِهَا ثَلاَثَمِائَةِ دِينَارٍ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَهْدَيْتُ نَجِيبًا فَأُعْطِيتُ بِهَا ثَلاَثَمِائَةِ دِينَارٍ أَفَأَبِيعُهَا وَأَشْتَرِي بِثَمَنِهَا بُدْنًا قَالَ ‏"‏ لاَ انْحَرْهَا إِيَّاهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا لأَنَّهُ كَانَ أَشْعَرَهَا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u kishi otalaridan rivoyat qilib aytdilar: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bir asl (najib) tuyani qurbonlikka atadilar. Unga uch yuz dinor narx berildi. Shunda u kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, men bir asl tuyani qurbonlikka atagan edim, unga menga uch yuz dinor narx berishyapti. Uni sotib, puliga (boshqa) qurbonlik tuyalari sotib olaymi?» dedilar. U zot: «Yoʻq, oʻshaning oʻzini soʻy», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu shu sababdan ediki, u kishi (Umar) uni eshar qilib (belgilab) boʻlgan edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у киши оталаридан ривоят қилиб айтдилар: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бир асл (нажиб) туяни қурбонликка атадилар. Унга уч юз динор нарх берилди. Шунда у киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен бир асл туяни қурбонликка атаган эдим, унга менга уч юз динор нарх беришяпти. Уни сотиб, пулига (бошқа) қурбонлик туялари сотиб олайми?» дедилар. У зот: «Йўқ, ўшанинг ўзини сўй», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу шу сабабдан эдики, у киши (Умар) уни эшар қилиб (белгилаб) бўлган эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ فَتَلْتُ قَلاَئِدَ بُدْنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَىَّ ثُمَّ أَشْعَرَهَا وَقَلَّدَهَا ثُمَّ بَعَثَ بِهَا إِلَى الْبَيْتِ وَأَقَامَ بِالْمَدِينَةِ فَمَا حَرُمَ عَلَيْهِ شَىْءٌ كَانَ لَهُ حِلاًّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdilar: Men Rasululloh ﷺning qurbonlik tuyalarining qilodalarini (boʻyin belgilarini) oʻz qoʻllarim bilan eshdim. Soʻng u zot ularni eshar qildilar (belgilab qonatdilar) va qiloda osdilar, keyin ularni (Kaʼbatullohga) yubordilar va oʻzlari Madinada qoldilar. Shunda u zotga halol boʻlgan biror narsa harom boʻlmadi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг қурбонлик туяларининг қилодаларини (бўйин белгиларини) ўз қўлларим билан эшдим. Сўнг у зот уларни эшар қилдилар (белгилаб қонатдилар) ва қилода осдилар, кейин уларни (Каъбатуллоҳга) юбордилар ва ўзлари Мадинада қолдилар. Шунда у зотга ҳалол бўлган бирор нарса ҳаром бўлмади.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الرَّمْلِيُّ الْهَمْدَانِيُّ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ، حَدَّثَهُمْ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، وَعَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُهْدِي مِنَ الْمَدِينَةِ فَأَفْتِلُ قَلاَئِدَ هَدْيِهِ ثُمَّ لاَ يَجْتَنِبُ شَيْئًا مِمَّا يَجْتَنِبُ الْمُحْرِمُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdilar: Rasululloh ﷺ Madinadan qurbonlik (hayvonlarini Makkaga) yuborar edilar. Men u zotning qurbonligining qilodalarini (boʻyin belgilarini) eshar edim. Soʻng u zot ehromdagi kishi tiyiladigan biror narsadan tiyilmas edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ Мадинадан қурбонлик (ҳайвонларини Маккага) юборар эдилар. Мен у зотнинг қурбонлигининг қилодаларини (бўйин белгиларини) эшар эдим. Сўнг у зот эҳромдаги киши тийиладиган бирор нарсадан тийилмас эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ، - زَعَمَ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنْهُمَا، جَمِيعًا وَلَمْ يَحْفَظْ حَدِيثَ هَذَا مِنْ حَدِيثِ هَذَا وَلاَ حَدِيثَ هَذَا مِنْ حَدِيثِ هَذَا - قَالاَ قَالَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْهَدْىِ فَأَنَا فَتَلْتُ قَلاَئِدَهَا بِيَدِي مِنْ عِهْنٍ كَانَ عِنْدَنَا ثُمَّ أَصْبَحَ فِينَا حَلاَلاً يَأْتِي مَا يَأْتِي الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِهِ ‏.‏

Mominlarning onasi (Oisha roziyallohu anho) aytdilar: Rasululloh ﷺ qurbonlik (hayvonlari)ni (Makkaga) yubordilar. Men ularning qilodalarini (boʻyin belgilarini) bizning yonimizda boʻlgan rangli jundan oʻz qoʻlim bilan eshdim. Soʻng u zot ertasi kuni bizning oramizda halol (ehromsiz) holda boʻldilar, ehrom kiymagan kishi oʻz ahli (rafiqasi) bilan qiladigan ishni qildilar.Моминларнинг онаси (Оиша розияллоҳу анҳо) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик (ҳайвонлари)ни (Маккага) юбордилар. Мен уларнинг қилодаларини (бўйин белгиларини) бизнинг ёнимизда бўлган рангли жундан ўз қўлим билан эшдим. Сўнг у зот эртаси куни бизнинг орамизда ҳалол (эҳромсиз) ҳолда бўлдилар, эҳром киймаган киши ўз аҳли (рафиқаси) билан қиладиган ишни қилдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَسُوقُ بَدَنَةً ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ارْكَبْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنَّهَا بَدَنَةٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ ارْكَبْهَا وَيْلَكَ ‏"‏ ‏.‏ فِي الثَّانِيَةِ أَوْ فِي الثَّالِثَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir kishini qurbonlik tuyasini haydab ketayotganini koʻrdilar. Shunda: «Unga min», dedilar. U kishi: «Bu qurbonlik tuyasi-ku», dedi. U zot ikkinchi yoki uchinchi marta: «Unga min, holingga voy!» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир кишини қурбонлик туясини ҳайдаб кетаётганини кўрдилар. Шунда: «Унга мин», дедилар. У киши: «Бу қурбонлик туяси-ку», деди. У зот иккинчи ёки учинчи марта: «Унга мин, ҳолингга вой!» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ رُكُوبِ الْهَدْىِ، فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ ارْكَبْهَا بِالْمَعْرُوفِ إِذَا أُلْجِئْتَ إِلَيْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا ‏"‏ ‏.‏

Abuz-Zubayr (rahimahulloh) aytdi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan qurbonlik (tuyasiga) minish haqida soʻradim. U kishi: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Agar (boshqa minadigan narsa topolmay) noiloj qolsang, unga yaxshilik bilan min, toki bir ulov topguningcha›, deganlarini eshitganman», dedilar.Абуз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан қурбонлик (туясига) миниш ҳақида сўрадим. У киши: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Агар (бошқа минадиган нарса тополмай) ноилож қолсанг, унга яхшилик билан мин, токи бир улов топгунингча›, деганларини эшитганман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ نَاجِيَةَ الأَسْلَمِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مَعَهُ بِهَدْىٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ عَطِبَ مِنْهَا شَىْءٌ فَانْحَرْهُ ثُمَّ اصْبَغْ نَعْلَهُ فِي دَمِهِ ثُمَّ خَلِّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏

Nojiya al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ u kishi bilan qurbonlik (hayvonlarini Kaʼbaga) yubordilar va: «Agar ulardan birortasi yoʻlda holdan toysa (oʻlay deb qolsa), uni soʻygin, keyin kavushini uning qoniga botirgin, soʻng uni odamlar bilan oʻzining orasiga (egasiz) qoʻyib qoʻygin (toki odamlar yesin)», dedilar.Ножия ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ у киши билан қурбонлик (ҳайвонларини Каъбага) юбордилар ва: «Агар улардан бирортаси йўлда ҳолдан тойса (ўлай деб қолса), уни сўйгин, кейин кавушини унинг қонига ботиргин, сўнг уни одамлар билан ўзининг орасига (эгасиз) қўйиб қўйгин (токи одамлар есин)», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، - وَهَذَا حَدِيثُ مُسَدَّدٍ - عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فُلاَنًا الأَسْلَمِيَّ وَبَعَثَ مَعَهُ بِثَمَانَ عَشْرَةَ بَدَنَةً فَقَالَ أَرَأَيْتَ إِنْ أُزْحِفَ عَلَىَّ مِنْهَا شَىْءٌ قَالَ ‏"‏ تَنْحَرُهَا ثُمَّ تَصْبُغُ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا ثُمَّ اضْرِبْهَا عَلَى صَفْحَتِهَا وَلاَ تَأْكُلْ مِنْهَا أَنْتَ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِكَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الَّذِي تَفَرَّدَ بِهِ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ قَوْلُهُ ‏"‏ وَلاَ تَأْكُلْ مِنْهَا أَنْتَ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رُفْقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ عَبْدِ الْوَارِثِ ‏"‏ ثُمَّ اجْعَلْهُ عَلَى صَفْحَتِهَا ‏"‏ ‏.‏ مَكَانَ ‏"‏ اضْرِبْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ يَقُولُ إِذَا أَقَمْتَ الإِسْنَادَ وَالْمَعْنَى كَفَاكَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Aslam qabilasidan boʻlgan falon kishini (Makkaga) yubordilar va u bilan birga oʻn sakkizta qurbonlik tuyasi joʻnatdilar. (U kishi) soʻradi: «Agar ulardan biri (yoʻlda) holdan toysa, nima qilay?» U zot: «Uni soʻyib, soʻngra naʼlini (boʻyniga osilgan belgisini) qoniga botir. Soʻng uni boʻynining bir tomoniga sur. Undan na sen, na hamrohlaringdan biror kishi yemasin», dedilar — yoki «hamsafarlaringdan biror kishi», dedilar. Abu Dovud aytadi: Bu hadisdagi «Undan na sen, na hamsafarlaringdan biror kishi yemasin», degan soʻzi bilan u (roviy) yagona qolgan (boshqa rivoyatlar bunda unga qoʻshilmagan). Abdulvoris hadisida esa «uni boʻyniga sur» soʻzi oʻrnida «soʻngra uni boʻynining bir tomoniga qoʻy», deyilgan. Abu Dovud aytadi: Men Abu Salamani: «Isnod va maʼno toʻgʻri boʻlsa, senga shu kifoya», deganini eshitdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аслам қабиласидан бўлган фалон кишини (Маккага) юбордилар ва у билан бирга ўн саккизта қурбонлик туяси жўнатдилар. (У киши) сўради: «Агар улардан бири (йўлда) ҳолдан тойса, нима қилай?» У зот: «Уни сўйиб, сўнгра наълини (бўйнига осилган белгисини) қонига ботир. Сўнг уни бўйнининг бир томонига сур. Ундан на сен, на ҳамроҳларингдан бирор киши емасин», дедилар — ёки «ҳамсафарларингдан бирор киши», дедилар. Абу Довуд айтади: Бу ҳадисдаги «Ундан на сен, на ҳамсафарларингдан бирор киши емасин», деган сўзи билан у (ровий) ягона қолган (бошқа ривоятлар бунда унга қўшилмаган). Абдулворис ҳадисида эса «уни бўйнига сур» сўзи ўрнида «сўнгра уни бўйнининг бир томонига қўй», дейилган. Абу Довуд айтади: Мен Абу Саламани: «Иснод ва маъно тўғри бўлса, сенга шу кифоя», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، وَيَعْلَى، ابْنَا عُبَيْدٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، - رضى الله عنه - قَالَ لَمَّا نَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بُدْنَهُ فَنَحَرَ ثَلاَثِينَ بِيَدِهِ وَأَمَرَنِي فَنَحَرْتُ سَائِرَهَا ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻz qurbonlik tuyalarini soʻyganlarida, ulardan oʻttiztasini oʻz qoʻllari bilan soʻydilar va menga buyurdilar, men esa qolganlarini soʻydim.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўз қурбонлик туяларини сўйганларида, улардан ўттизтасини ўз қўллари билан сўйдилар ва менга буюрдилар, мен эса қолганларини сўйдим.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، - وَهَذَا لَفْظُ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ ثَوْرٍ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ لُحَىٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُرْطٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَعْظَمَ الأَيَّامِ عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَوْمُ النَّحْرِ ثُمَّ يَوْمُ الْقَرِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِيسَى قَالَ ثَوْرٌ وَهُوَ الْيَوْمُ الثَّانِي ‏.‏ قَالَ وَقُرِّبَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدَنَاتٌ خَمْسٌ أَوْ سِتٌّ فَطَفِقْنَ يَزْدَلِفْنَ إِلَيْهِ بِأَيَّتِهِنَّ يَبْدَأُ فَلَمَّا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا - قَالَ فَتَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ خَفِيَّةٍ لَمْ أَفْهَمْهَا فَقُلْتُ مَا قَالَ - قَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ اقْتَطَعَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Qurt (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, Alloh tabaraka va taolo huzurida kunlarning eng ulugʻi Nahr (qurbonlik) kunidir, soʻng Qarr kunidir», dedilar. Iso aytadi: Savr aytdi: «U (Qarr kuni) ikkinchi kundir». (Roviy) aytadi: Rasululloh ﷺga beshta yoki oltita qurbonlik tuyasi yaqinlashtirildi. Ular u zot avval qaysisini (soʻyish) bilan boshlasalar ekan, deb u zotga yaqinlashishga intila boshladilar. Ular yon tomonlari bilan yiqilganlarida — (roviy) aytadi: U zot men tushunmagan pinhona bir soʻzni aytdilar. Men: «U zot nima dedilar?» deb soʻradim — u zot: «Kim xohlasa, (oʻziga) bir boʻlak kesib olsin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Қурт (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, Аллоҳ табарака ва таоло ҳузурида кунларнинг энг улуғи Наҳр (қурбонлик) кунидир, сўнг Қарр кунидир», дедилар. Исо айтади: Савр айтди: «У (Қарр куни) иккинчи кундир». (Ровий) айтади: Расулуллоҳ ﷺга бешта ёки олтита қурбонлик туяси яқинлаштирилди. Улар у зот аввал қайсисини (сўйиш) билан бошласалар экан, деб у зотга яқинлашишга интила бошладилар. Улар ён томонлари билан йиқилганларида — (ровий) айтади: У зот мен тушунмаган пинҳона бир сўзни айтдилар. Мен: «У зот нима дедилар?» деб сўрадим — у зот: «Ким хоҳласа, (ўзига) бир бўлак кесиб олсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَرْمَلَةَ بْنِ عِمْرَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ الأَزْدِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ غَرَفَةَ بْنَ الْحَارِثِ الْكِنْدِيَّ، قَالَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأُتِيَ بِالْبُدْنِ فَقَالَ ‏"‏ ادْعُوا لِي أَبَا حَسَنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَدُعِيَ لَهُ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - فَقَالَ لَهُ ‏"‏ خُذْ بِأَسْفَلِ الْحَرْبَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِأَعْلاَهَا ثُمَّ طَعَنَ بِهَا فِي الْبُدْنِ فَلَمَّا فَرَغَ رَكِبَ بَغْلَتَهُ وَأَرْدَفَ عَلِيًّا رضى الله عنه ‏.‏

Gʻarafa ibn al-Horis al-Kindiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Vidolashuv hajida Rasululloh ﷺ bilan birga hozir boʻldim. U zotga qurbonlik tuyalari keltirildi va u zot: «Menga Abulhasanni chaqiringlar», dedilar. Shunda u zotga Ali (roziyallohu anhu) chaqirildi. U zot unga: «Nayzaning past tomonidan ushla», dedilar va Rasululloh ﷺ uning yuqori tomonidan ushladilar, soʻng u bilan qurbonlik tuyalarini nayzaladilar. Soʻngra (soʻyishdan) tugatganlarida xachirlariga mindilar va Alini (roziyallohu anhu) orqalariga mindirdilar.Ғарафа ибн ал-Ҳорис ал-Киндий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Видолашув ҳажида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳозир бўлдим. У зотга қурбонлик туялари келтирилди ва у зот: «Менга Абулҳасанни чақиринглар», дедилар. Шунда у зотга Али (розияллоҳу анҳу) чақирилди. У зот унга: «Найзанинг паст томонидан ушла», дедилар ва Расулуллоҳ ﷺ унинг юқори томонидан ушладилар, сўнг у билан қурбонлик туяларини найзаладилар. Сўнгра (сўйишдан) тугатганларида хачирларига миндилар ва Алини (розияллоҳу анҳу) орқаларига миндирдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَابِطٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابَهُ كَانُوا يَنْحَرُونَ الْبَدَنَةَ مَعْقُولَةَ الْيُسْرَى قَائِمَةً عَلَى مَا بَقِيَ مِنْ قَوَائِمِهَا ‏.‏

Abdurrahmon ibn Sobit (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ va ashoblari tuyani chap oyogʻi bogʻlangan, qolgan oyoqlari ustida tik turgan holda soʻyar edilar.Абдурраҳмон ибн Собит (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ва ашоблари туяни чап оёғи боғланган, қолган оёқлари устида тик турган ҳолда сўяр эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، أَخْبَرَنِي زِيَادُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ بِمِنًى فَمَرَّ بِرَجُلٍ وَهُوَ يَنْحَرُ بَدَنَتَهُ وَهِيَ بَارِكَةٌ فَقَالَ ابْعَثْهَا قِيَامًا مُقَيَّدَةً سُنَّةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ziyod ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan birga Minoda edim. U bir kishining yonidan oʻtdi, u (kishi) oʻz qurbonlik tuyasini choʻkkalagan holda soʻyayotgan edi. Shunda (Ibn Umar): «Uni oyogʻi bogʻlangan holda tik turgʻiz — bu Muhammad ﷺning sunnatidir», dedi.Зиёд ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бирга Минода эдим. У бир кишининг ёнидан ўтди, у (киши) ўз қурбонлик туясини чўккалаган ҳолда сўяётган эди. Шунда (Ибн Умар): «Уни оёғи боғланган ҳолда тик турғиз — бу Муҳаммад ﷺнинг суннатидир», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، - يَعْنِي ابْنَ عُيَيْنَةَ - عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيِّ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، - رضى الله عنه - قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقُومَ عَلَى بُدْنِهِ وَأَقْسِمَ جُلُودَهَا وَجِلاَلَهَا وَأَمَرَنِي أَنْ لاَ أُعْطِيَ الْجَزَّارَ مِنْهَا شَيْئًا وَقَالَ ‏"‏ نَحْنُ نُعْطِيهِ مِنْ عِنْدِنَا ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga oʻz qurbonlik tuyalarining boshida turishimni va ularning terilari hamda ustlariga yopilgan jullarini (sadaqa qilib) taqsimlashimni buyurdilar. Hamda menga ulardan biror narsani qassobga (haqi sifatida) bermaslikni buyurdilar va: «Biz unga oʻz tarafimizdan beramiz», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга ўз қурбонлик туяларининг бошида туришимни ва уларнинг терилари ҳамда устларига ёпилган жулларини (садақа қилиб) тақсимлашимни буюрдилар. Ҳамда менга улардан бирор нарсани қассобга (ҳақи сифатида) бермасликни буюрдилар ва: «Биз унга ўз тарафимиздан берамиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي خُصَيْفُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجَزَرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ يَا أَبَا الْعَبَّاسِ عَجِبْتُ لاِخْتِلاَفِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي إِهْلاَلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَوْجَبَ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي لأَعْلَمُ النَّاسِ بِذَلِكَ إِنَّهَا إِنَّمَا كَانَتْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَجَّةٌ وَاحِدَةٌ فَمِنْ هُنَاكَ اخْتَلَفُوا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجًّا فَلَمَّا صَلَّى فِي مَسْجِدِهِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْهِ أَوْجَبَ فِي مَجْلِسِهِ فَأَهَلَّ بِالْحَجِّ حِينَ فَرَغَ مِنْ رَكْعَتَيْهِ فَسَمِعَ ذَلِكَ مِنْهُ أَقْوَامٌ فَحَفِظْتُهُ عَنْهُ ثُمَّ رَكِبَ فَلَمَّا اسْتَقَلَّتْ بِهِ نَاقَتُهُ أَهَلَّ وَأَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْهُ أَقْوَامٌ وَذَلِكَ أَنَّ النَّاسَ إِنَّمَا كَانُوا يَأْتُونَ أَرْسَالاً فَسَمِعُوهُ حِينَ اسْتَقَلَّتْ بِهِ نَاقَتُهُ يُهِلُّ فَقَالُوا إِنَّمَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَقَلَّتْ بِهِ نَاقَتُهُ ثُمَّ مَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا عَلاَ عَلَى شَرَفِ الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ وَأَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْهُ أَقْوَامٌ فَقَالُوا إِنَّمَا أَهَلَّ حِينَ عَلاَ عَلَى شَرَفِ الْبَيْدَاءِ وَايْمُ اللَّهِ لَقَدْ أَوْجَبَ فِي مُصَلاَّهُ وَأَهَلَّ حِينَ اسْتَقَلَّتْ بِهِ نَاقَتُهُ وَأَهَلَّ حِينَ عَلاَ عَلَى شَرَفِ الْبَيْدَاءِ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَمَنْ أَخَذَ بِقَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَهَلَّ فِي مُصَلاَّهُ إِذَا فَرَغَ مِنْ رَكْعَتَيْهِ ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh) aytadi: Men Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ga: «Ey Abul-Abbos, Rasululloh ﷺning ashoblari u zot ﷺ ehromga niyat qilib uni vojib qilganlari (paytlari) haqida ixtilof qilganlaridan hayratdaman», dedim. U: «Albatta, men buni odamlarning eng bilguvchisiman. Aslida Rasululloh ﷺdan boʻlgani faqat bir haj edi, ana shundan ular ixtilof qildilar. Rasululloh ﷺ hajga niyat qilib (Madinadan) chiqdilar. Zul-Hulayfadagi masjidlarida ikki rakaat namoz oʻqiganlarida, oʻtirgan joylarida (ehromni) vojib qildilar va ikki rakaatdan boʻshaganlarida hajga niyat qilib talbiya aytdilar. Buni u zotdan baʼzi qavmlar eshitdilar, men ham uni u zotdan yodlab oldim. Soʻng u zot (ulovga) mindilar va tuyalari ularni koʻtarib tik turganda, talbiya aytdilar. Buni esa baʼzi qavmlar ilgʻab oldilar. Buning sababi shuki, odamlar (u zotning oldilariga) toʻp-toʻp boʻlib kelar edilar. Ular u zotni tuyalari koʻtarib tik turganda talbiya aytayotganlarini eshitib: ‹Rasululloh ﷺ faqat tuyalari koʻtarib tik turganda talbiya aytdilar›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (yoʻlda) davom etdilar va Baydo balandligiga koʻtarilganlarida talbiya aytdilar. Buni esa boshqa qavmlar ilgʻadilar va: ‹U zot faqat Baydo balandligiga koʻtarilganlarida talbiya aytdilar›, dedilar. Allohga qasamki, u zot namoz oʻqigan joylarida (ehromni) vojib qildilar, tuyalari ularni koʻtarib tik turganda talbiya aytdilar va Baydo balandligiga koʻtarilganlarida ham talbiya aytdilar», dedi. Said aytadi: Kim Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning soʻzini olsa, ikki rakaatdan boʻshagach, namoz oʻqigan joyida talbiya aytadi.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)га: «Эй Абул-Аббос, Расулуллоҳ ﷺнинг ашоблари у зот ﷺ эҳромга ният қилиб уни вожиб қилганлари (пайтлари) ҳақида ихтилоф қилганларидан ҳайратдаман», дедим. У: «Албатта, мен буни одамларнинг энг билгувчисиман. Аслида Расулуллоҳ ﷺдан бўлгани фақат бир ҳаж эди, ана шундан улар ихтилоф қилдилар. Расулуллоҳ ﷺ ҳажга ният қилиб (Мадинадан) чиқдилар. Зул-Ҳулайфадаги масжидларида икки ракаат намоз ўқиганларида, ўтирган жойларида (эҳромни) вожиб қилдилар ва икки ракаатдан бўшаганларида ҳажга ният қилиб талбия айтдилар. Буни у зотдан баъзи қавмлар эшитдилар, мен ҳам уни у зотдан ёдлаб олдим. Сўнг у зот (уловга) миндилар ва туялари уларни кўтариб тик турганда, талбия айтдилар. Буни эса баъзи қавмлар илғаб олдилар. Бунинг сабаби шуки, одамлар (у зотнинг олдиларига) тўп-тўп бўлиб келар эдилар. Улар у зотни туялари кўтариб тик турганда талбия айтаётганларини эшитиб: ‹Расулуллоҳ ﷺ фақат туялари кўтариб тик турганда талбия айтдилар›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (йўлда) давом этдилар ва Байдо баландлигига кўтарилганларида талбия айтдилар. Буни эса бошқа қавмлар илғадилар ва: ‹У зот фақат Байдо баландлигига кўтарилганларида талбия айтдилар›, дедилар. Аллоҳга қасамки, у зот намоз ўқиган жойларида (эҳромни) вожиб қилдилар, туялари уларни кўтариб тик турганда талбия айтдилар ва Байдо баландлигига кўтарилганларида ҳам талбия айтдилар», деди. Саид айтади: Ким Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг сўзини олса, икки ракаатдан бўшагач, намоз ўқиган жойида талбия айтади.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ بَيْدَاؤُكُمْ هَذِهِ الَّتِي تَكْذِبُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهَا مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ عِنْدِ الْمَسْجِدِ يَعْنِي مَسْجِدَ ذِي الْحُلَيْفَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Bu sizning Baydoyingiz — siz Rasululloh ﷺ haqida unda yolgʻon (gap) tarqatasizlar. Rasululloh ﷺ faqat masjiddan, yaʼni Zul-Hulayfa masjididan (chiqib) talbiya aytdilar, xolos», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Бу сизнинг Байдойингиз — сиз Расулуллоҳ ﷺ ҳақида унда ёлғон (гап) тарқатасизлар. Расулуллоҳ ﷺ фақат масжиддан, яъни Зул-Ҳулайфа масжидидан (чиқиб) талбия айтдилар, холос», деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ جُرَيْجٍ، أَنَّهُ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ رَأَيْتُكَ تَصْنَعُ أَرْبَعًا لَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِكَ يَصْنَعُهَا ‏.‏ قَالَ مَا هُنَّ يَا ابْنَ جُرَيْجٍ قَالَ رَأَيْتُكَ لاَ تَمَسُّ مِنَ الأَرْكَانِ إِلاَّ الْيَمَانِيَيْنِ وَرَأَيْتُكَ تَلْبَسُ النِّعَالَ السِّبْتِيَّةَ وَرَأَيْتُكَ تَصْبُغُ بِالصُّفْرَةِ وَرَأَيْتُكَ إِذَا كُنْتَ بِمَكَّةَ أَهَلَّ النَّاسُ إِذَا رَأَوُا الْهِلاَلَ وَلَمْ تُهِلَّ أَنْتَ حَتَّى كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ أَمَّا الأَرْكَانُ فَإِنِّي لَمْ أَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمَسُّ إِلاَّ الْيَمَانِيَيْنِ وَأَمَّا النِّعَالُ السِّبْتِيَّةُ فِإِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلْبَسُ النِّعَالَ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شَعْرٌ وَيَتَوَضَّأُ فِيهَا فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَلْبَسَهَا وَأَمَّا الصُّفْرَةُ فَإِنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْبُغُ بِهَا فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ أَصْبُغَ بِهَا وَأَمَّا الإِهْلاَلُ فَإِنِّي لَمْ أَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُهِلُّ حَتَّى تَنْبَعِثَ بِهِ رَاحِلَتُهُ ‏.‏

Ubayd ibn Jurayj (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga: «Ey Abu Abdurrahmon, men sizni toʻrt ishni qilayotganingizni koʻrdim, ularni ashoblaringizdan biror kishi qilayotganini koʻrmadim», dedi. (Ibn Umar): «Ular nima, ey Ibn Jurayj?» dedi. U: «Sizni (Kaʼbaning) ruknlaridan faqat ikki Yamaniy (rukn)gagina qoʻl tegizayotganingizni koʻrdim; sizni tuksiz teridan ishlangan naʼllar kiyayotganingizni koʻrdim; sizni (soqolingizni) sariq rangga boʻyayotganingizni koʻrdim; va sizni Makkada boʻlganingizda, odamlar hilolni koʻrishlari bilan ehromga niyat qilib talbiya aytsalar ham, siz Tarviya kuni (Zul-hijjaning sakkizinchisi) boʻlmaguncha talbiya aytmaganingizni koʻrdim», dedi. Shunda Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo): «Ruknlarga kelsak, men Rasululloh ﷺning faqat ikki Yamaniy (rukn)gagina qoʻl tegizganlarini koʻrdim. Tuksiz teridan ishlangan naʼllarga kelsak, men Rasululloh ﷺning tuki yoʻq naʼllar kiyib, ularda taharat qilganlarini koʻrdim, shuning uchun men ham ularni kiyishni yaxshi koʻraman. Sariq rangga kelsak, men Rasululloh ﷺning u bilan boʻyaganlarini koʻrdim, shuning uchun men ham u bilan boʻyashni yaxshi koʻraman. Talbiyaga kelsak, men Rasululloh ﷺning ulovlari ularni koʻtarib (yoʻlga) tushmaguncha talbiya aytganlarini koʻrmadim», dedi.Убайд ибн Журайж (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га: «Эй Абу Абдурраҳмон, мен сизни тўрт ишни қилаётганингизни кўрдим, уларни ашобларингиздан бирор киши қилаётганини кўрмадим», деди. (Ибн Умар): «Улар нима, эй Ибн Журайж?» деди. У: «Сизни (Каъбанинг) рукнларидан фақат икки Яманий (рукн)гагина қўл тегизаётганингизни кўрдим; сизни туксиз теридан ишланган наъллар кияётганингизни кўрдим; сизни (соқолингизни) сариқ рангга бўяётганингизни кўрдим; ва сизни Маккада бўлганингизда, одамлар ҳилолни кўришлари билан эҳромга ният қилиб талбия айтсалар ҳам, сиз Тарвия куни (Зул-ҳижжанинг саккизинчиси) бўлмагунча талбия айтмаганингизни кўрдим», деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «Рукнларга келсак, мен Расулуллоҳ ﷺнинг фақат икки Яманий (рукн)гагина қўл тегизганларини кўрдим. Туксиз теридан ишланган наълларга келсак, мен Расулуллоҳ ﷺнинг туки йўқ наъллар кийиб, уларда таҳарат қилганларини кўрдим, шунинг учун мен ҳам уларни кийишни яхши кўраман. Сариқ рангга келсак, мен Расулуллоҳ ﷺнинг у билан бўяганларини кўрдим, шунинг учун мен ҳам у билан бўяшни яхши кўраман. Талбияга келсак, мен Расулуллоҳ ﷺнинг уловлари уларни кўтариб (йўлга) тушмагунча талбия айтганларини кўрмадим», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ بِالْمَدِينَةِ أَرْبَعًا وَصَلَّى الْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ بَاتَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ حَتَّى أَصْبَحَ فَلَمَّا رَكِبَ رَاحِلَتَهُ وَاسْتَوَتْ بِهِ أَهَلَّ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinada peshin namozini toʻrt rakaat oʻqidilar va Zul-Hulayfada asr namozini ikki rakaat oʻqidilar. Soʻng tong otguncha Zul-Hulayfada tunadilar. Ulovlariga minib, u (ulov) ularni koʻtarib tik turganda esa, talbiya aytdilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада пешин намозини тўрт ракаат ўқидилар ва Зул-Ҳулайфада аср намозини икки ракаат ўқидилар. Сўнг тонг отгунча Зул-Ҳулайфада тунадилар. Уловларига миниб, у (улов) уларни кўтариб тик турганда эса, талбия айтдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَلَمَّا عَلاَ عَلَى جَبَلِ الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ peshin namozini oʻqidilar, soʻng ulovlariga mindilar. Baydo togʻiga koʻtarilganlarida esa, talbiya aytdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пешин намозини ўқидилар, сўнг уловларига миндилар. Байдо тоғига кўтарилганларида эса, талбия айтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، - يَعْنِي ابْنَ جَرِيرٍ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَتْ قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ كَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَخَذَ طَرِيقَ الْفُرْعِ أَهَلَّ إِذَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ وَإِذَا أَخَذَ طَرِيقَ أُحُدٍ أَهَلَّ إِذَا أَشْرَفَ عَلَى جَبَلِ الْبَيْدَاءِ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ Furʼ yoʻlini tutganlarida, ulovlari ularni koʻtarib tik turganda talbiya aytar edilar; Uhud yoʻlini tutganlarida esa, Baydo togʻiga koʻtarilganlarida talbiya aytar edilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ Фуръ йўлини тутганларида, уловлари уларни кўтариб тик турганда талбия айтар эдилар; Уҳуд йўлини тутганларида эса, Байдо тоғига кўтарилганларида талбия айтар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ أَأَشْتَرِطُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَكَيْفَ أَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولِي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ وَمَحِلِّي مِنَ الأَرْضِ حَيْثُ حَبَسْتَنِي ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Zubayr ibn Abdulmuttalibning qizi Zuboa (roziyallohu anho) Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men haj qilmoqchiman, shart qoʻyaymi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Qanday deyin?» dedi. U zot: «‹Labbayk, Allohumma labbayk (Sening xizmatingdaman, ey Alloh, Sening xizmatingdaman). Mening (ehromdan) chiqadigan yerim Sen meni qaerda toʻxtatsang, oʻsha yerdir›, deb ayt», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Зубайр ибн Абдулмутталибнинг қизи Зубоа (розияллоҳу анҳо) Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳаж қилмоқчиман, шарт қўяйми?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Қандай дейин?» деди. У зот: «‹Лаббайк, Аллоҳумма лаббайк (Сенинг хизматингдаман, эй Аллоҳ, Сенинг хизматингдаман). Менинг (эҳромдан) чиқадиган ерим Сен мени қаэрда тўхтатсанг, ўша ердир›, деб айт», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْرَدَ الْحَجَّ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga aytib berdi, Molik bizga Abdurrahmon ibn al-Qosimdan, u otasidan, u Oishadan rivoyat qildiki: Rasululloh ﷺ hajni ifrod qildilar (yolgʻiz hajga niyat qilib, avval umra qilmadilar).Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга айтиб берди, Молик бизга Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оишадан ривоят қилдики: Расулуллоҳ ﷺ ҳажни ифрод қилдилар (ёлғиз ҳажга ният қилиб, аввал умра қилмадилар).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُوَافِينَ هِلاَلَ ذِي الْحِجَّةِ فَلَمَّا كَانَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَالَ ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ فَلْيُهِلَّ وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ بِعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُوسَى فِي حَدِيثِ وُهَيْبٍ ‏"‏ فَإِنِّي لَوْلاَ أَنِّي أَهْدَيْتُ لأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏"‏ وَأَمَّا أَنَا فَأُهِلُّ بِالْحَجِّ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقُوا فَكُنْتُ فِيمَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ حِضْتُ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ خَرَجْتُ الْعَامَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ارْفُضِي عُمْرَتَكِ وَانْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُوسَى ‏"‏ وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ ‏"‏ وَاصْنَعِي مَا يَصْنَعُ الْمُسْلِمُونَ فِي حَجِّهِمْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ لَيْلَةُ الصَّدَرِ أَمَرَ - يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - عَبْدَ الرَّحْمَنِ فَذَهَبَ بِهَا إِلَى التَّنْعِيمِ ‏.‏ زَادَ مُوسَى فَأَهَلَّتْ بِعُمْرَةٍ مَكَانَ عُمْرَتِهَا وَطَافَتْ بِالْبَيْتِ فَقَضَى اللَّهُ عُمْرَتَهَا وَحَجَّهَا ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَلَمْ يَكُنْ فِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ هَدْىٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ زَادَ مُوسَى فِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْبَطْحَاءِ طَهُرَتْ عَائِشَةُ رضى الله عنها ‏.‏

Sulaymon ibn Harb bizga aytib berdi, u: Hammod ibn Zayd bizga aytib berdi, dedi. Yana Musa ibn Ismoil bizga aytib berdi, Hammod — yaʼni ibn Salama — bizga aytib berdi. Yana Musa bizga aytib berdi, Vuhayb bizga Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan Zulhijja oyining hiloli koʻrinish arafasida (yoʻlga) chiqdik. Zulhulayfaga yetganimizda u zot: «Kim hajga niyat qilib talbiya aytmoqchi boʻlsa, talbiya aytsin; kim umraga niyat qilib talbiya aytmoqchi boʻlsa, umraga talbiya aytsin», dedilar. Musa Vuhaybning hadisida (u zotning shunday deganlarini) keltirdi: «Agar men hadiy (qurbonlik hayvoni) olib kelmaganimda edi, men umraga niyat qilib talbiya aytgan boʻlar edim». Hammod ibn Salamaning hadisida esa shunday dedi: «Ammo men hajga talbiya aytaman, chunki men bilan hadiy bor». Soʻngra (roviylar bayonda) bir-biriga muvofiq keldilar: Men umraga talbiya aytganlar orasida edim. Yoʻlning bir qismida hayz koʻrdim. Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, men esa yigʻlayotgan edim. U zot: «Nima uchun yigʻlayapsan?» dedilar. Men: «Bu yil (hajga) chiqmagan boʻlishimni juda istardim», dedim. U zot: «Umrangni qoʻyib tur, sochingni yech va tara», dedilar. Musa (rivoyatida): «Va hajga niyat qilib talbiya ayt», dedi. Sulaymon (rivoyatida): «Va musulmonlar oʻz hajlarida nima qilsalar, sen ham shuni qil», dedi. Qaytish kechasi boʻlganda, u zot — yaʼni Rasululloh ﷺ — Abdurrahmonga buyurdilar, u (Oishani) Tanʼimga olib bordi. Musa (rivoyatida) shuni qoʻshdi: U (Oisha) oʻz umrasi oʻrniga umraga talbiya aytdi va Baytni tavof qildi, shunda Alloh uning umrasini ham, hajini ham toʻla qildi. Hishom: «Bularning hech birida hadiy boʻlmadi», dedi. Abu Dovud aytdi: Musa Hammod ibn Salamaning hadisida shuni qoʻshdi: Batho kechasi boʻlganda Oisha (roziyallohu anho) pok boʻldi.Сулаймон ибн Ҳарб бизга айтиб берди, у: Ҳаммод ибн Зайд бизга айтиб берди, деди. Яна Муса ибн Исмоил бизга айтиб берди, Ҳаммод — яъни ибн Салама — бизга айтиб берди. Яна Муса бизга айтиб берди, Вуҳайб бизга Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Зулҳижжа ойининг ҳилоли кўриниш арафасида (йўлга) чиқдик. Зулҳулайфага етганимизда у зот: «Ким ҳажга ният қилиб талбия айтмоқчи бўлса, талбия айтсин; ким умрага ният қилиб талбия айтмоқчи бўлса, умрага талбия айтсин», дедилар. Муса Вуҳайбнинг ҳадисида (у зотнинг шундай деганларини) келтирди: «Агар мен ҳадий (қурбонлик ҳайвони) олиб келмаганимда эди, мен умрага ният қилиб талбия айтган бўлар эдим». Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисида эса шундай деди: «Аммо мен ҳажга талбия айтаман, чунки мен билан ҳадий бор». Сўнгра (ровийлар баёнда) бир-бирига мувофиқ келдилар: Мен умрага талбия айтганлар орасида эдим. Йўлнинг бир қисмида ҳайз кўрдим. Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, мен эса йиғлаётган эдим. У зот: «Нима учун йиғлаяпсан?» дедилар. Мен: «Бу йил (ҳажга) чиқмаган бўлишимни жуда истардим», дедим. У зот: «Умрангни қўйиб тур, сочингни еч ва тара», дедилар. Муса (ривоятида): «Ва ҳажга ният қилиб талбия айт», деди. Сулаймон (ривоятида): «Ва мусулмонлар ўз ҳажларида нима қилсалар, сен ҳам шуни қил», деди. Қайтиш кечаси бўлганда, у зот — яъни Расулуллоҳ ﷺ — Абдурраҳмонга буюрдилар, у (Оишани) Танъимга олиб борди. Муса (ривоятида) шуни қўшди: У (Оиша) ўз умраси ўрнига умрага талбия айтди ва Байтни тавоф қилди, шунда Аллоҳ унинг умрасини ҳам, ҳажини ҳам тўла қилди. Ҳишом: «Буларнинг ҳеч бирида ҳадий бўлмади», деди. Абу Довуд айтди: Муса Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисида шуни қўшди: Батҳо кечаси бўлганда Оиша (розияллоҳу анҳо) пок бўлди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ أَوْ جَمَعَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ ‏.‏

al-Qaʼnabiy Abdulloh ibn Maslama bizga Molikdan, u Abul-Asvad Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfaldan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Vidoʼ haji yilida Rasululloh ﷺ bilan (yoʻlga) chiqdik. Bizdan baʼzimiz umraga niyat qilib talbiya aytdik, baʼzimiz hajga ham, umraga ham talbiya aytdik, baʼzimiz hajga talbiya aytdik. Rasululloh ﷺ esa hajga talbiya aytdilar. Hajga talbiya aytgan yoki hajni umra bilan birga niyat qilganlar, nahr kuni (qurbonlik kuni) kelguniga qadar ihromdan chiqmadilar.ал-Қаънабий Абдуллоҳ ибн Маслама бизга Моликдан, у Абул-Асвад Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфалдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Видў ҳажи йилида Расулуллоҳ ﷺ билан (йўлга) чиқдик. Биздан баъзимиз умрага ният қилиб талбия айтдик, баъзимиз ҳажга ҳам, умрага ҳам талбия айтдик, баъзимиз ҳажга талбия айтдик. Расулуллоҳ ﷺ эса ҳажга талбия айтдилар. Ҳажга талбия айтган ёки ҳажни умра билан бирга ният қилганлар, наҳр куни (қурбонлик куни) келгунига қадар иҳромдан чиқмадилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ زَادَ فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ فَأَحَلَّ ‏.‏

Ibn as-Sarh bizga aytib berdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, Molik menga Abul-Asvaddan, oʻsha isnodi bilan shunga oʻxshashini xabar berdi. (Bu rivoyatga) shuni qoʻshdi: Ammo umraga niyat qilib talbiya aytgan kishi (umrani ado etgach) ihromdan chiqdi.Ибн ас-Сарҳ бизга айтиб берди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, Молик менга Абул-Асваддан, ўша исноди билан шунга ўхшашини хабар берди. (Бу ривоятга) шуни қўшди: Аммо умрага ният қилиб талбия айтган киши (умрани адо этгач) иҳромдан чиқди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ ثُمَّ لاَ يَحِلُّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَدِمْتُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ انْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ وَدَعِي الْعُمْرَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَفَعَلْتُ فَلَمَّا قَضَيْنَا الْحَجَّ أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَى التَّنْعِيمِ فَاعْتَمَرْتُ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَطَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ حَلُّوا ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا آخَرَ بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى لِحَجِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَانُوا جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ وَمَعْمَرٌ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ نَحْوَهُ لَمْ يَذْكُرُوا طَوَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِعُمْرَةٍ وَطَوَافَ الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ‏.‏

al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Urva ibn az-Zubayrdan, u Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Vidoʼ hajida Rasululloh ﷺ bilan (yoʻlga) chiqdik va umraga niyat qilib talbiya aytdik. Soʻngra Rasululloh ﷺ: «Kim bilan hadiy (qurbonlik hayvoni) boʻlsa, umra bilan birga hajga niyat qilib talbiya aytsin, soʻngra ikkisidan (umra va hajdan) birga chiqquniga qadar ihromdan chiqmasin», dedilar. Men Makkaga hayzli holda keldim, shu sababli na Baytni tavof qildim, na Safo bilan Marva orasida (saʼy) qildim. Buni Rasululloh ﷺ ga shikoyat qildim. U zot: «Sochingni yech va tara, hajga niyat qilib talbiya ayt va umrani qoʻyib tur», dedilar. U (Oisha) dedi: Men shunday qildim. Hajni ado etganimizdan soʻng, Rasululloh ﷺ meni Abdurrahmon ibn Abu Bakr bilan Tanʼimga joʻnatdilar, men umra qildim. U zot: «Bu sening umrang oʻrnida», dedilar. U (Oisha) dedi: Umraga niyat qilib talbiya aytganlar Baytni hamda Safo bilan Marva orasini tavof qildilar, soʻngra ihromdan chiqdilar, soʻngra hajlari uchun Minodan qaytganlaridan keyin boshqa bir tavof qildilar. Hajni umra bilan birga niyat qilganlar esa faqat bir tavof qildilar. Abu Dovud aytdi: Buni Ibrohim ibn Saʼd va Maʼmar Ibn Shihobdan shunga oʻxshash rivoyat qildilar, (ammo) ular umraga niyat qilib talbiya aytganlarning tavofi bilan hajni umra bilan birga niyat qilganlarning tavofini zikr qilmadilar.ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Видў ҳажида Расулуллоҳ ﷺ билан (йўлга) чиқдик ва умрага ният қилиб талбия айтдик. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ: «Ким билан ҳадий (қурбонлик ҳайвони) бўлса, умра билан бирга ҳажга ният қилиб талбия айтсин, сўнгра иккисидан (умра ва ҳаждан) бирга чиққунига қадар иҳромдан чиқмасин», дедилар. Мен Маккага ҳайзли ҳолда келдим, шу сабабли на Байтни тавоф қилдим, на Сафо билан Марва орасида (саъй) қилдим. Буни Расулуллоҳ ﷺ га шикоят қилдим. У зот: «Сочингни еч ва тара, ҳажга ният қилиб талбия айт ва умрани қўйиб тур», дедилар. У (Оиша) деди: Мен шундай қилдим. Ҳажни адо этганимиздан сўнг, Расулуллоҳ ﷺ мени Абдурраҳмон ибн Абу Бакр билан Танъимга жўнатдилар, мен умра қилдим. У зот: «Бу сенинг умранг ўрнида», дедилар. У (Оиша) деди: Умрага ният қилиб талбия айтганлар Байтни ҳамда Сафо билан Марва орасини тавоф қилдилар, сўнгра иҳромдан чиқдилар, сўнгра ҳажлари учун Минодан қайтганларидан кейин бошқа бир тавоф қилдилар. Ҳажни умра билан бирга ният қилганлар эса фақат бир тавоф қилдилар. Абу Довуд айтди: Буни Иброҳим ибн Саъд ва Маъмар Ибн Шиҳобдан шунга ўхшаш ривоят қилдилар, (аммо) улар умрага ният қилиб талбия айтганларнинг тавофи билан ҳажни умра билан бирга ният қилганларнинг тавофини зикр қилмадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ لَبَّيْنَا بِالْحَجِّ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِسَرِفَ حِضْتُ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكِ يَا عَائِشَةُ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ حِضْتُ لَيْتَنِي لَمْ أَكُنْ حَجَجْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ سُبْحَانَ اللَّهِ إِنَّمَا ذَلِكَ شَىْءٌ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنَاتِ آدَمَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ انْسُكِي الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا غَيْرَ أَنْ لاَ تَطُوفِي بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلْنَا مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَاءَ أَنْ يَجْعَلَهَا عُمْرَةً فَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ نِسَائِهِ الْبَقَرَ يَوْمَ النَّحْرِ فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْبَطْحَاءِ وَطَهُرَتْ عَائِشَةُ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَرْجِعُ صَوَاحِبِي بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ وَأَرْجِعُ أَنَا بِالْحَجِّ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَذَهَبَ بِهَا إِلَى التَّنْعِيمِ فَلَبَّتْ بِالْعُمْرَةِ ‏.‏

Abu Salama Musa ibn Ismoil bizga aytib berdi, Hammod bizga Abdurrahmon ibn al-Qosimdan, u otasidan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz hajga talbiya aytdik. Sarifga yetganimizda men hayz koʻrdim. Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, men esa yigʻlayotgan edim. U zot: «Ey Oisha, nega yigʻlayapsan?» dedilar. Men: «Hayz koʻrdim, koshki haj qilmaganimda edi», dedim. U zot: «Subhanalloh! Bu Alloh Odam qizlariga yozib qoʻygan bir narsa, xolos», dedilar. Soʻngra: «Baytni tavof qilmaslikdan boshqa barcha haj amallarini ado et», dedilar. Makkaga kirganimizda Rasululloh ﷺ: «Kim buni (hajini) umra qilmoqchi boʻlsa, umra qilsin, faqat bilan hadiy boʻlgan kishidan boshqasi», dedilar. U (Oisha) dedi: Rasululloh ﷺ nahr kuni oʻz ayollari nomidan sigir soʻydilar. Batho kechasi boʻlib, Oisha pok boʻlganda, u: «Yo Rasululloh, mening ogʻa-singillarim haj va umra bilan qaytadilaru, men esa yolgʻiz haj bilan qaytamanmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Abdurrahmon ibn Abu Bakrga buyurdilar, u (Oishani) Tanʼimga olib bordi va u (Oisha) umraga talbiya aytdi.Абу Салама Муса ибн Исмоил бизга айтиб берди, Ҳаммод бизга Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз ҳажга талбия айтдик. Сарифга етганимизда мен ҳайз кўрдим. Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, мен эса йиғлаётган эдим. У зот: «Эй Оиша, нега йиғлаяпсан?» дедилар. Мен: «Ҳайз кўрдим, кошки ҳаж қилмаганимда эди», дедим. У зот: «Субҳаналлоҳ! Бу Аллоҳ Одам қизларига ёзиб қўйган бир нарса, холос», дедилар. Сўнгра: «Байтни тавоф қилмасликдан бошқа барча ҳаж амалларини адо эт», дедилар. Маккага кирганимизда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким буни (ҳажини) умра қилмоқчи бўлса, умра қилсин, фақат билан ҳадий бўлган кишидан бошқаси», дедилар. У (Оиша) деди: Расулуллоҳ ﷺ наҳр куни ўз аёллари номидан сигир сўйдилар. Батҳо кечаси бўлиб, Оиша пок бўлганда, у: «Ё Расулуллоҳ, менинг оға-сингилларим ҳаж ва умра билан қайтадилару, мен эса ёлғиз ҳаж билан қайтаманми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абдурраҳмон ибн Абу Бакрга буюрдилар, у (Оишани) Танъимга олиб борди ва у (Оиша) умрага талбия айтди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى إِلاَّ أَنَّهُ الْحَجُّ فَلَمَّا قَدِمْنَا تَطَوَّفْنَا بِالْبَيْتِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَ الْهَدْىَ أَنْ يُحِلَّ فَأَحَلَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَ الْهَدْىَ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi, Jarir bizga Mansurdan, u Ibrohimdan, u al-Asvaddan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan (yoʻlga) chiqdik va buni hajdan boshqa narsa deb bilmasdik. Yetib kelganimizda Baytni tavof qildik. Shunda Rasululloh ﷺ hadiy (qurbonlik hayvoni) olib kelmagan kishilarga ihromdan chiqishni buyurdilar va hadiy olib kelmaganlar ihromdan chiqdilar.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди, Жарир бизга Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан (йўлга) чиқдик ва буни ҳаждан бошқа нарса деб билмасдик. Етиб келганимизда Байтни тавоф қилдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳадий (қурбонлик ҳайвони) олиб келмаган кишиларга иҳромдан чиқишни буюрдилар ва ҳадий олиб келмаганлар иҳромдан чиқдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمَا سُقْتُ الْهَدْىَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ أَحْسِبُهُ قَالَ ‏"‏ وَلَحَلَلْتُ مَعَ الَّذِينَ أَحَلُّوا مِنَ الْعُمْرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ أَمْرُ النَّاسِ وَاحِدًا ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Foris bizga aytib berdi, Usmon ibn Umar bizga aytib berdi, Yunus bizga az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oisha (roziyallohu anho)dan xabar berdi. Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Agar men ishimning oxirida bilganimni avvalida bilganimda edi, hadiy (qurbonlik hayvoni) olib kelmagan boʻlar edim». Muhammad dedi: U zot: «Va umradan ihromdan chiqqanlar bilan birga men ham ihromdan chiqqan boʻlar edim», deganlar deb oʻylayman. U (rovi) dedi: U zot buning bilan odamlarning ishi bir xil boʻlishini istadilar.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис бизга айтиб берди, Усмон ибн Умар бизга айтиб берди, Юнус бизга аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан хабар берди. Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Агар мен ишимнинг охирида билганимни аввалида билганимда эди, ҳадий (қурбонлик ҳайвони) олиб келмаган бўлар эдим». Муҳаммад деди: У зот: «Ва умрадан иҳромдан чиққанлар билан бирга мен ҳам иҳромдан чиққан бўлар эдим», деганлар деб ўйлайман. У (рови) деди: У зот бунинг билан одамларнинг иши бир хил бўлишини истадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أَقْبَلْنَا مُهِلِّينَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ مُفْرَدًا وَأَقْبَلَتْ عَائِشَةُ مُهِلَّةً بِعُمْرَةٍ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بِسَرِفَ عَرَكَتْ حَتَّى إِذَا قَدِمْنَا طُفْنَا بِالْكَعْبَةِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُحِلَّ مِنَّا مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَقُلْنَا حِلُّ مَاذَا فَقَالَ ‏"‏ الْحِلُّ كُلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَاقَعْنَا النِّسَاءَ وَتَطَيَّبْنَا بِالطِّيبِ وَلَبِسْنَا ثِيَابَنَا وَلَيْسَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلاَّ أَرْبَعُ لَيَالٍ ثُمَّ أَهْلَلْنَا يَوْمَ التَّرْوِيَةِ ثُمَّ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَائِشَةَ فَوَجَدَهَا تَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ شَأْنِي أَنِّي قَدْ حِضْتُ وَقَدْ حَلَّ النَّاسُ وَلَمْ أَحْلِلْ وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَالنَّاسُ يَذْهَبُونَ إِلَى الْحَجِّ الآنَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا أَمْرٌ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنَاتِ آدَمَ فَاغْتَسِلِي ثُمَّ أَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَتْ ‏.‏ وَوَقَفَتِ الْمَوَاقِفَ حَتَّى إِذَا طَهُرَتْ طَافَتْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ قَدْ حَلَلْتِ مِنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ جَمِيعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَجِدُ فِي نَفْسِي أَنِّي لَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ حِينَ حَجَجْتُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاذْهَبْ بِهَا يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ فَأَعْمِرْهَا مِنَ التَّنْعِيمِ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ لَيْلَةَ الْحَصْبَةِ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga aytib berdi, al-Lays bizga Abuz-Zubayrdan, u Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan yolgʻiz hajga (ifrod) niyat qilib talbiya aytgan holda keldik, Oisha esa umraga niyat qilib talbiya aytgan holda keldi. Sarifga yetganida u hayz koʻrdi. Yetib kelganimizda Kaʼbani hamda Safo bilan Marvani tavof qildik. Shunda Rasululloh ﷺ bizdan bilan hadiy (qurbonlik hayvoni) boʻlmaganlarga ihromdan chiqishni buyurdilar. Biz: «Qaysi (amallar) halol boʻladi?» dedik. U zot: «Hammasi halol boʻladi», dedilar. Shunda biz ayollarimizga yaqinlik qildik, atir surtdik, kiyimlarimizni kiydik. Biz bilan Arafa orasida toʻrt kechadan boshqa narsa qolmagan edi. Soʻngra Tarviya kuni (zulhijjaning sakkizinchisida) hajga talbiya aytdik. Keyin Rasululloh ﷺ Oishaning huzuriga kirdilar va uni yigʻlayotgan holda topdilar. U zot: «Senga nima boʻldi?» dedilar. U (Oisha): «Ahvolim shuki, men hayz koʻrdim, odamlar esa ihromdan chiqdilar, men ihromdan chiqmadim va Baytni tavof qilmadim, odamlar esa hozir hajga ketyaptilar», dedi. U zot: «Bu Alloh Odam qizlariga yozib qoʻygan bir ishdir. Sen gʻusl qil, soʻngra hajga niyat qilib talbiya ayt», dedilar. U (Oisha) shunday qildi va vuqufgohlarda turdi. Pok boʻlgach, Baytni hamda Safo bilan Marvani tavof qildi. Soʻngra u zot: «Endi hajingdan ham, umrangdan ham birga ihromdan chiqding», dedilar. U (Oisha): «Yo Rasululloh, men haj qilganimda Baytni tavof qilmaganimni ichimda his qilyapman», dedi. U zot: «Ey Abdurrahmon, uni olib bor va Tanʼimdan umra qildir», dedilar. Bu Hasba kechasida edi.Қутайба ибн Саид бизга айтиб берди, ал-Лайс бизга Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У шундай деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ёлғиз ҳажга (ифрод) ният қилиб талбия айтган ҳолда келдик, Оиша эса умрага ният қилиб талбия айтган ҳолда келди. Сарифга етганида у ҳайз кўрди. Етиб келганимизда Каъбани ҳамда Сафо билан Марвани тавоф қилдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ биздан билан ҳадий (қурбонлик ҳайвони) бўлмаганларга иҳромдан чиқишни буюрдилар. Биз: «Қайси (амаллар) ҳалол бўлади?» дедик. У зот: «Ҳаммаси ҳалол бўлади», дедилар. Шунда биз аёлларимизга яқинлик қилдик, атир суртдик, кийимларимизни кийдик. Биз билан Арафа орасида тўрт кечадан бошқа нарса қолмаган эди. Сўнгра Тарвия куни (зулҳижжанинг саккизинчисида) ҳажга талбия айтдик. Кейин Расулуллоҳ ﷺ Оишанинг ҳузурига кирдилар ва уни йиғлаётган ҳолда топдилар. У зот: «Сенга нима бўлди?» дедилар. У (Оиша): «Аҳволим шуки, мен ҳайз кўрдим, одамлар эса иҳромдан чиқдилар, мен иҳромдан чиқмадим ва Байтни тавоф қилмадим, одамлар эса ҳозир ҳажга кетяптилар», деди. У зот: «Бу Аллоҳ Одам қизларига ёзиб қўйган бир ишдир. Сен ғусл қил, сўнгра ҳажга ният қилиб талбия айт», дедилар. У (Оиша) шундай қилди ва вуқуфгоҳларда турди. Пок бўлгач, Байтни ҳамда Сафо билан Марвани тавоф қилди. Сўнгра у зот: «Энди ҳажингдан ҳам, умрангдан ҳам бирга иҳромдан чиқдинг», дедилар. У (Оиша): «Ё Расулуллоҳ, мен ҳаж қилганимда Байтни тавоф қилмаганимни ичимда ҳис қиляпман», деди. У зот: «Эй Абдурраҳмон, уни олиб бор ва Танъимдан умра қилдир», дедилар. Бу Ҳасба кечасида эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، قَالَ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَائِشَةَ بِبَعْضِ هَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ ‏"‏ وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ ثُمَّ حُجِّي وَاصْنَعِي مَا يَصْنَعُ الْحَاجُّ غَيْرَ أَنْ لاَ تَطُوفِي بِالْبَيْتِ وَلاَ تُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga aytib berdi, u: Yahyo ibn Said bizga Ibn Jurayjdan aytib berdi, dedi. U (Ibn Jurayj): Abuz-Zubayr menga xabar berdi, u Jobir (roziyallohu anhu)dan eshitganki, u shunday dedi: Nabiy ﷺ Oishaning huzuriga kirdilar — deb shu qissaning bir qismini (keltirdi). U (Jobir) u zotning «Hajga niyat qilib talbiya ayt» degan soʻzlarining yonida (shularni ham) zikr qildi: «Soʻngra haj qil va hojilar nima qilsalar, sen ham shuni qil, faqat Baytni tavof qilmaysan va namoz oʻqimaysan».Аҳмад ибн Ҳанбал бизга айтиб берди, у: Яҳё ибн Саид бизга Ибн Журайждан айтиб берди, деди. У (Ибн Журайж): Абуз-Зубайр менга хабар берди, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан эшитганки, у шундай деди: Набий ﷺ Оишанинг ҳузурига кирдилар — деб шу қиссанинг бир қисмини (келтирди). У (Жобир) у зотнинг «Ҳажга ният қилиб талбия айт» деган сўзларининг ёнида (шуларни ҳам) зикр қилди: «Сўнгра ҳаж қил ва ҳожилар нима қилсалар, сен ҳам шуни қил, фақат Байтни тавоф қилмайсан ва намоз ўқимайсан».

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ مَزْيَدٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي مَنْ، سَمِعَ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ، حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَهْلَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ خَالِصًا لاَ يُخَالِطُهُ شَىْءٌ فَقَدِمْنَا مَكَّةَ لأَرْبَعِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَطُفْنَا وَسَعَيْنَا ثُمَّ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَحِلَّ وَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ هَدْيِي لَحَلَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ مُتْعَتَنَا هَذِهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَلْ هِيَ لِلأَبَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَوْزَاعِيُّ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ يُحَدِّثُ بِهَذَا فَلَمْ أَحْفَظْهُ حَتَّى لَقِيتُ ابْنَ جُرَيْجٍ فَأَثْبَتَهُ لِي ‏.‏

al-Abbos ibn al-Valid ibn Mazyad bizga aytib berdi, otam menga xabar berdi, al-Avzoʼiy menga aytib berdi, Atoʼ ibn Abu Robohdan eshitgan bir kishi menga aytib berdi, Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) menga aytib berdi. U shunday dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga, hech narsa aralashmagan holda, yolgʻiz hajga niyat qilib talbiya aytdik. Zulhijjadan toʻrt kecha oʻtganida Makkaga yetib keldik. Tavof va saʼy qildik. Soʻngra Rasululloh ﷺ bizga ihromdan chiqishni buyurdilar va: «Agar mening hadiyim (qurbonlik hayvonim) boʻlmaganida edi, men ham ihromdan chiqqan boʻlar edim», dedilar. Soʻngra Suroqa ibn Molik turib: «Yo Rasululloh, bizning bu mutaʼmiz (haj bilan umrani birga qilish ruxsati) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Yoʻq, balki u abadiydir», dedilar. al-Avzoʼiy dedi: Men Atoʼ ibn Abu Robohning buni rivoyat qilayotganini eshitdim, ammo uni yodlab ololmadim, toki Ibn Jurayj bilan uchrashib, u buni menga mustahkam qildirdi (yodimga keltirdi).ал-Аббос ибн ал-Валид ибн Мазяд бизга айтиб берди, отам менга хабар берди, ал-Авзўий менга айтиб берди, Атў ибн Абу Робоҳдан эшитган бир киши менга айтиб берди, Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) менга айтиб берди. У шундай деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга, ҳеч нарса аралашмаган ҳолда, ёлғиз ҳажга ният қилиб талбия айтдик. Зулҳижжадан тўрт кеча ўтганида Маккага етиб келдик. Тавоф ва саъй қилдик. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ бизга иҳромдан чиқишни буюрдилар ва: «Агар менинг ҳадийим (қурбонлик ҳайвоним) бўлмаганида эди, мен ҳам иҳромдан чиққан бўлар эдим», дедилар. Сўнгра Суроқа ибн Молик туриб: «Ё Расулуллоҳ, бизнинг бу мутаъмиз (ҳаж билан умрани бирга қилиш рухсати) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ, балки у абадийдир», дедилар. ал-Авзўий деди: Мен Атў ибн Абу Робоҳнинг буни ривоят қилаётганини эшитдим, аммо уни ёдлаб ололмадим, токи Ибн Журайж билан учрашиб, у буни менга мустаҳкам қилдирди (ёдимга келтирди).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابُهُ لأَرْبَعِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَلَمَّا طَافُوا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْعَلُوهَا عُمْرَةً إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ قَدِمُوا فَطَافُوا بِالْبَيْتِ وَلَمْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ‏.‏

Musa ibn Ismoil bizga aytib berdi, Hammod bizga Qays ibn Saʼddan, u Atoʼ ibn Abu Robohdan, u Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ va sahobalari Zulhijjadan toʻrt kecha oʻtganida (Makkaga) yetib keldilar. Baytni hamda Safo bilan Marvani tavof qilganlaridan soʻng, Rasululloh ﷺ: «Buni (hajni) umra qilinglar, faqat bilan hadiy boʻlgan kishidan boshqasi», dedilar. Tarviya kuni boʻlganda, ular hajga niyat qilib talbiya aytdilar. Nahr kuni boʻlganda, kelib Baytni tavof qildilar, ammo Safo bilan Marva orasini (qaytadan) tavof qilmadilar.Муса ибн Исмоил бизга айтиб берди, Ҳаммод бизга Қайс ибн Саъддан, у Атў ибн Абу Робоҳдан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари Зулҳижжадан тўрт кеча ўтганида (Маккага) етиб келдилар. Байтни ҳамда Сафо билан Марвани тавоф қилганларидан сўнг, Расулуллоҳ ﷺ: «Буни (ҳажни) умра қилинглар, фақат билан ҳадий бўлган кишидан бошқаси», дедилар. Тарвия куни бўлганда, улар ҳажга ният қилиб талбия айтдилар. Наҳр куни бўлганда, келиб Байтни тавоф қилдилар, аммо Сафо билан Марва орасини (қайтадан) тавоф қилмадилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا حَبِيبٌ، - يَعْنِي الْمُعَلِّمَ - عَنْ عَطَاءٍ، حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهَلَّ هُوَ وَأَصْحَابُهُ بِالْحَجِّ وَلَيْسَ مَعَ أَحَدٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ هَدْىٌ إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَطَلْحَةَ وَكَانَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - قَدِمَ مِنَ الْيَمَنِ وَمَعَهُ الْهَدْىُ فَقَالَ أَهْلَلْتُ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً يَطُوفُوا ثُمَّ يُقَصِّرُوا وَيَحِلُّوا إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ فَقَالُوا أَنَنْطَلِقُ إِلَى مِنًى وَذُكُورُنَا تَقْطُرُ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ وَلَوْلاَ أَنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ لأَحْلَلْتُ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga aytib berdi, Abdulvahhob as-Saqafiy bizga aytib berdi, Habib — yaʼni al-Muallim — bizga Atoʼdan aytib berdi, Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) menga aytib berdi: Rasululloh ﷺ va sahobalari hajga niyat qilib talbiya aytdilar. Oʻsha kuni ulardan hech kim bilan hadiy (qurbonlik hayvoni) yoʻq edi, faqat Nabiy ﷺ va Talha bilan bor edi. Ali (roziyallohu anhu) Yamandan kelgan edi va u bilan hadiy bor edi. U: «Rasululloh ﷺ nimaga niyat qilib talbiya aytgan boʻlsalar, men ham shunga niyat qilib talbiya aytdim», dedi. Nabiy ﷺ sahobalariga buni umra qilishni — tavof qilib, soʻngra sochlarini qisqartirib, ihromdan chiqishni buyurdilar, faqat bilan hadiy boʻlgan kishidan boshqasi. Shunda ular: «Erlik aʼzolarimizdan (suv) tomib turgan holda Minoga boramizmi?» dedilar. Bu Rasululloh ﷺ ga yetdi va u zot: «Agar men ishimning oxirida bilganimni avvalida bilganimda edi, hadiy olib kelmagan boʻlar edim. Men bilan hadiy boʻlmaganda edi, ihromdan chiqqan boʻlar edim», dedilar.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга айтиб берди, Абдулваҳҳоб ас-Сақафий бизга айтиб берди, Ҳабиб — яъни ал-Муаллим — бизга Атўдан айтиб берди, Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) менга айтиб берди: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари ҳажга ният қилиб талбия айтдилар. Ўша куни улардан ҳеч ким билан ҳадий (қурбонлик ҳайвони) йўқ эди, фақат Набий ﷺ ва Талҳа билан бор эди. Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан келган эди ва у билан ҳадий бор эди. У: «Расулуллоҳ ﷺ нимага ният қилиб талбия айтган бўлсалар, мен ҳам шунга ният қилиб талбия айтдим», деди. Набий ﷺ саҳобаларига буни умра қилишни — тавоф қилиб, сўнгра сочларини қисқартириб, иҳромдан чиқишни буюрдилар, фақат билан ҳадий бўлган кишидан бошқаси. Шунда улар: «Эрлик аъзоларимиздан (сув) томиб турган ҳолда Минога борамизми?» дедилар. Бу Расулуллоҳ ﷺ га етди ва у зот: «Агар мен ишимнинг охирида билганимни аввалида билганимда эди, ҳадий олиб келмаган бўлар эдим. Мен билан ҳадий бўлмаганда эди, иҳромдан чиққан бўлар эдим», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ هَذِهِ عُمْرَةٌ اسْتَمْتَعْنَا بِهَا فَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ هَدْىٌ فَلْيَحِلَّ الْحِلَّ كُلَّهُ وَقَدْ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا مُنْكَرٌ إِنَّمَا هُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdiki, Muhammad ibn Jaʼfar ularga Shuʼbadan, u al-Hakamdan, u Mujohiddan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildi. U zot shunday dedilar: «Bu bir umra boʻlib, biz undan manfaat oldik. Kim bilan hadiy (qurbonlik hayvoni) boʻlmasa, toʻlaligicha ihromdan chiqsin. Umra qiyomat kunigacha hajga kirgan (haj bilan birga ruxsat etilgan)dir». Abu Dovud aytdi: Bu munkar (gʻalati) hadisdir. Aslida bu Ibn Abbosning oʻz soʻzidir.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб бердики, Муҳаммад ибн Жаъфар уларга Шуъбадан, у ал-Ҳакамдан, у Мужоҳиддан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺ дан ривоят қилди. У зот шундай дедилар: «Бу бир умра бўлиб, биз ундан манфаат олдик. Ким билан ҳадий (қурбонлик ҳайвони) бўлмаса, тўлалигича иҳромдан чиқсин. Умра қиёмат кунигача ҳажга кирган (ҳаж билан бирга рухсат этилган)дир». Абу Довуд айтди: Бу мункар (ғалати) ҳадисдир. Аслида бу Ибн Аббоснинг ўз сўзидир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا النَّهَّاسُ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَهَلَّ الرَّجُلُ بِالْحَجِّ ثُمَّ قَدِمَ مَكَّةَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَدْ حَلَّ وَهِيَ عُمْرَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَطَاءٍ دَخَلَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ خَالِصًا فَجَعَلَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عُمْرَةً ‏.‏

Ubaydulloh ibn Muoz bizga aytib berdi: menga otam aytib berdi, bizga Nahhos Atodan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi. U zot ﷺ dedilar: «Kishi haj uchun talbiya aytsa, soʻngra Makkaga kelib, Baytni (Kaʼbani) tavof qilsa va Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qilsa, ihromdan chiqibdi, bu umra boʻladi». Abu Dovud aytdi: buni Ibn Jurayj bir kishidan, u Atodan rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺning sahobalari faqat haj uchun talbiya aytib (Makkaga) kirdilar, Paygʻambar ﷺ esa uni umraga aylantirdilar.Убайдуллоҳ ибн Муоз бизга айтиб берди: менга отам айтиб берди, бизга Наҳҳос Атодан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди. У зот ﷺ дедилар: «Киши ҳаж учун талбия айтса, сўнгра Маккага келиб, Байтни (Каъбани) тавоф қилса ва Сафо билан Марва ўртасида саъй қилса, иҳромдан чиқибди, бу умра бўлади». Абу Довуд айтди: буни Ибн Журайж бир кишидан, у Атодан ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари фақат ҳаж учун талбия айтиб (Маккага) кирдилар, Пайғамбар ﷺ эса уни умрага айлантирдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ شَوْكَرٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، - قَالَ ابْنُ مَنِيعٍ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْمَعْنَى، - عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَهَلَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ فَلَمَّا قَدِمَ طَافَ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ - وَقَالَ ابْنُ شَوْكَرٍ وَلَمْ يُقَصِّرْ ثُمَّ اتَّفَقَا - وَلَمْ يَحِلَّ مِنْ أَجْلِ الْهَدْىِ وَأَمَرَ مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاقَ الْهَدْىَ أَنْ يَطُوفَ وَأَنْ يَسْعَى وَيُقَصِّرَ ثُمَّ يَحِلَّ ‏.‏ زَادَ ابْنُ مَنِيعٍ فِي حَدِيثِهِ أَوْ يَحْلِقَ ثُمَّ يَحِلَّ ‏.‏

Hasan ibn Shavkar va Ahmad ibn Maniʼ bizga aytib berdilar: ular: bizga Hushaym Yazid ibn Abu Ziyoddan aytib berdi, dedilar — Ibn Maniʼ: bizga Yazid ibn Abu Ziyod xabar berdi, dedi, maʼno bir xil — u Mujohiddan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U dedi: Paygʻambar ﷺ haj uchun talbiya aytdilar. (Makkaga) kelganlarida Baytni tavof qildilar va Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qildilar. — Ibn Shavkar: sochlarini qisqartirmadilar, dedi, soʻng (ikki roviy) bir xil rivoyat qildilar — va qurbonlik (sababli) ihromdan chiqmadilar, hamda qurbonlik haydab kelmaganlarga tavof qilishlarini, saʼy qilishlarini va sochlarini qisqartirishlarini, soʻng ihromdan chiqishlarini buyurdilar. Ibn Maniʼ oʻz rivoyatida: «yoki sochlarini olib tashlasinlar, soʻng ihromdan chiqsinlar», deb qoʻshimcha qildi.Ҳасан ибн Шавкар ва Аҳмад ибн Маниъ бизга айтиб бердилар: улар: бизга Ҳушайм Язид ибн Абу Зиёддан айтиб берди, дедилар — Ибн Маниъ: бизга Язид ибн Абу Зиёд хабар берди, деди, маъно бир хил — у Мужоҳиддан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: Пайғамбар ﷺ ҳаж учун талбия айтдилар. (Маккага) келганларида Байтни тавоф қилдилар ва Сафо билан Марва ўртасида саъй қилдилар. — Ибн Шавкар: сочларини қисқартирмадилар, деди, сўнг (икки ровий) бир хил ривоят қилдилар — ва қурбонлик (сабабли) иҳромдан чиқмадилар, ҳамда қурбонлик ҳайдаб келмаганларга тавоф қилишларини, саъй қилишларини ва сочларини қисқартиришларини, сўнг иҳромдан чиқишларини буюрдилар. Ибн Маниъ ўз ривоятида: «ёки сочларини олиб ташласинлар, сўнг иҳромдан чиқсинлар», деб қўшимча қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ، أَخْبَرَنِي أَبُو عِيسَى الْخُرَاسَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - فَشَهِدَ عِنْدَهُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَرَضِهِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ يَنْهَى عَنِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ الْحَجِّ ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga aytib berdi: bizga Abdulloh ibn Vahb aytib berdi, menga Hayva xabar berdi, menga Abu Iyso al-Xurosoniy Abdulloh ibn al-Qosimdan, u Said ibn al-Musayyabdan xabar berdiki, Paygʻambar ﷺning sahobalaridan bir kishi Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga keldi va uning oldida guvohlik berdiki, u Rasululloh ﷺning vafot etgan kasalliklarida umrani hajdan oldin qilishni qaytarayotganlarini eshitgan.Аҳмад ибн Солиҳ бизга айтиб берди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб айтиб берди, менга Ҳайва хабар берди, менга Абу Ийсо ал-Хуросоний Абдуллоҳ ибн ал-Қосимдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан хабар бердики, Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бир киши Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига келди ва унинг олдида гувоҳлик бердики, у Расулуллоҳ ﷺнинг вафот этган касалликларида умрани ҳаждан олдин қилишни қайтараётганларини эшитган.

حَدَّثَنَا مُوسَى أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي شَيْخٍ الْهُنَائِيِّ، خَيْوَانَ بْنِ خَلْدَةَ مِمَّنْ قَرَأَ عَلَى أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ لأَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كَذَا وَكَذَا وَعَنْ رُكُوبِ جُلُودِ النُّمُورِ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُقْرَنَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَقَالُوا أَمَّا هَذَا فَلاَ ‏.‏ فَقَالَ أَمَا إِنَّهَا مَعَهُنَّ وَلَكِنَّكُمْ نَسِيتُمْ ‏.‏

Muso Abu Salama bizga aytib berdi: bizga Hammod Qatodadan, u Abu Shayx al-Hunoiy Xayvon ibn Xaldadan — basralik boʻlib, Abu Musa al-Ashʼariyga (Qurʼon) oʻqib bergan kishilardan — rivoyat qildiki, Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning sahobalariga: «Rasululloh ﷺ ana shunday-ana shundayni va yoʻlbars terilarini (egar qilib) minishni qaytarganlarini bilasizlarmi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Haj bilan umrani qiron qilib (birga) qilishni qaytarganlarini bilasizlarmi?» dedi. Ular: «Buni esa yoʻq», dedilar. Shunda u: «Albatta, bu ham ular bilan birga (qaytarilgan), lekin sizlar unutgansizlar», dedi.Мусо Абу Салама бизга айтиб берди: бизга Ҳаммод Қатодадан, у Абу Шайх ал-Ҳуноий Хайвон ибн Халдадан — басралик бўлиб, Абу Муса ал-Ашъарийга (Қуръон) ўқиб берган кишилардан — ривоят қилдики, Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларига: «Расулуллоҳ ﷺ ана шундай-ана шундайни ва йўлбарс териларини (эгар қилиб) минишни қайтарганларини биласизларми?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Ҳаж билан умрани қирон қилиб (бирга) қилишни қайтарганларини биласизларми?» деди. Улар: «Буни эса йўқ», дедилар. Шунда у: «Албатта, бу ҳам улар билан бирга (қайтарилган), лекин сизлар унутгансизлар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، وَحُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُمْ سَمِعُوهُ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُلَبِّي بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ جَمِيعًا يَقُولُ ‏"‏ لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga aytib berdi: u: bizga Hushaym aytib berdi, dedi, bizga Yahyo ibn Abu Ishoq, Abdulaziz ibn Suhayb va Humayd at-Tavil Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan xabar berdilar. Ular undan eshitdilar, u: «Men Rasululloh ﷺ haj va umra uchun birga talbiya aytayotganlarini eshitdim, u zot ﷺ: ‹Labbayka, umra va haj, labbayka, umra va haj›, der edilar», deganini eshitdilar.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга айтиб берди: у: бизга Ҳушайм айтиб берди, деди, бизга Яҳё ибн Абу Ишоқ, Абдулазиз ибн Суҳайб ва Ҳумайд ат-Тавил Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан хабар бердилар. Улар ундан эшитдилар, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳаж ва умра учун бирга талбия айтаётганларини эшитдим, у зот ﷺ: ‹Лаббайка, умра ва ҳаж, лаббайка, умра ва ҳаж›, дер эдилар», деганини эшитдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَاتَ بِهَا - يَعْنِي بِذِي الْحُلَيْفَةِ - حَتَّى أَصْبَحَ ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ حَمِدَ اللَّهَ وَسَبَّحَ وَكَبَّرَ ثُمَّ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهِمَا فَلَمَّا قَدِمْنَا أَمَرَ النَّاسَ فَحَلُّوا حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ وَنَحَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَبْعَ بَدَنَاتٍ بِيَدِهِ قِيَامًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الَّذِي تَفَرَّدَ بِهِ - يَعْنِي أَنَسًا - مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ بَدَأَ بِالْحَمْدِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّكْبِيرِ ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ ‏.‏

Abu Salama Muso ibn Ismoil bizga aytib berdi: bizga Vuhayb aytib berdi, bizga Ayyub Abu Qilobadan, u Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ u yerda — yaʼni Zul-Hulayfada — tonggacha tunadilar, soʻng (tuyalariga) mindilar. Tuya u zot ﷺ bilan Baydoda tik turganda Allohga hamd aytdilar, tasbeh va takbir aytdilar, soʻng haj va umra uchun talbiya aytdilar. Odamlar ham ikkalasi uchun talbiya aytdilar. Biz (Makkaga) kelganimizda, u zot ﷺ odamlarga buyurdilar, ular ihromdan chiqdilar. Tarviya kuni (Zulhijjaning sakkizinchisi) kelganda, ular yana haj uchun talbiya aytdilar (ihrom bogʻladilar). Rasululloh ﷺ oʻz qoʻllari bilan yetti tuyani tik holatda soʻydilar. Abu Dovud aytdi: bu hadisda u — yaʼni Anas — yolgʻiz rivoyat qilgan narsa shuki, u zot ﷺ hamd, tasbeh va takbirdan boshlab, soʻng haj uchun talbiya aytganlaridir.Абу Салама Мусо ибн Исмоил бизга айтиб берди: бизга Вуҳайб айтиб берди, бизга Айюб Абу Қилобадан, у Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ у ерда — яъни Зул-Ҳулайфада — тонггача тунадилар, сўнг (туяларига) миндилар. Туя у зот ﷺ билан Байдода тик турганда Аллоҳга ҳамд айтдилар, тасбеҳ ва такбир айтдилар, сўнг ҳаж ва умра учун талбия айтдилар. Одамлар ҳам иккаласи учун талбия айтдилар. Биз (Маккага) келганимизда, у зот ﷺ одамларга буюрдилар, улар иҳромдан чиқдилар. Тарвия куни (Зулҳижжанинг саккизинчиси) келганда, улар яна ҳаж учун талбия айтдилар (иҳром боғладилар). Расулуллоҳ ﷺ ўз қўллари билан етти туяни тик ҳолатда сўйдилар. Абу Довуд айтди: бу ҳадисда у — яъни Анас — ёлғиз ривоят қилган нарса шуки, у зот ﷺ ҳамд, тасбеҳ ва такбирдан бошлаб, сўнг ҳаж учун талбия айтганларидир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ عَلِيٍّ حِينَ أَمَّرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْيَمَنِ قَالَ فَأَصَبْتُ مَعَهُ أَوَاقِيَ فَلَمَّا قَدِمَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - قَدْ لَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَقَدْ نَضَحَتِ الْبَيْتَ بِنَضُوحٍ فَقَالَتْ مَا لَكَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَمَرَ أَصْحَابَهُ فَأَحَلُّوا قَالَ قُلْتُ لَهَا إِنِّي أَهْلَلْتُ بِإِهْلاَلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ كَيْفَ صَنَعْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ قُلْتُ أَهْلَلْتُ بِإِهْلاَلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي قَدْ سُقْتُ الْهَدْىَ وَقَرَنْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لِي ‏"‏ انْحَرْ مِنَ الْبُدْنِ سَبْعًا وَسِتِّينَ أَوْ سِتًّا وَسِتِّينَ وَأَمْسِكْ لِنَفْسِكَ ثَلاَثًا وَثَلاَثِينَ أَوْ أَرْبَعًا وَثَلاَثِينَ وَأَمْسِكْ لِي مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ مِنْهَا بَضْعَةً ‏"‏ ‏.‏

Yahyo ibn Maʼin bizga aytib berdi: u: bizga Hajjoj aytib berdi, dedi, bizga Yunus Abu Ishoqdan, u al-Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: Rasululloh ﷺ Alini (roziyallohu anhu) Yamanga amir qilib tayinlaganlarida, men u bilan birga edim. U dedi: men u bilan birga (boʻlganimda) bir necha uqiya (oltin) qoʻlga kiritdim. Ali (roziyallohu anhu) Yamandan Rasululloh ﷺning huzurlariga kelganida, Fotimani (roziyallohu anho) rangli kiyim kiygan va uyni xushboʻylik bilan hidlatgan holatda topdi. (Ali rangli kiyim va xushboʻylikdan hayratlandi.) Fotima: «Senga nima boʻldi? Rasululloh ﷺ sahobalariga buyurdilar, ular ihromdan chiqdilar», dedi. Ali aytdi: men unga: «Men Paygʻambar ﷺ talbiya aytganlaridek talbiya aytib ihrom bogʻlaganman», dedim. U dedi: men Paygʻambar ﷺning huzurlariga keldim. U zot ﷺ menga: «Qanday qilding?» dedilar. U dedi: men: «Paygʻambar ﷺ ihrom bogʻlaganlaridek ihrom bogʻlaganman», dedim. U zot ﷺ: «Men qurbonlik haydab keldim va qiron qildim», dedilar. Soʻng menga: «Tuyalardan oltmish yettitasini yoki oltmish oltitasini soʻygin, oʻzing uchun oʻttiz uchtasini yoki oʻttiz toʻrttasini olib qol, men uchun esa ulardan har bir tuyadan bir boʻlakdan olib qoʻy», dedilar.Яҳё ибн Маъин бизга айтиб берди: у: бизга Ҳажжож айтиб берди, деди, бизга Юнус Абу Ишоқдан, у ал-Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ Алини (розияллоҳу анҳу) Яманга амир қилиб тайинлаганларида, мен у билан бирга эдим. У деди: мен у билан бирга (бўлганимда) бир неча уқия (олтин) қўлга киритдим. Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келганида, Фотимани (розияллоҳу анҳо) рангли кийим кийган ва уйни хушбўйлик билан ҳидлатган ҳолатда топди. (Али рангли кийим ва хушбўйликдан ҳайратланди.) Фотима: «Сенга нима бўлди? Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларига буюрдилар, улар иҳромдан чиқдилар», деди. Али айтди: мен унга: «Мен Пайғамбар ﷺ талбия айтганларидек талбия айтиб иҳром боғлаганман», дедим. У деди: мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келдим. У зот ﷺ менга: «Қандай қилдинг?» дедилар. У деди: мен: «Пайғамбар ﷺ иҳром боғлаганларидек иҳром боғлаганман», дедим. У зот ﷺ: «Мен қурбонлик ҳайдаб келдим ва қирон қилдим», дедилар. Сўнг менга: «Туялардан олтмиш еттитасини ёки олтмиш олтитасини сўйгин, ўзинг учун ўттиз учтасини ёки ўттиз тўрттасини олиб қол, мен учун эса улардан ҳар бир туядан бир бўлакдан олиб қўй», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ الصُّبَىُّ بْنُ مَعْبَدٍ أَهْلَلْتُ بِهِمَا مَعًا ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: bizga Jarir ibn Abdulhamid Mansurdan, u Abu Voildan rivoyat qildi. U dedi: Subayy ibn Maʼbad: «Men ikkalasi (umra va haj) uchun birga talbiya aytib ihrom bogʻladim», dedi. Shunda Umar (roziyallohu anhu): «Paygʻambaring ﷺning sunnatiga hidoyat qilinibsan», dedi.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: бизга Жарир ибн Абдулҳамид Мансурдан, у Абу Воилдан ривоят қилди. У деди: Субайй ибн Маъбад: «Мен иккаласи (умра ва ҳаж) учун бирга талбия айтиб иҳром боғладим», деди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу): «Пайғамбаринг ﷺнинг суннатига ҳидоят қилинибсан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ بْنِ أَعْيَنَ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ الصُّبَىُّ بْنُ مَعْبَدٍ كُنْتُ رَجُلاً أَعْرَابِيًّا نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمْتُ فَأَتَيْتُ رَجُلاً مِنْ عَشِيرَتِي يُقَالُ لَهُ هُذَيْمُ بْنُ ثُرْمُلَةَ فَقُلْتُ لَهُ يَا هَنَاهُ إِنِّي حَرِيصٌ عَلَى الْجِهَادِ وَإِنِّي وَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَيْنِ عَلَىَّ فَكَيْفَ لِي بِأَنْ أَجْمَعَهُمَا قَالَ اجْمَعْهُمَا وَاذْبَحْ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ ‏.‏ فَأَهْلَلْتُ بِهِمَا مَعًا فَلَمَّا أَتَيْتُ الْعُذَيْبَ لَقِيَنِي سَلْمَانُ بْنُ رَبِيعَةَ وَزَيْدُ بْنُ صُوحَانَ وَأَنَا أُهِلُّ بِهِمَا جَمِيعًا فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلآخَرِ مَا هَذَا بِأَفْقَهَ مِنْ بَعِيرِهِ ‏.‏ قَالَ فَكَأَنَّمَا أُلْقِيَ عَلَىَّ جَبَلٌ حَتَّى أَتَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي كُنْتُ رَجُلاً أَعْرَابِيًّا نَصْرَانِيًّا وَإِنِّي أَسْلَمْتُ وَأَنَا حَرِيصٌ عَلَى الْجِهَادِ وَإِنِّي وَجَدْتُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَكْتُوبَيْنِ عَلَىَّ فَأَتَيْتُ رَجُلاً مِنْ قَوْمِي فَقَالَ لِي اجْمَعْهُمَا وَاذْبَحْ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْىِ وَإِنِّي أَهْلَلْتُ بِهِمَا مَعًا ‏.‏ فَقَالَ لِي عُمَرُ رضى الله عنه هُدِيتَ لِسُنَّةِ نَبِيِّكَ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Muhammad ibn Qudoma ibn Aʼyan va Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdilar: ular: bizga Jarir ibn Abdulhamid Mansurdan, u Abu Voildan aytib berdi, dedilar. U dedi: Subayy ibn Maʼbad: «Men aʼrobiy, nasroniy kishi edim. Soʻng Islomga kirdim. Keyin qabilamdan Huzaym ibn Surmula deb ataladigan bir kishining oldiga bordim va unga: ‹Ey faloniy, men jihodga juda harisman, hamda haj bilan umra menga farz qilinganini bildim. Bu ikkalasini qanday qilib birga qilaman?› dedim. U: ‹Ikkalasini birga qilgin va qurbonlikdan oson topilganini soʻygin›, dedi. Shunda men ikkalasi uchun birga talbiya aytib ihrom bogʻladim. Uzaybga yetib kelganimda, men hamon ikkalasi uchun talbiya aytayotgan holimda, Salmon ibn Robiʼa va Zayd ibn Suvhon meni kutib oldilar. Ulardan biri ikkinchisiga: ‹Bu (kishi) oʻz tuyasidan ortiqcha fahmli emas-ku›, dedi. Shunda menga goʻyo bir togʻ tashlanganday (ogʻir) boʻldi. Toki Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga keldim va unga: ‹Ey muʼminlar amiri, men aʼrobiy, nasroniy kishi edim, Islomga kirdim, jihodga harisman, haj bilan umra menga farz qilinganini bildim. Soʻng qavmimdan bir kishining oldiga bordim, u menga: ‹Ikkalasini birga qilgin va qurbonlikdan oson topilganini soʻygin›, dedi. Men ham ikkalasi uchun birga talbiya aytib ihrom bogʻladim›, dedim. Shunda Umar (roziyallohu anhu) menga: ‹Paygʻambaring ﷺning sunnatiga hidoyat qilinibsan›, dedi», dedi.Муҳаммад ибн Қудома ибн Аъян ва Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб бердилар: улар: бизга Жарир ибн Абдулҳамид Мансурдан, у Абу Воилдан айтиб берди, дедилар. У деди: Субайй ибн Маъбад: «Мен аъробий, насроний киши эдим. Сўнг Исломга кирдим. Кейин қабиламдан Ҳузайм ибн Сурмула деб аталадиган бир кишининг олдига бордим ва унга: ‹Эй фалоний, мен жиҳодга жуда ҳарисман, ҳамда ҳаж билан умра менга фарз қилинганини билдим. Бу иккаласини қандай қилиб бирга қиламан?› дедим. У: ‹Иккаласини бирга қилгин ва қурбонликдан осон топилганини сўйгин›, деди. Шунда мен иккаласи учун бирга талбия айтиб иҳром боғладим. Узайбга етиб келганимда, мен ҳамон иккаласи учун талбия айтаётган ҳолимда, Салмон ибн Робиъа ва Зайд ибн Сувҳон мени кутиб олдилар. Улардан бири иккинчисига: ‹Бу (киши) ўз туясидан ортиқча фаҳмли эмас-ку›, деди. Шунда менга гўё бир тоғ ташлангандай (оғир) бўлди. Токи Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига келдим ва унга: ‹Эй муъминлар амири, мен аъробий, насроний киши эдим, Исломга кирдим, жиҳодга ҳарисман, ҳаж билан умра менга фарз қилинганини билдим. Сўнг қавмимдан бир кишининг олдига бордим, у менга: ‹Иккаласини бирга қилгин ва қурбонликдан осон топилганини сўйгин›, деди. Мен ҳам иккаласи учун бирга талбия айтиб иҳром боғладим›, дедим. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) менга: ‹Пайғамбаринг ﷺнинг суннатига ҳидоят қилинибсан›, деди», деди.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مِسْكِينٌ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ عِنْدِ رَبِّي عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهُوَ بِالْعَقِيقِ ‏"‏ وَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقَالَ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ‏"‏ وَقُلْ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَا رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالَ ‏"‏ وَقُلْ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏

Nufayliy bizga aytib berdi: bizga Miskin al-Avzoiydan, u Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Ikrimadan aytib berdi. U dedi: men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Menga Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytib berdiki, u Rasululloh ﷺ: ‹Bu kecha menga Robbim azza va jalla huzuridan bir keluvchi keldi›, deyayotganlarini eshitgan», deganini eshitdim. (Roviy) dedi: u zot ﷺ Aqiqda boʻlganlarida (shunday) dedilar: «Va ‹Bu muborak vodiyda namoz oʻqi›, dedi, hamda ‹Hajga (qoʻshib) umra (qil)›, dedi». Abu Dovud aytdi: buni Valid ibn Muslim va Umar ibn Abdulvohid bu hadisda al-Avzoiydan: «Va ‹Hajga (qoʻshilgan) umra deb ayt›», deb rivoyat qildilar. Abu Dovud aytdi: shuningdek buni Ali ibn al-Muborak Yahyo ibn Abu Kasirdan bu hadisda rivoyat qildi va: «Va ‹Hajga (qoʻshilgan) umra deb ayt›», dedi.Нуфайлий бизга айтиб берди: бизга Мискин ал-Авзоийдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Икримадан айтиб берди. У деди: мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Менга Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтиб бердики, у Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу кеча менга Роббим азза ва жалла ҳузуридан бир келувчи келди›, деяётганларини эшитган», деганини эшитдим. (Ровий) деди: у зот ﷺ Ақиқда бўлганларида (шундай) дедилар: «Ва ‹Бу муборак водийда намоз ўқи›, деди, ҳамда ‹Ҳажга (қўшиб) умра (қил)›, деди». Абу Довуд айтди: буни Валид ибн Муслим ва Умар ибн Абдулвоҳид бу ҳадисда ал-Авзоийдан: «Ва ‹Ҳажга (қўшилган) умра деб айт›», деб ривоят қилдилар. Абу Довуд айтди: шунингдек буни Али ибн ал-Муборак Яҳё ибн Абу Касирдан бу ҳадисда ривоят қилди ва: «Ва ‹Ҳажга (қўшилган) умра деб айт›», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنِي الرَّبِيعُ بْنُ سَبْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِعُسْفَانَ قَالَ لَهُ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ لَنَا قَضَاءَ قَوْمٍ كَأَنَّمَا وُلِدُوا الْيَوْمَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَدْخَلَ عَلَيْكُمْ فِي حَجِّكُمْ هَذَا عُمْرَةً فَإِذَا قَدِمْتُمْ فَمَنْ تَطَوَّفَ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَدْ حَلَّ إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ ‏"‏ ‏.‏

Hannod ibn as-Sariy bizga aytib berdi: bizga Ibn Abu Zoida aytib berdi, bizga Abdulaziz xabar berdi, menga Robiʼ ibn Sabra otasidan aytib berdi. U dedi: biz Rasululloh ﷺ bilan birga (yoʻlga) chiqdik. Toki Usfonga yetib kelganimizda, Suroqa ibn Molik al-Mudlajiy u zotga: «Ey Allohning Rasuli, bizga goʻyo bugun tugʻilgan qavmga (tushuntirganday) tushuntirib bering», dedi. Shunda u zot ﷺ: «Albatta, Alloh taolo sizlarning bu hajingizga umrani kiritdi. Bas, (Makkaga) kelganingizda, kim Baytni (Kaʼbani) tavof qilsa va Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qilsa, ihromdan chiqibdi, faqat oʻzi bilan qurbonlik (haydab kelgan) kishidan boshqa», dedilar.Ҳаннод ибн ас-Сарий бизга айтиб берди: бизга Ибн Абу Зоида айтиб берди, бизга Абдулазиз хабар берди, менга Робиъ ибн Сабра отасидан айтиб берди. У деди: биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (йўлга) чиқдик. Токи Усфонга етиб келганимизда, Суроқа ибн Молик ал-Мудлажий у зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули, бизга гўё бугун туғилган қавмга (тушунтиргандай) тушунтириб беринг», деди. Шунда у зот ﷺ: «Албатта, Аллоҳ таоло сизларнинг бу ҳажингизга умрани киритди. Бас, (Маккага) келганингизда, ким Байтни (Каъбани) тавоф қилса ва Сафо билан Марва ўртасида саъй қилса, иҳромдан чиқибди, фақат ўзи билан қурбонлик (ҳайдаб келган) кишидан бошқа», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، ح حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ خَلاَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - الْمَعْنَى - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، أَخْبَرَهُ قَالَ قَصَّرْتُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِشْقَصٍ عَلَى الْمَرْوَةِ ‏.‏ أَوْ رَأَيْتُهُ يُقَصَّرُ عَنْهُ عَلَى الْمَرْوَةِ بِمِشْقَصٍ ‏.‏ قَالَ ابْنُ خَلاَّدٍ إِنَّ مُعَاوِيَةَ لَمْ يَذْكُرْ أَخْبَرَهُ ‏.‏

Abdulvahhob ibn Najda bizga aytib berdi: bizga Shuayb ibn Ishoq Ibn Jurayjdan aytib berdi; (boshqa sanad) bizga Abu Bakr ibn Xallod aytib berdi, bizga Yahyo aytib berdi — maʼno bir xil — Ibn Jurayjdan, menga Hasan ibn Muslim Tovusdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan xabar berdiki, Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) unga xabar berib: «Men Marvada keng temir paykonli oʻq (uchi) bilan Paygʻambar ﷺning (boshlaridan) soch qisqartirdim», dedi. Yoki: «Men u zot ﷺning Marvada keng temir paykon bilan sochlari qisqartirilayotganini koʻrdim», dedi. Ibn Xallod aytdi: Muoviya «xabar berdi» (degan soʻzni) zikr qilmadi.Абдулваҳҳоб ибн Нажда бизга айтиб берди: бизга Шуайб ибн Ишоқ Ибн Журайждан айтиб берди; (бошқа санад) бизга Абу Бакр ибн Халлод айтиб берди, бизга Яҳё айтиб берди — маъно бир хил — Ибн Журайждан, менга Ҳасан ибн Муслим Товусдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан хабар бердики, Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) унга хабар бериб: «Мен Марвада кенг темир пайконли ўқ (учи) билан Пайғамбар ﷺнинг (бошларидан) соч қисқартирдим», деди. Ёки: «Мен у зот ﷺнинг Марвада кенг темир пайкон билан сочлари қисқартирилаётганини кўрдим», деди. Ибн Халлод айтди: Муовия «хабар берди» (деган сўзни) зикр қилмади.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، - الْمَعْنَى - قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ، قَالَ لَهُ أَمَا عَلِمْتَ أَنِّي قَصَّرْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِشْقَصِ أَعْرَابِيٍّ عَلَى الْمَرْوَةِ - زَادَ الْحَسَنُ فِي حَدِيثِهِ - لِحَجَّتِهِ ‏.‏

Hasan ibn Ali, Maxlad ibn Xolid va Muhammad ibn Yahyo — maʼno bir xil — bizga aytib berdilar: ular: bizga Abdurazzoq aytib berdi, bizga Maʼmar Ibn Tovusdan, u otasidan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan xabar berdi, dedilarki, Muoviya (roziyallohu anhu) unga: «Men Marvada bir aʼrobiyning keng temir paykonli oʻq (uchi) bilan Rasululloh ﷺning (boshlaridan) soch qisqartirganimni bilmaysanmi?» dedi. Hasan oʻz rivoyatida: «hajlari uchun (qilgan haj qilishlarida)» deb qoʻshimcha qildi.Ҳасан ибн Али, Махлад ибн Холид ва Муҳаммад ибн Яҳё — маъно бир хил — бизга айтиб бердилар: улар: бизга Абдураззоқ айтиб берди, бизга Маъмар Ибн Товусдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан хабар берди, дедиларки, Муовия (розияллоҳу анҳу) унга: «Мен Марвада бир аъробийнинг кенг темир пайконли ўқ (учи) билан Расулуллоҳ ﷺнинг (бошларидан) соч қисқартирганимни билмайсанми?» деди. Ҳасан ўз ривоятида: «ҳажлари учун (қилган ҳаж қилишларида)» деб қўшимча қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُعَاذٍ، أَخْبَرَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُسْلِمٍ الْقُرِّيِّ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَهَلَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعُمْرَةٍ وَأَهَلَّ أَصْحَابُهُ بِحَجٍّ ‏.‏

Ibn Muoz bizga aytib berdi: menga otam xabar berdi, bizga Shuʼba Muslim al-Qurriydan aytib berdi. U Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Paygʻambar ﷺ umra uchun talbiya aytib ihrom bogʻladilar, sahobalari esa haj uchun talbiya aytib ihrom bogʻladilar», deyayotganini eshitdi.Ибн Муоз бизга айтиб берди: менга отам хабар берди, бизга Шуъба Муслим ал-Қуррийдан айтиб берди. У Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Пайғамбар ﷺ умра учун талбия айтиб иҳром боғладилар, саҳобалари эса ҳаж учун талбия айтиб иҳром боғладилар», деяётганини эшитди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، ‏{‏ عَنْ جَدِّي، ‏}‏ عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَأَهْدَى وَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْىَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَتَمَتَّعَ النَّاسُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَكَانَ مِنَ النَّاسِ مَنْ أَهْدَى وَسَاقَ الْهَدْىَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُهْدِ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَالَ لِلنَّاسِ ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ أَهْدَى فَإِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لَهُ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَهْدَى فَلْيَطُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَلْيُقَصِّرْ وَلْيَحْلِلْ ثُمَّ لْيُهِلَّ بِالْحَجِّ وَلْيُهْدِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا فَلْيَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَطَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ أَوَّلَ شَىْءٍ ثُمَّ خَبَّ ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ مِنَ السَّبْعِ وَمَشَى أَرْبَعَةَ أَطْوَافٍ ثُمَّ رَكَعَ حِينَ قَضَى طَوَافَهُ بِالْبَيْتِ عِنْدَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ فَانْصَرَفَ فَأَتَى الصَّفَا فَطَافَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَطْوَافٍ ثُمَّ لَمْ يَحْلِلْ مِنْ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى قَضَى حَجَّهُ وَنَحَرَ هَدْيَهُ يَوْمَ النَّحْرِ وَأَفَاضَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ حَلَّ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ حَرُمَ مِنْهُ وَفَعَلَ النَّاسُ مِثْلَ مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ أَهْدَى وَسَاقَ الْهَدْىَ مِنَ النَّاسِ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh ibn Umar (rahimahulloh) aytdilar: Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajjida umradan hajga oʻtib tamattuʼ qildilar, hadiy (qurbonlik) atadilar va Zul-Hulayfadan oʻzlari bilan birga hadiyni haydab keldilar. Rasululloh ﷺ avval umraga niyat qilib talbiya aytdilar, soʻng hajga niyat qilib talbiya aytdilar. Odamlar ham Rasululloh ﷺ bilan birga umradan hajga oʻtib tamattuʼ qildilar. Odamlardan baʼzilari hadiy atab uni haydab kelgan, baʼzilari esa hadiy keltirmagan edi. Rasululloh ﷺ Makkaga yetib kelganlarida, odamlarga: «Sizlardan kim hadiy atagan boʻlsa, u hajini ado qilmaguncha, oʻziga harom boʻlgan biror narsadan halol boʻlmaydi. Sizlardan kim hadiy atamagan boʻlsa, Baytni tavof qilsin, Safo va Marva orasida saʼy qilsin, sochini qisqartirsin va ihromdan chiqsin (halol boʻlsin). Soʻng hajga niyat qilib talbiya aytsin va hadiy atasin. Kim hadiy topa olmasa, hajda uch kun, ahli oldiga qaytganida yetti kun roʻza tutsin», dedilar. Rasululloh ﷺ Makkaga yetib kelganlarida tavof qildilar, avvalo Rukn (Hajar-ul-asvad) ni istilom qildilar, soʻng yetti tavofdan uchtasida chopib (raml qilib), toʻrttasida yurib bordilar. Baytni tavof qilib boʻlgach, Maqom yonida ikki rakaat namoz oʻqidilar, soʻng salom berib qaytdilar va Safoga keldilar. Safo va Marva orasida yetti marta saʼy qildilar. Soʻng hajini ado qilmaguncha, oʻzlariga harom boʻlgan biror narsadan halol boʻlmadilar. Nahr (qurbonlik) kunida hadiylarini soʻydilar, (Makkaga) tushib Baytni tavof qildilar, soʻng oʻzlariga harom boʻlgan har bir narsadan halol boʻldilar. Odamlardan kim hadiy atab uni haydab kelgan boʻlsa, ular ham Rasululloh ﷺ qilgandek qildilar.Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажжида умрадан ҳажга ўтиб таматтуъ қилдилар, ҳадий (қурбонлик) атадилар ва Зул-Ҳулайфадан ўзлари билан бирга ҳадийни ҳайдаб келдилар. Расулуллоҳ ﷺ аввал умрага ният қилиб талбия айтдилар, сўнг ҳажга ният қилиб талбия айтдилар. Одамлар ҳам Расулуллоҳ ﷺ билан бирга умрадан ҳажга ўтиб таматтуъ қилдилар. Одамлардан баъзилари ҳадий атаб уни ҳайдаб келган, баъзилари эса ҳадий келтирмаган эди. Расулуллоҳ ﷺ Маккага етиб келганларида, одамларга: «Сизлардан ким ҳадий атаган бўлса, у ҳажини адо қилмагунча, ўзига ҳаром бўлган бирор нарсадан ҳалол бўлмайди. Сизлардан ким ҳадий атамаган бўлса, Байтни тавоф қилсин, Сафо ва Марва орасида саъй қилсин, сочини қисқартирсин ва иҳромдан чиқсин (ҳалол бўлсин). Сўнг ҳажга ният қилиб талбия айтсин ва ҳадий атасин. Ким ҳадий топа олмаса, ҳажда уч кун, аҳли олдига қайтганида етти кун рўза тутсин», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ Маккага етиб келганларида тавоф қилдилар, аввало Рукн (Ҳажар-ул-асвад) ни истилом қилдилар, сўнг етти тавофдан учтасида чопиб (рамл қилиб), тўрттасида юриб бордилар. Байтни тавоф қилиб бўлгач, Мақом ёнида икки ракаат намоз ўқидилар, сўнг салом бериб қайтдилар ва Сафога келдилар. Сафо ва Марва орасида етти марта саъй қилдилар. Сўнг ҳажини адо қилмагунча, ўзларига ҳаром бўлган бирор нарсадан ҳалол бўлмадилар. Наҳр (қурбонлик) кунида ҳадийларини сўйдилар, (Маккага) тушиб Байтни тавоф қилдилар, сўнг ўзларига ҳаром бўлган ҳар бир нарсадан ҳалол бўлдилар. Одамлардан ким ҳадий атаб уни ҳайдаб келган бўлса, улар ҳам Расулуллоҳ ﷺ қилгандек қилдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ حَفْصَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا شَأْنُ النَّاسِ قَدْ حَلُّوا وَلَمْ تَحْلِلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي فَلاَ أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ الْهَدْىَ ‏"‏ ‏.‏

Paygʻambar ﷺ ning zavjalari Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u: «Yo Rasululloh, odamlarga nima boʻldiki, ular ihromdan chiqib halol boʻlishdi, siz esa umrangizdan halol boʻlmadingiz?» dedi. U zot ﷺ: «Men sochimni yelimladim va hadiyimga qiloda (belgi) taqdim, shuning uchun hadiyni soʻymaguncha halol boʻlmayman», dedilar.Пайғамбар ﷺ нинг завжалари Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у: «Ё Расулуллоҳ, одамларга нима бўлдики, улар иҳромдан чиқиб ҳалол бўлишди, сиз эса умрангиздан ҳалол бўлмадингиз?» деди. У зот ﷺ: «Мен сочимни елимладим ва ҳадийимга қилода (белги) тақдим, шунинг учун ҳадийни сўймагунча ҳалол бўлмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، - يَعْنِي ابْنَ السَّرِيِّ - عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ سَلِيمِ بْنِ الأَسْوَدِ، أَنَّ أَبَا ذَرٍّ، كَانَ يَقُولُ فِيمَنْ حَجَّ ثُمَّ فَسَخَهَا بِعُمْرَةٍ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلاَّ لِلرَّكْبِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Salim ibn al-Asvad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Zarr (roziyallohu anhu) hajga niyat qilib, soʻng uni umraga aylantirgan (faskh qilgan) kishi haqida: «Bu faqat Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan hamrohlarga xos edi», deb aytar edilar.Салим ибн ал-Асвад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) ҳажга ният қилиб, сўнг уни умрага айлантирган (фаскҳ қилган) киши ҳақида: «Бу фақат Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган ҳамроҳларга хос эди», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - أَخْبَرَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَسْخُ الْحَجِّ لَنَا خَاصَّةً أَوْ لِمَنْ بَعْدَنَا قَالَ ‏"‏ بَلْ لَكُمْ خَاصَّةً ‏"‏ ‏.‏

Bilol ibn al-Horis al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, hajni (umraga) faskh qilish faqat bizgagina xosmi yoki bizdan keyingilarga hammi?» dedim. U zot ﷺ: «Yoʻq, faqat sizlargagina xosdir», dedilar.Билол ибн ал-Ҳорис ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, ҳажни (умрага) фаскҳ қилиш фақат бизгагина хосми ёки биздан кейингиларга ҳамми?» дедим. У зот ﷺ: «Йўқ, фақат сизларгагина хосдир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ تَسْتَفْتِيهِ فَجَعَلَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdilar: Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺ ning ortlaridan (ulovga) mingashib ketayotgan edi. Shunda Xasʼam qabilasidan boʻlgan bir ayol u zotdan (haj haqida) fatvo soʻrab keldi. Fazl unga, u esa Fazlga qaray boshladi. Rasululloh ﷺ Fazlning yuzini boshqa tomonga burar edilar. Ayol: «Yo Rasululloh, Allohning bandalariga farz qilgan haji otamga u keksayib qolgan, ulov ustida turishga qodir boʻlmagan paytida yetdi. Men uning oʻrniga haj qilsam boʻladimi?» dedi. U zot ﷺ: «Ha», dedilar. Bu Vidolashuv hajjida boʻlgan edi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺ нинг ортларидан (уловга) мингашиб кетаётган эди. Шунда Хасъам қабиласидан бўлган бир аёл у зотдан (ҳаж ҳақида) фатво сўраб келди. Фазл унга, у эса Фазлга қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ Фазлнинг юзини бошқа томонга бурар эдилар. Аёл: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг бандаларига фарз қилган ҳажи отамга у кексайиб қолган, улов устида туришга қодир бўлмаган пайтида етди. Мен унинг ўрнига ҳаж қилсам бўладими?» деди. У зот ﷺ: «Ҳа», дедилар. Бу Видолашув ҳажжида бўлган эди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، وَمُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - بِمَعْنَاهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ، - قَالَ حَفْصٌ فِي حَدِيثِهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ - أَنَّهُ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَلاَ الْعُمْرَةَ وَلاَ الظَّعْنَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ احْجُجْ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Razin (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Hafs oʻz rivoyatida «Banu Omirdan boʻlgan bir kishi» degan — u: «Yo Rasululloh, otam juda keksaygan, na hajni, na umrani ado qila oladi, na (ulovda) safar qila oladi», dedi. U zot ﷺ: «Otang oʻrniga haj qil va umra qil», dedilar.Абу Разин (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Ҳафс ўз ривоятида «Бану Омирдан бўлган бир киши» деган — у: «Ё Расулуллоҳ, отам жуда кексайган, на ҳажни, на умрани адо қила олади, на (уловда) сафар қила олади», деди. У зот ﷺ: «Отанг ўрнига ҳаж қил ва умра қил», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الطَّالْقَانِيُّ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالَ إِسْحَاقُ - حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمِعَ رَجُلاً يَقُولُ لَبَّيْكَ عَنْ شُبْرُمَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَنْ شُبْرُمَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَخٌ لِي أَوْ قَرِيبٌ لِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حَجَجْتَ عَنْ نَفْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حُجَّ عَنْ نَفْسِكَ ثُمَّ حُجَّ عَنْ شُبْرُمَةَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ bir kishining: «Labbayk, Shubrumaning oʻrniga», deyayotganini eshitib qoldilar. U zot ﷺ: «Shubruma kim?» dedilar. U: «Akam yoki bir qarindoshim», dedi. U zot ﷺ: «Oʻzing uchun haj qilganmisan?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot ﷺ: «Avval oʻzing uchun haj qil, soʻng Shubruma oʻrniga haj qil», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ бир кишининг: «Лаббайк, Шубруманинг ўрнига», деяётганини эшитиб қолдилар. У зот ﷺ: «Шубрума ким?» дедилар. У: «Акам ёки бир қариндошим», деди. У зот ﷺ: «Ўзинг учун ҳаж қилганмисан?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот ﷺ: «Аввал ўзинг учун ҳаж қил, сўнг Шубрума ўрнига ҳаж қил», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ تَلْبِيَةَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَزِيدُ فِي تَلْبِيَتِهِ ‏"‏ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ بِيَدَيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ning talbiyalari: «Labbayk Allohumma labbayk, labbayk, lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak (Bizmillah, senga yuz tutdim, ey Alloh, yuz tutdim, yuz tutdim, sening sheriging yoʻq, yuz tutdim, albatta hamd, neʼmat va mulk seniki, sening sheriging yoʻq)» edi. Roviy aytdi: Abdulloh ibn Umar oʻz talbiyasiga: «Labbayk, labbayk, labbayk va saʼdayk, val-xayru bi-yadayk, var-ragʻbau ilayka val-amal» degan soʻzlarni qoʻshar edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ нинг талбиялари: «Лаббайк Аллоҳумма лаббайк, лаббайк, ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак (Бизмиллаҳ, сенга юз тутдим, эй Аллоҳ, юз тутдим, юз тутдим, сенинг шеригинг йўқ, юз тутдим, албатта ҳамд, неъмат ва мулк сеники, сенинг шеригинг йўқ)» эди. Ровий айтди: Абдуллоҳ ибн Умар ўз талбиясига: «Лаббайк, лаббайк, лаббайк ва саъдайк, вал-хайру би-ядайк, вар-рағбау илайка вал-амал» деган сўзларни қўшар эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ التَّلْبِيَةَ مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ وَالنَّاسُ يَزِيدُونَ ‏"‏ ذَا الْمَعَارِجِ ‏"‏ ‏.‏ وَنَحْوَهُ مِنَ الْكَلاَمِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَسْمَعُ فَلاَ يَقُولُ لَهُمْ شَيْئًا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdilar: Rasululloh ﷺ talbiya aytdilar — soʻng u Ibn Umar hadisidagidek talbiyani zikr qildi. (Jobir) aytdi: Odamlar (talbiyaga): «Zal-maʼoriji (martabalar Egasi)» va shunga oʻxshash soʻzlarni qoʻshar edilar, Paygʻambar ﷺ esa eshitib turardilar va ularga hech narsa demas edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ талбия айтдилар — сўнг у Ибн Умар ҳадисидагидек талбияни зикр қилди. (Жобир) айтди: Одамлар (талбияга): «Зал-маъорижи (мартабалар Эгаси)» ва шунга ўхшаш сўзларни қўшар эдилар, Пайғамбар ﷺ эса эшитиб турардилар ва уларга ҳеч нарса демас эдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَنِي أَنْ آمُرَ أَصْحَابِي وَمَنْ مَعِي أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالإِهْلاَلِ - أَوْ قَالَ - بِالتَّلْبِيَةِ ‏"‏ ‏.‏ يُرِيدُ أَحَدَهُمَا ‏.‏

Xallod ibn as-Soyib al-Ansoriy oʻz otasidan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril (alayhissalom) kelib, ashoblarimga va men bilan birga boʻlganlarga ihlol (talbiyaga niyat) bilan ovozlarini koʻtarishni — yoki talbiya bilan dedilar — buyurishimni amr qildi», dedilar. (Roviy) bularning birini nazarda tutadi.Халлод ибн ас-Сойиб ал-Ансорий ўз отасидан (розияллоҳу анҳу) ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил (алайҳиссалом) келиб, ашобларимга ва мен билан бирга бўлганларга иҳлол (талбияга ният) билан овозларини кўтаришни — ёки талбия билан дедилар — буюришимни амр қилди», дедилар. (Ровий) буларнинг бирини назарда тутади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّى حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ‏.‏

Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdilar: Rasululloh ﷺ Jamratul-Aqabaga tosh otgunlariga qadar talbiya aytib bordilar.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ Жамратул-Ақабага тош отгунларига қадар талбия айтиб бордилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ غَدَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَاتٍ مِنَّا الْمُلَبِّي وَمِنَّا الْمُكَبِّرُ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdilar: Rasululloh ﷺ bilan birga Minodan Arafotga ertalab yoʻlga chiqdik. Bizdan baʼzilarimiz talbiya aytar, baʼzilarimiz takbir aytar edik.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Минодан Арафотга эрталаб йўлга чиқдик. Биздан баъзиларимиз талбия айтар, баъзиларимиз такбир айтар эдик.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُلَبِّي الْمُعْتَمِرُ حَتَّى يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَهَمَّامٌ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Umra qiluvchi (Hajarni) — Hajar-ul-asvadni istilom qilguniga qadar talbiya aytadi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Abdulmalik ibn Abu Sulaymon va Hammom Atodan, u Ibn Abbosdan mavquf (Ibn Abbosning oʻz soʻzi sifatida) rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Умра қилувчи (Ҳажарни) — Ҳажар-ул-асвадни истилом қилгунига қадар талбия айтади», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Абдулмалик ибн Абу Сулаймон ва Ҳаммом Атодан, у Ибн Аббосдан мавқуф (Ибн Аббоснинг ўз сўзи сифатида) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رِزْمَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُجَّاجًا حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْعَرْجِ نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَزَلْنَا فَجَلَسَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَلَسْتُ إِلَى جَنْبِ أَبِي وَكَانَتْ زِمَالَةُ أَبِي بَكْرٍ وَزِمَالَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاحِدَةً مَعَ غُلاَمٍ لأَبِي بَكْرٍ فَجَلَسَ أَبُو بَكْرٍ يَنْتَظِرُ أَنْ يَطْلُعَ عَلَيْهِ فَطَلَعَ وَلَيْسَ مَعَهُ بَعِيرُهُ قَالَ أَيْنَ بَعِيرُكَ قَالَ أَضْلَلْتُهُ الْبَارِحَةَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ بَعِيرٌ وَاحِدٌ تُضِلُّهُ قَالَ فَطَفِقَ يَضْرِبُهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَبَسَّمُ وَيَقُولُ ‏"‏ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْمُحْرِمِ مَا يَصْنَعُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي رِزْمَةَ فَمَا يَزِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَنْ يَقُولَ ‏"‏ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْمُحْرِمِ مَا يَصْنَعُ ‏"‏ ‏.‏ وَيَتَبَسَّمُ ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdilar: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga hajga chiqdik. Toki al-Arj degan joyga yetganimizda, Rasululloh ﷺ (ulovdan) tushdilar, biz ham tushdik. Oisha (roziyallohu anho) Rasululloh ﷺ ning yonlariga oʻtirdi, men esa otamning yoniga oʻtirdim. Abu Bakrning yuk-anjomi bilan Rasululloh ﷺ ning yuk-anjomlari bitta boʻlib, Abu Bakrning xizmatkori bilan birga edi. Abu Bakr (xizmatkorning) oldiga chiqishini kutib oʻtirdi. U keldi, ammo tuyasi yonida yoʻq edi. (Abu Bakr): «Tuyang qani?» dedi. U: «Kechasi uni yoʻqotib qoʻydim», dedi. Abu Bakr: «Birgina tuya boʻlsa, uni ham yoʻqotasanmi?» dedi. Soʻng uni ura boshladi, Rasululloh ﷺ esa tabassum qilib: «Mana bu ihromdagi kishiga, u nima qilayotganiga qaranglar!» der edilar. Ibn Abu Rizma aytdi: Rasululloh ﷺ tabassum qilib: «Mana bu ihromdagi kishiga, u nima qilayotganiga qaranglar!» deyishdan boshqa narsa ortdirmas edilar.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳажга чиқдик. Токи ал-Арж деган жойга етганимизда, Расулуллоҳ ﷺ (уловдан) тушдилар, биз ҳам тушдик. Оиша (розияллоҳу анҳо) Расулуллоҳ ﷺ нинг ёнларига ўтирди, мен эса отамнинг ёнига ўтирдим. Абу Бакрнинг юк-анжоми билан Расулуллоҳ ﷺ нинг юк-анжомлари битта бўлиб, Абу Бакрнинг хизматкори билан бирга эди. Абу Бакр (хизматкорнинг) олдига чиқишини кутиб ўтирди. У келди, аммо туяси ёнида йўқ эди. (Абу Бакр): «Туянг қани?» деди. У: «Кечаси уни йўқотиб қўйдим», деди. Абу Бакр: «Биргина туя бўлса, уни ҳам йўқотасанми?» деди. Сўнг уни ура бошлади, Расулуллоҳ ﷺ эса табассум қилиб: «Мана бу иҳромдаги кишига, у нима қилаётганига қаранглар!» дер эдилар. Ибн Абу Ризма айтди: Расулуллоҳ ﷺ табассум қилиб: «Мана бу иҳромдаги кишига, у нима қилаётганига қаранглар!» дейишдан бошқа нарса ортдирмас эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءً، أَخْبَرَنَا صَفْوَانُ بْنُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ وَعَلَيْهِ أَثَرُ خَلُوقٍ - أَوْ قَالَ صُفْرَةٍ - وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي عُمْرَتِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْوَحْىَ فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَنِ الْعُمْرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اغْسِلْ عَنْكَ أَثَرَ الْخَلُوقِ - أَوْ قَالَ أَثَرَ الصُّفْرَةِ - وَاخْلَعِ الْجُبَّةَ عَنْكَ وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ مَا صَنَعْتَ فِي حَجَّتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ Jiʼronada turganlarida u zotning huzurlariga keldi. Uning ustida xaluq (xushboʻylik) izi — yoki roviy: «zaʼfaron izi», dedi — bor edi va egnida jubba (uzun chopon) bor edi. U: «Yo Rasululloh, umramda nima qilishimga buyurasiz?» dedi. Shu payt Alloh tabaroka va taolo Paygʻambarga ﷺ vahiy nozil qildi. Vahiy holati u zotdan koʻtarilgach: «Umra haqida soʻragan kishi qani?» dedilar. Soʻng: «Oʻzingdan xaluq izini — yoki roviy: ‹zaʼfaron izini›, dedi — yuvib tashla, jubbangni yech va umrangda ham hajingda qilgan ishingni qil», dedilar.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ Жиъронада турганларида у зотнинг ҳузурларига келди. Унинг устида халуқ (хушбўйлик) изи — ёки ровий: «заъфарон изи», деди — бор эди ва эгнида жубба (узун чопон) бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, умрамда нима қилишимга буюрасиз?» деди. Шу пайт Аллоҳ табарока ва таоло Пайғамбарга ﷺ ваҳий нозил қилди. Ваҳий ҳолати у зотдан кўтарилгач: «Умра ҳақида сўраган киши қани?» дедилар. Сўнг: «Ўзингдан халуқ изини — ёки ровий: ‹заъфарон изини›, деди — ювиб ташла, жуббангни еч ва умрангда ҳам ҳажингда қилган ишингни қил», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، وَهُشَيْمٌ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ فِيهِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْلَعْ جُبَّتَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَخَلَعَهَا مِنْ رَأْسِهِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan ushbu voqea yana boshqa sanad bilan rivoyat qilinadi. Bu rivoyatda shunday deyilgan: Paygʻambar ﷺ unga: «Jubbangni yech», dedilar. Shunda u jubbasini boshidan yechib oldi. Soʻng roviy hadisni davom ettirib aytib berdi.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ушбу воқеа яна бошқа санад билан ривоят қилинади. Бу ривоятда шундай дейилган: Пайғамбар ﷺ унга: «Жуббангни еч», дедилар. Шунда у жуббасини бошидан ечиб олди. Сўнг ровий ҳадисни давом эттириб айтиб берди.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ الرَّمْلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى ابْنِ مُنْيَةَ، عَنْ أَبِيهِ، بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ فِيهِ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَنْزِعَهَا نَزْعًا وَيَغْتَسِلَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan ushbu xabar yana boshqa sanad bilan rivoyat qilinadi. Bu rivoyatda shunday deyilgan: Rasululloh ﷺ unga jubbani sugʻurib yechib tashlashga va ikki yoki uch marta gʻusl qilishga buyurdilar. Soʻng roviy hadisni davom ettirib aytib berdi.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ушбу хабар яна бошқа санад билан ривоят қилинади. Бу ривоятда шундай дейилган: Расулуллоҳ ﷺ унга жуббани суғуриб ечиб ташлашга ва икки ёки уч марта ғусл қилишга буюрдилар. Сўнг ровий ҳадисни давом эттириб айтиб берди.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِالْجِعْرَانَةِ وَقَدْ أَحْرَمَ بِعُمْرَةٍ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ وَهُوَ مُصَفِّرٌ لِحْيَتَهُ وَرَأْسَهُ وَسَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Paygʻambarning ﷺ huzurlariga Jiʼronada keldi. U umraga ehrom bogʻlagan, egnida jubba (uzun chopon) bor edi va soqoli hamda boshini sariq rangga boʻyagan edi. Soʻng roviy ushbu hadisni davom ettirib aytib berdi.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Пайғамбарнинг ﷺ ҳузурларига Жиъронада келди. У умрага эҳром боғлаган, эгнида жубба (узун чопон) бор эди ва соқоли ҳамда бошини сариқ рангга бўяган эди. Сўнг ровий ушбу ҳадисни давом эттириб айтиб берди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا يَتْرُكُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ يَلْبَسُ الْقَمِيصَ وَلاَ الْبُرْنُسَ وَلاَ السَّرَاوِيلَ وَلاَ الْعِمَامَةَ وَلاَ ثَوْبًا مَسَّهُ وَرْسٌ وَلاَ زَعْفَرَانٌ وَلاَ الْخُفَّيْنِ إِلاَّ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ فَمَنْ لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا حَتَّى يَكُونَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadilar: Bir kishi Rasulullohdan ﷺ: «Ehromga kirgan kishi kiyimlardan nimani tark etadi (kiymaydi)?» deb soʻradi. U zot: «Koʻylak ham, bosh kiyimli chopon (burnus) ham, ishton ham, salla ham, vars yoki zaʼfaron tekkan kiyim ham, mahsi ham kiymaydi. Faqat kavush topa olmagan kishi bundan mustasno. Kim kavush topa olmasa, mahsi kiysin va uni toʻpiqdan past boʻladigan qilib kesib olsin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Бир киши Расулуллоҳдан ﷺ: «Эҳромга кирган киши кийимлардан нимани тарк этади (киймайди)?» деб сўради. У зот: «Кўйлак ҳам, бош кийимли чопон (бурнус) ҳам, иштон ҳам, салла ҳам, варс ёки заъфарон теккан кийим ҳам, маҳси ҳам киймайди. Фақат кавуш топа олмаган киши бундан мустасно. Ким кавуш топа олмаса, маҳси кийсин ва уни тўпиқдан паст бўладиган қилиб кесиб олсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Yuqoridagi hadis Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u kishi Paygʻambardan ﷺ shu maʼnoda yana rivoyat qilingan.Юқоридаги ҳадис Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у киши Пайғамбардан ﷺ шу маънода яна ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ ‏.‏ زَادَ ‏"‏ وَلاَ تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ وَلاَ تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَلَى مَا قَالَ اللَّيْثُ وَرَوَاهُ مُوسَى بْنُ طَارِقٍ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ مَوْقُوفًا عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَمَالِكٌ وَأَيُّوبُ مَوْقُوفًا وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَدِينِيُّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُحْرِمَةُ لاَ تَنْتَقِبُ وَلاَ تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَدِينِيُّ شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ لَيْسَ لَهُ كَبِيرُ حَدِيثٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u kishi Paygʻambardan ﷺ shu maʼnoda yana rivoyat qilingan. Bunda quyidagi ziyoda bor: «Ehromdagi ayol yuziga niqob tutmaydi va qoʻlqop kiymaydi». Abu Dovud aytadi: Ushbu hadisni Hotim ibn Ismoil va Yahyo ibn Ayyub Muso ibn Uqbadan, u Nofeʼdan, al-Lays aytgani kabi rivoyat qilganlar. Uni Muso ibn Toriq Muso ibn Uqbadan Ibn Umarning soʻzi sifatida (mavquf) rivoyat qilgan. Shuningdek, uni Ubaydulloh ibn Umar, Molik va Ayyub mavquf qilib rivoyat qilganlar. Ibrohim ibn Said al-Madiniy esa Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Paygʻambardan ﷺ: «Ehromdagi ayol yuziga niqob tutmaydi va qoʻlqop kiymaydi», deb rivoyat qilgan. Abu Dovud aytadi: Ibrohim ibn Said al-Madiniy Madina ahlidan boʻlgan shayx boʻlib, uning koʻp hadisi yoʻq.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у киши Пайғамбардан ﷺ шу маънода яна ривоят қилинган. Бунда қуйидаги зиёда бор: «Эҳромдаги аёл юзига ниқоб тутмайди ва қўлқоп киймайди». Абу Довуд айтади: Ушбу ҳадисни Ҳотим ибн Исмоил ва Яҳё ибн Айюб Мусо ибн Уқбадан, у Нофеъдан, ал-Лайс айтгани каби ривоят қилганлар. Уни Мусо ибн Ториқ Мусо ибн Уқбадан Ибн Умарнинг сўзи сифатида (мавқуф) ривоят қилган. Шунингдек, уни Убайдуллоҳ ибн Умар, Молик ва Айюб мавқуф қилиб ривоят қилганлар. Иброҳим ибн Саид ал-Мадиний эса Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Пайғамбардан ﷺ: «Эҳромдаги аёл юзига ниқоб тутмайди ва қўлқоп киймайди», деб ривоят қилган. Абу Довуд айтади: Иброҳим ибн Саид ал-Мадиний Мадина аҳлидан бўлган шайх бўлиб, унинг кўп ҳадиси йўқ.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَدِينِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُحْرِمَةُ لاَ تَنْتَقِبُ وَلاَ تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Ehromdagi ayol yuziga niqob tutmaydi va qoʻlqop kiymaydi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Эҳромдаги аёл юзига ниқоб тутмайди ва қўлқоп киймайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ فَإِنَّ نَافِعًا مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ حَدَّثَنِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى النِّسَاءَ فِي إِحْرَامِهِنَّ عَنِ الْقُفَّازَيْنِ وَالنِّقَابِ وَمَا مَسَّ الْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ وَلْتَلْبَسْ بَعْدَ ذَلِكَ مَا أَحَبَّتْ مِنْ أَلْوَانِ الثِّيَابِ مُعَصْفَرًا أَوْ خَزًّا أَوْ حُلِيًّا أَوْ سَرَاوِيلَ أَوْ قَمِيصًا أَوْ خُفًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ إِلَى قَوْلِهِ وَمَا مَسَّ الْوَرْسُ وَالزَّعْفَرَانُ مِنَ الثِّيَابِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرَا مَا بَعْدَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadilar: U Rasulullohni ﷺ ayollarni ehromda boʻlganlarida qoʻlqop kiyishdan, yuzga niqob tutishdan va vars hamda zaʼfaron tekkan kiyimlardan qaytarayotganlarini eshitgan. Bundan keyin esa ayol istagan rangli kiyimlaridan — sariq boʻyalgan, ipak, taqinchoq, ishton, koʻylak yoki mahsi — kiysa boʻladi. Abu Dovud aytadi: Ushbu hadisni Ibn Ishoqdan, u Nofeʼdan deb Abda ibn Sulaymon va Muhammad ibn Salama: «Vars va zaʼfaron tekkan kiyimlar» soʻzigacha rivoyat qilganlar va undan keyingisini zikr qilmaganlar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: У Расулуллоҳни ﷺ аёлларни эҳромда бўлганларида қўлқоп кийишдан, юзга ниқоб тутишдан ва варс ҳамда заъфарон теккан кийимлардан қайтараётганларини эшитган. Бундан кейин эса аёл истаган рангли кийимларидан — сариқ бўялган, ипак, тақинчоқ, иштон, кўйлак ёки маҳси — кийса бўлади. Абу Довуд айтади: Ушбу ҳадисни Ибн Ишоқдан, у Нофеъдан деб Абда ибн Сулаймон ва Муҳаммад ибн Салама: «Варс ва заъфарон теккан кийимлар» сўзигача ривоят қилганлар ва ундан кейингисини зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ وَجَدَ الْقُرَّ فَقَالَ أَلْقِ عَلَىَّ ثَوْبًا يَا نَافِعُ ‏.‏ فَأَلْقَيْتُ عَلَيْهِ بُرْنُسًا فَقَالَ تُلْقِي عَلَىَّ هَذَا وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَلْبَسَهُ الْمُحْرِمُ

Nofeʼ (rahimahulloh) aytadi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo) sovuq qotib: «Ey Nofeʼ, ustimga bir kiyim tashla», dedi. Men uning ustiga bosh kiyimli chopon (burnus) tashladim. Shunda u: «Buni mening ustimga tashlayapsanmi?! Holbuki, Rasululloh ﷺ uni ehromdagi kishi kiyishidan qaytarganlar», dedi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) совуқ қотиб: «Эй Нофеъ, устимга бир кийим ташла», деди. Мен унинг устига бош кийимли чопон (бурнус) ташладим. Шунда у: «Буни менинг устимга ташлаяпсанми?! Ҳолбуки, Расулуллоҳ ﷺ уни эҳромдаги киши кийишидан қайтарганлар», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ السَّرَاوِيلُ لِمَنْ لاَ يَجِدُ الإِزَارَ وَالْخُفُّ لِمَنْ لاَ يَجِدُ النَّعْلَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا حَدِيثُ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَرْجِعُهُ إِلَى الْبَصْرَةِ إِلَى جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَالَّذِي تَفَرَّدَ بِهِ مِنْهُ ذِكْرُ السَّرَاوِيلِ وَلَمْ يَذْكُرِ الْقَطْعَ فِي الْخُفِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: Men Rasulullohni ﷺ: «Izor (belbogʻ-mato) topa olmagan kishi ishton kiysin, kavush topa olmagan kishi mahsi kiysin», deb aytayotganlarini eshitdim. Abu Dovud aytadi: Bu Makka ahlining hadisi boʻlib, uning oqibati Basraga, Jobir ibn Zaydga borib taqaladi. Undan u yakka oʻzi rivoyat qilgan narsa — ishtonni zikr qilishidir; u mahsini kesish haqida zikr qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Мен Расулуллоҳни ﷺ: «Изор (белбоғ-мато) топа олмаган киши иштон кийсин, кавуш топа олмаган киши маҳси кийсин», деб айтаётганларини эшитдим. Абу Довуд айтади: Бу Макка аҳлининг ҳадиси бўлиб, унинг оқибати Басрага, Жобир ибн Зайдга бориб тақалади. Ундан у якка ўзи ривоят қилган нарса — иштонни зикр қилишидир; у маҳсини кесиш ҳақида зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْجُنَيْدِ الدَّامَغَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ بِنْتُ طَلْحَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، - رضى الله عنها - حَدَّثَتْهَا قَالَتْ كُنَّا نَخْرُجُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَكَّةَ فَنُضَمِّدُ جِبَاهَنَا بِالسُّكِّ الْمُطَيَّبِ عِنْدَ الإِحْرَامِ فَإِذَا عَرِقَتْ إِحْدَانَا سَالَ عَلَى وَجْهِهَا فَيَرَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ يَنْهَاهَا ‏.‏

Moʻminlar onasi Oisha (roziyallohu anho) aytadilar: Biz Paygʻambar ﷺ bilan Makkaga chiqar edik va ehromga kirayotganimizda peshonalarimizni xushboʻylantirilgan sukk (atir) bilan surtardik. Bizdan biri terlasa, u (atir) yuziga oqib tushardi. Paygʻambar ﷺ buni koʻrar, lekin uni qaytarmas edilar.Мўминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Биз Пайғамбар ﷺ билан Маккага чиқар эдик ва эҳромга кираётганимизда пешоналаримизни хушбўйлантирилган сукк (атир) билан суртардик. Биздан бири терласа, у (атир) юзига оқиб тушарди. Пайғамбар ﷺ буни кўрар, лекин уни қайтармас эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ ذَكَرْتُ لاِبْنِ شِهَابٍ فَقَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ - كَانَ يَصْنَعُ ذَلِكَ - يَعْنِي يَقْطَعُ الْخُفَّيْنِ لِلْمَرْأَةِ الْمُحْرِمَةِ - ثُمَّ حَدَّثَتْهُ صَفِيَّةُ بِنْتُ أَبِي عُبَيْدٍ أَنَّ عَائِشَةَ حَدَّثَتْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ كَانَ رَخَّصَ لِلنِّسَاءِ فِي الْخُفَّيْنِ فَتَرَكَ ذَلِكَ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh (rahimahulloh) aytadi: Abdulloh — yaʼni Ibn Umar (roziyallohu anhumo) — shunday qilar edi, yaʼni ehromdagi ayol uchun mahsini kesib berardi. Soʻng Safiyya binti Abu Ubayd unga Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilib: Rasululloh ﷺ ayollarga mahsi (kiyish) borasida ruxsat berganlar, deb aytdi. Shundan soʻng u (Ibn Umar mahsini kesishni) tark qildi.Солим ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Абдуллоҳ — яъни Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) — шундай қилар эди, яъни эҳромдаги аёл учун маҳсини кесиб берарди. Сўнг Сафийя бинти Абу Убайд унга Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилиб: Расулуллоҳ ﷺ аёлларга маҳси (кийиш) борасида рухсат берганлар, деб айтди. Шундан сўнг у (Ибн Умар маҳсини кесишни) тарк қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، يَقُولُ لَمَّا صَالَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْلَ الْحُدَيْبِيَةِ صَالَحَهُمْ عَلَى أَنْ لاَ يَدْخُلُوهَا إِلاَّ بِجُلْبَانِ السِّلاَحِ فَسَأَلْتُهُ مَا جُلْبَانُ السِّلاَحِ قَالَ الْقِرَابُ بِمَا فِيهِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ Hudaybiya ahli bilan sulh tuzganlarida, ular bilan u yerga (Makkaga) faqat julbonus-siloh (qurol-yarogʻ gʻilofi) bilangina kirishlari sharti ustida sulh tuzdilar. Men undan: «Julbonus-siloh nima?» deb soʻradim. U: «Ichidagi narsasi bilan qoʻyilgan qin (gʻilof)», dedi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия аҳли билан сулҳ тузганларида, улар билан у ерга (Маккага) фақат жулбонус-силоҳ (қурол-яроғ ғилофи) билангина киришлари шарти устида сулҳ туздилар. Мен ундан: «Жулбонус-силоҳ нима?» деб сўрадим. У: «Ичидаги нарсаси билан қўйилган қин (ғилоф)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ الرُّكْبَانُ يَمُرُّونَ بِنَا وَنَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحْرِمَاتٌ فَإِذَا حَاذَوْا بِنَا سَدَلَتْ إِحْدَانَا جِلْبَابَهَا مِنْ رَأْسِهَا إِلَى وَجْهِهَا فَإِذَا جَاوَزُونَا كَشَفْنَاهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga ehrom holatida boʻlganimizda, yonimizdan otliqlar oʻtib turardi. Ular bizning roʻparamizga kelganlarida, har birimiz boshidan yuziga jilboblarini tushirib olardik. Ular bizdan oʻtib ketganlaridan keyin esa (yuzimizni) ochib olardik», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эҳром ҳолатида бўлганимизда, ёнимиздан отлиқлар ўтиб турарди. Улар бизнинг рўпарамизга келганларида, ҳар биримиз бошидан юзига жилбобларини тушириб олардик. Улар биздан ўтиб кетганларидан кейин эса (юзимизни) очиб олардик», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحِيمِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ، حَدَّثَتْهُ قَالَتْ، حَجَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَجَّةَ الْوَدَاعِ فَرَأَيْتُ أُسَامَةَ وَبِلاَلاً وَأَحَدُهُمَا آخِذٌ بِخِطَامِ نَاقَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالآخَرُ رَافِعٌ ثَوْبَهُ لِيَسْتُرَهُ مِنَ الْحَرِّ حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ‏.‏

Ummu Husayn (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga Vidoʻ hajjini ado etdik. Men Usoma va Bilolni koʻrdim. Ulardan biri Paygʻambar ﷺning tuyasining jilovidan tutib turar, ikkinchisi esa u zotni jaziramadan toʻsish uchun kiyimini koʻtarib turar edi. (Bu hol) Aqaba jamrasiga tosh otgunlaricha (davom etdi)», dedi.Умму Ҳусайн (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга Видў ҳажжини адо этдик. Мен Усома ва Билолни кўрдим. Улардан бири Пайғамбар ﷺнинг туясининг жиловидан тутиб турар, иккинчиси эса у зотни жазирамадан тўсиш учун кийимини кўтариб турар эди. (Бу ҳол) Ақаба жамрасига тош отгунларича (давом этди)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ehrom holatida ekanlarida qon oldirdilar (hijoma qildirdilar).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ эҳром ҳолатида эканларида қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ فِي رَأْسِهِ مِنْ دَاءٍ كَانَ بِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehrom holatida ekanlarida, oʻzlarida boʻlgan bir kasallik tufayli boshlaridan qon oldirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳром ҳолатида эканларида, ўзларида бўлган бир касаллик туфайли бошларидан қон олдирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ عَلَى ظَهْرِ الْقَدَمِ مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ قَالَ ابْنُ أَبِي عَرُوبَةَ أَرْسَلَهُ يَعْنِي عَنْ قَتَادَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehrom holatida ekanlarida, oyoqlarida boʻlgan bir ogʻriq tufayli oyoqlarining ustidan qon oldirdilar. Abu Dovud aytdi: Men Ahmaddan eshitdim, u: «Ibn Abu Aruba uni mursal qilib rivoyat qildi», dedi. Yaʼni Qatodadan (sahobiyni zikr qilmasdan).Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳром ҳолатида эканларида, оёқларида бўлган бир оғриқ туфайли оёқларининг устидан қон олдирдилар. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмаддан эшитдим, у: «Ибн Абу Аруба уни мурсал қилиб ривоят қилди», деди. Яъни Қатодадан (саҳобийни зикр қилмасдан).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ اشْتَكَى عُمَرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْمَرٍ عَيْنَيْهِ فَأَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ - قَالَ سُفْيَانُ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَوْسِمِ - مَا يَصْنَعُ بِهِمَا قَالَ اضْمِدْهُمَا بِالصَّبِرِ فَإِنِّي سَمِعْتُ عُثْمَانَ - رضى الله عنه - يُحَدِّثُ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh ibn Maʼmarning koʻzlari ogʻridi. Shunda u Abon ibn Usmonga — Sufyon: «U haj mavsumining amiri edi», dedi — ularni nima qilishi haqida (soʻrab) odam yubordi. U: «Ularni sabir (aloe) bilan boylab qoʻy, chunki men Usmon (roziyallohu anhu)ning buni Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytayotganini eshitganman», dedi.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ ибн Маъмарнинг кўзлари оғриди. Шунда у Абон ибн Усмонга — Суфён: «У ҳаж мавсумининг амири эди», деди — уларни нима қилиши ҳақида (сўраб) одам юборди. У: «Уларни сабир (алоэ) билан бойлаб қўй, чунки мен Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг буни Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтаётганини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan shu hadis boshqa sanad bilan ham rivoyat qilingan.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан шу ҳадис бошқа санад билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، اخْتَلَفَا بِالأَبْوَاءِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَغْسِلُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ وَقَالَ الْمِسْوَرُ لاَ يَغْسِلُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ فَأَرْسَلَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ إِلَى أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ فَوَجَدَهُ يَغْتَسِلُ بَيْنَ الْقَرْنَيْنِ وَهُوَ يُسْتَرُ بِثَوْبٍ قَالَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ مَنْ هَذَا قُلْتُ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُنَيْنٍ أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ أَسْأَلُكَ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْسِلُ رَأْسَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ قَالَ فَوَضَعَ أَبُو أَيُّوبَ يَدَهُ عَلَى الثَّوْبِ فَطَأْطَأَهُ حَتَّى بَدَا لِي رَأْسُهُ ثُمَّ قَالَ لإِنْسَانٍ يَصُبُّ عَلَيْهِ اصْبُبْ ‏.‏ قَالَ فَصَبَّ عَلَى رَأْسِهِ ثُمَّ حَرَّكَ أَبُو أَيُّوبَ رَأْسَهُ بِيَدَيْهِ فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُهُ يَفْعَلُ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) bilan Misvar ibn Maxrama Abvoʼda (bir masalada) ixtilof qildilar. Ibn Abbos: «Ehromdagi kishi boshini yuvsa boʻladi», dedi. Misvar esa: «Ehromdagi kishi boshini yuvmaydi», dedi. Shunda Abdulloh ibn Abbos uni (yaʼni Abdulloh ibn Hunaynni) Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)ning oldiga yubordi. U Abu Ayyubni ikki ustun orasida choʻmilayotgan holatda topdi, u zot kiyim bilan toʻsilib turardi. (Abdulloh ibn Hunayn) aytdi: Men unga salom berdim. U: «Bu kim?» dedi. Men: «Men Abdulloh ibn Hunaynman, meni sizning oldingizga Abdulloh ibn Abbos yubordi, sizdan Rasululloh ﷺ ehrom holatida ekanlarida boshlarini qanday yuvar edilar, deb soʻrayman», dedim. (U) aytdi: Shunda Abu Ayyub qoʻlini kiyimga qoʻyib, uni pastga tushirdi, hatto menga uning boshi koʻrindi. Soʻng u oʻziga suv quyib turgan kishiga: «Quy!» dedi. (U) aytdi: U kishi uning boshiga (suv) quydi, soʻng Abu Ayyub boshini ikki qoʻli bilan harakatlantirib, ularni oldinga va orqaga yurgizdi. Soʻng: «U zot ﷺning shunday qilayotganlarini koʻrgan edim», dedi.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) билан Мисвар ибн Махрама Абвўда (бир масалада) ихтилоф қилдилар. Ибн Аббос: «Эҳромдаги киши бошини ювса бўлади», деди. Мисвар эса: «Эҳромдаги киши бошини ювмайди», деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Аббос уни (яъни Абдуллоҳ ибн Ҳунайнни) Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)нинг олдига юборди. У Абу Айюбни икки устун орасида чўмилаётган ҳолатда топди, у зот кийим билан тўсилиб турарди. (Абдуллоҳ ибн Ҳунайн) айтди: Мен унга салом бердим. У: «Бу ким?» деди. Мен: «Мен Абдуллоҳ ибн Ҳунайнман, мени сизнинг олдингизга Абдуллоҳ ибн Аббос юборди, сиздан Расулуллоҳ ﷺ эҳром ҳолатида эканларида бошларини қандай ювар эдилар, деб сўрайман», дедим. (У) айтди: Шунда Абу Айюб қўлини кийимга қўйиб, уни пастга туширди, ҳатто менга унинг боши кўринди. Сўнг у ўзига сув қуйиб турган кишига: «Қуй!» деди. (У) айтди: У киши унинг бошига (сув) қуйди, сўнг Абу Айюб бошини икки қўли билан ҳаракатлантириб, уларни олдинга ва орқага юргизди. Сўнг: «У зот ﷺнинг шундай қилаётганларини кўрган эдим», деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، أَخِي بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَرْسَلَ إِلَى أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ يَسْأَلُهُ وَأَبَانُ يَوْمَئِذٍ أَمِيرُ الْحَاجِّ وَهُمَا مُحْرِمَانِ إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ أُنْكِحَ طَلْحَةَ بْنَ عُمَرَ ابْنَةَ شَيْبَةَ بْنِ جُبَيْرٍ فَأَرَدْتُ أَنْ تَحْضُرَ ذَلِكَ ‏.‏ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهِ أَبَانُ وَقَالَ إِنِّي سَمِعْتُ أَبِي عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ وَلاَ يُنْكَحُ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ubaydulloh Abon ibn Usmon ibn Affonga soʻrab odam yubordi, oʻsha kunlari Abon hojilarning amiri edi, ikkalasi ham ehromda edilar. (Umar): «Men Talha ibn Umarni Shayba ibn Jubayrning qiziga uylantirmoqchiman, shu (nikohda) hozir boʻlishingni istadim», (dedi). Shunda Abon buni unga inkor qildi va: «Men otam Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning Rasululloh ﷺ: ‹Ehromdagi kishi na uylanadi, na (boshqani) uylantiradi›, deganlarini aytayotganini eshitganman», dedi.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Убайдуллоҳ Абон ибн Усмон ибн Аффонга сўраб одам юборди, ўша кунлари Абон ҳожиларнинг амири эди, иккаласи ҳам эҳромда эдилар. (Умар): «Мен Талҳа ибн Умарни Шайба ибн Жубайрнинг қизига уйлантирмоқчиман, шу (никоҳда) ҳозир бўлишингни истадим», (деди). Шунда Абон буни унга инкор қилди ва: «Мен отам Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эҳромдаги киши на уйланади, на (бошқани) уйлантиради›, деганларини айтаётганини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ مَطَرٍ، وَيَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ مِثْلَهُ زَادَ ‏"‏ وَلاَ يَخْطُبُ ‏"‏ ‏.‏

Usmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshashini aytdilar va: «Va (ehromdagi kishi) sovchilik ham qilmaydi», deb (qoʻshimcha) qildilar.Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшашини айтдилар ва: «Ва (эҳромдаги киши) совчилик ҳам қилмайди», деб (қўшимча) қилдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ ابْنِ أَخِي، مَيْمُونَةَ عَنْ مَيْمُونَةَ، قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ حَلاَلاَنِ بِسَرِفَ ‏.‏

Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ men bilan, ikkalamiz ham ehromdan chiqqan (halol) holatda ekanimizda, Sarifda uylandilar», dedi.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ мен билан, иккаламиз ҳам эҳромдан чиққан (ҳалол) ҳолатда эканимизда, Сарифда уйландилар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ehrom holatida ekanlarida Maymuna (roziyallohu anho)ga uylandilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ эҳром ҳолатида эканларида Маймуна (розияллоҳу анҳо)га уйландилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ وَهِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي تَزْوِيجِ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Ibn Abbos Paygʻambar ﷺning ehrom holatlarida Maymunaga uylanganlari haqida adashgan (xato qilgan)», dedi.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Ибн Аббос Пайғамбар ﷺнинг эҳром ҳолатларида Маймунага уйланганлари ҳақида адашган (хато қилган)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَمَّا يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ مِنَ الدَّوَابِّ فَقَالَ ‏"‏ خَمْسٌ لاَ جُنَاحَ فِي قَتْلِهِنَّ عَلَى مَنْ قَتَلَهُنَّ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ الْعَقْرَبُ وَالْفَأْرَةُ وَالْحِدَأَةُ وَالْغُرَابُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺdan ehromdagi kishi jonivorlardan qaysilarini oʻldirishi mumkinligi soʻraldi. Shunda u zot: «Beshtasi borki, ularni haram tashqarisida ham, harami ichida ham oʻldirgan kishiga ularni oʻldirishda gunoh yoʻq: chayon, sichqon, kalxat, qargʻa va tishlovchi it», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺдан эҳромдаги киши жониворлардан қайсиларини ўлдириши мумкинлиги сўралди. Шунда у зот: «Бештаси борки, уларни ҳарам ташқарисида ҳам, ҳарами ичида ҳам ўлдирган кишига уларни ўлдиришда гуноҳ йўқ: чаён, сичқон, калхат, қарға ва тишловчи ит», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَمْسٌ قَتْلُهُنَّ حَلاَلٌ فِي الْحَرَمِ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْحِدَأَةُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Beshtasini Haram (hududi)da oʻldirish haloldir: ilon, chayon, qaldirgʻoch (kalxat), sichqon va qopagʻon it», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бештасини Ҳарам (ҳудуди)да ўлдириш ҳалолдир: илон, чаён, қалдирғоч (калхат), сичқон ва қопағон ит», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ الْبَجَلِيُّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَمَّا يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ قَالَ ‏"‏ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْفُوَيْسِقَةُ وَيَرْمِي الْغُرَابَ وَلاَ يَقْتُلُهُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ وَالْحِدَأَةُ وَالسَّبُعُ الْعَادِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺdan ehromdagi kishi nimalarni oʻldirishi haqida soʻralganda, u zot: «Ilon, chayon va fosiq (sichqon)ni; qargʻani esa uradi-yu, ammo oʻldirmaydi; qopagʻon it, qaldirgʻoch (kalxat) va (odamga) hujum qiluvchi yirtqich hayvonni (oʻldiradi)», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺдан эҳромдаги киши нималарни ўлдириши ҳақида сўралганда, у зот: «Илон, чаён ва фосиқ (сичқон)ни; қарғани эса уради-ю, аммо ўлдирмайди; қопағон ит, қалдирғоч (калхат) ва (одамга) ҳужум қилувчи йиртқич ҳайвонни (ўлдиради)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِيهِ، وَكَانَ الْحَارِثُ، خَلِيفَةَ عُثْمَانَ عَلَى الطَّائِفِ فَصَنَعَ لِعُثْمَانَ طَعَامًا فِيهِ مِنَ الْحَجَلِ وَالْبَعَاقِيبِ وَلَحْمِ الْوَحْشِ قَالَ فَبَعَثَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَجَاءَهُ الرَّسُولُ وَهُوَ يَخْبِطُ لأَبَاعِرَ لَهُ فَجَاءَهُ وَهُوَ يَنْفُضُ الْخَبَطَ عَنْ يَدِهِ فَقَالُوا لَهُ كُلْ ‏.‏ فَقَالَ أَطْعِمُوهُ قَوْمًا حَلاَلاً فَإِنَّا حُرُمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ رضى الله عنه أَنْشُدُ اللَّهَ مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ أَشْجَعَ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَهْدَى إِلَيْهِ رَجُلٌ حِمَارَ وَحْشٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَهُ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏

Ishoq ibn Abdulloh ibn al-Horis otasidan rivoyat qiladi. Horis Usmon (roziyallohu anhu)ning Toifdagi noibi edi. U Usmon (roziyallohu anhu) uchun taom tayyorlab, unda kaklik, qushlar va yovvoyi hayvon goʻshtidan bor edi. (Horis) Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ga (kishi) yubordi. Elchi uning oldiga kelganida, u zot tuyalari uchun (daraxt) bargini qoqib turgan edi. Elchi kelganida, u qoʻlidan bargni qoqib turardi. (Odamlar) unga: «Yegin», deyishdi. U: «Buni ehromda boʻlmagan qavmga yediringlar, biz esa ehromdamiz», dedi. Soʻng Ali (roziyallohu anhu): «Bu yerda Ashjaʼdan boʻlganlardan Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasizlarmi, bir kishi Rasululloh ﷺga ehromdaligida yovvoyi eshak hadya qilgan edi, u zot uni yeyishdan bosh tortgan edilar?» dedi. Ular: «Ha», deyishdi.Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис отасидан ривоят қилади. Ҳорис Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг Тоифдаги ноиби эди. У Усмон (розияллоҳу анҳу) учун таом тайёрлаб, унда каклик, қушлар ва ёввойи ҳайвон гўштидан бор эди. (Ҳорис) Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)га (киши) юборди. Элчи унинг олдига келганида, у зот туялари учун (дарахт) баргини қоқиб турган эди. Элчи келганида, у қўлидан баргни қоқиб турарди. (Одамлар) унга: «Егин», дейишди. У: «Буни эҳромда бўлмаган қавмга едиринглар, биз эса эҳромдамиз», деди. Сўнг Али (розияллоҳу анҳу): «Бу ерда Ашжаъдан бўлганлардан Аллоҳ номи билан сўрайман: биласизларми, бир киши Расулуллоҳ ﷺга эҳромдалигида ёввойи эшак ҳадя қилган эди, у зот уни ейишдан бош тортган эдилар?» деди. Улар: «Ҳа», дейишди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ يَا زَيْدُ بْنَ أَرْقَمَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُهْدِيَ إِلَيْهِ عُضْوُ صَيْدٍ فَلَمْ يَقْبَلْهُ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّا حُرُمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ey Zayd ibn Arqam, sen Rasululloh ﷺga ov (hayvoni)ning bir aʼzosi hadya qilinganini, ammo u zot uni qabul qilmay: ‹Biz ehromdamiz›, deganlarini bilasanmi?» dedi. (Zayd): «Ha», deb javob berdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Эй Зайд ибн Арқам, сен Расулуллоҳ ﷺга ов (ҳайвони)нинг бир аъзоси ҳадя қилинганини, аммо у зот уни қабул қилмай: ‹Биз эҳромдамиз›, деганларини биласанми?» деди. (Зайд): «Ҳа», деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، - يَعْنِي الإِسْكَنْدَرَانِيَّ الْقَارِيَّ - عَنْ عَمْرٍو، عَنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ صَيْدُ الْبَرِّ لَكُمْ حَلاَلٌ مَا لَمْ تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَدْ لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ إِذَا تَنَازَعَ الْخَبَرَانِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُنْظَرُ بِمَا أَخَذَ بِهِ أَصْحَابُهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Quruqlik ovi, agar siz uni ovlamasangiz yoki siz uchun ovlanmasa, sizlarga haloldir», deganlarini eshitdim. Abu Dovud aytdi: Paygʻambar ﷺdan (kelgan) ikki xabar bir-biriga zid kelsa, u zotning sahobalari nimani olib amal qilganlariga qaraladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Қуруқлик ови, агар сиз уни овламасангиз ёки сиз учун овланмаса, сизларга ҳалолдир», деганларини эшитдим. Абу Довуд айтди: Пайғамбар ﷺдан (келган) икки хабар бир-бирига зид келса, у зотнинг саҳобалари нимани олиб амал қилганларига қаралади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ التَّيْمِيِّ عَنْ نَافِعٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ الأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّهُ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا كَانَ بِبَعْضِ طَرِيقِ مَكَّةَ تَخَلَّفَ مَعَ أَصْحَابٍ لَهُ مُحْرِمِينَ وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ فَرَأَى حِمَارًا وَحْشِيًّا فَاسْتَوَى عَلَى فَرَسِهِ قَالَ فَسَأَلَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُنَاوِلُوهُ سَوْطَهُ فَأَبَوْا فَسَأَلَهُمْ رُمْحَهُ فَأَبَوْا فَأَخَذَهُ ثُمَّ شَدَّ عَلَى الْحِمَارِ فَقَتَلَهُ فَأَكَلَ مِنْهُ بَعْضُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبَى بَعْضُهُمْ فَلَمَّا أَدْرَكُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ طُعْمَةٌ أَطْعَمَكُمُوهَا اللَّهُ تَعَالَى ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan birga edi. Makka yoʻlining bir joyiga yetganlarida, u ehromda boʻlmagani holda ehromdagi baʼzi safardoshlari bilan orqada qoldi. Soʻng u yovvoyi eshakni koʻrib qolib, otiga mindi. U safardoshlaridan qamchisini berishlarini soʻradi, ular bermadilar. Keyin nayzasini soʻradi, ular yana bermadilar. Shunda u uni (oʻzi) olib, eshakka tashlanib, uni oʻldirdi. Rasululloh ﷺning baʼzi sahobalari undan yedilar, baʼzilari esa (yeyishdan) bosh tortdilar. Rasululloh ﷺ huzurlariga yetib kelganlarida, undan bu haqda soʻradilar. Shunda u zot: «U Alloh taolo sizlarga yedirgan taomdir, xolos», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эди. Макка йўлининг бир жойига етганларида, у эҳромда бўлмагани ҳолда эҳромдаги баъзи сафардошлари билан орқада қолди. Сўнг у ёввойи эшакни кўриб қолиб, отига минди. У сафардошларидан қамчисини беришларини сўради, улар бермадилар. Кейин найзасини сўради, улар яна бермадилар. Шунда у уни (ўзи) олиб, эшакка ташланиб, уни ўлдирди. Расулуллоҳ ﷺнинг баъзи саҳобалари ундан едилар, баъзилари эса (ейишдан) бош тортдилар. Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига етиб келганларида, ундан бу ҳақда сўрадилар. Шунда у зот: «У Аллоҳ таоло сизларга едирган таомдир, холос», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ جَابَانَ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْجَرَادُ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Chigʻirtka dengiz ovidandir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Чиғиртка денгиз овидандир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حَبِيبٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَصَبْنَا صِرْمًا مِنْ جَرَادٍ فَكَانَ رَجُلٌ مِنَّا يَضْرِبُهُ بِسَوْطِهِ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ هَذَا لاَ يَصْلُحُ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هُوَ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ ‏"‏ ‏.‏ سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ يَقُولُ أَبُو الْمُهَزِّمِ ضَعِيفٌ وَالْحَدِيثَانِ جَمِيعًا وَهَمٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz bir toʻp chigʻirtkaga duch keldik. Bizdan bir kishi ehromda boʻlgani holda uni qamchisi bilan ura boshladi. Unga: «Bu durust emas», deyildi. Soʻng bu (voqea) Paygʻambar ﷺga aytildi. Shunda u zot: «U dengiz ovidandir, xolos», dedilar. Men Abu Dovudning shunday deganini eshitdim: «Abu al-Muhazzim zaif (roviy)dir va bu ikki hadis ham vahmdir (xato tushunchaga asoslangan)».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз бир тўп чиғирткага дуч келдик. Биздан бир киши эҳромда бўлгани ҳолда уни қамчиси билан ура бошлади. Унга: «Бу дуруст эмас», дейилди. Сўнг бу (воқеа) Пайғамбар ﷺга айтилди. Шунда у зот: «У денгиз овидандир, холос», дедилар. Мен Абу Довуднинг шундай деганини эшитдим: «Абу ал-Муҳаззим заиф (ровий)дир ва бу икки ҳадис ҳам ваҳмдир (хато тушунчага асосланган)».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ جَابَانَ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ كَعْبٍ، قَالَ الْجَرَادُ مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ ‏.‏

Kaʼb (rahimahulloh): «Chigʻirtka dengiz ovidandir», dedi.Каъб (раҳимаҳуллоҳ): «Чиғиртка денгиз овидандир», деди.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ الطَّحَّانِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ آذَاكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْلِقْ ثُمَّ اذْبَحْ شَاةً نُسُكًا أَوْ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطْعِمْ ثَلاَثَةَ آصُعٍ مِنْ تَمْرٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ ‏"‏ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hudaybiya paytida uning yonidan oʻtib: «Boshingdagi hasharotlar (bitlar) seni qiynayaptimi?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Boshingni qirib tashla, soʻng qurbonlik sifatida bitta qoʻy soʻy yoki uch kun roʻza tut yoki olti miskinga uch soʼ xurmo yedir», dedilar.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия пайтида унинг ёнидан ўтиб: «Бошингдаги ҳашаротлар (битлар) сени қийнаяптими?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Бошингни қириб ташла, сўнг қурбонлик сифатида битта қўй сўй ёки уч кун рўза тут ёки олти мискинга уч сў хурмо едир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ فَانْسُكْ نَسِيكَةً وَإِنْ شِئْتَ فَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَإِنْ شِئْتَ فَأَطْعِمْ ثَلاَثَةَ آصُعٍ مِنْ تَمْرٍ لِسِتَّةِ مَسَاكِينَ ‏"‏ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga: «Agar xohlasang qurbonlik soʻy, agar xohlasang uch kun roʻza tut, agar xohlasang olti miskinga uch soʼ xurmo yedir», dedilar.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар хоҳласанг қурбонлик сўй, агар хоҳласанг уч кун рўза тут, агар хоҳласанг олти мискинга уч сў хурмо едир», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، - وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ الْمُثَنَّى - عَنْ دَاوُدَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ فَقَالَ ‏"‏ أَمَعَكَ دَمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ تَصَدَّقْ بِثَلاَثَةِ آصُعٍ مِنْ تَمْرٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ بَيْنَ كُلِّ مِسْكِينَيْنِ صَاعٌ ‏"‏ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hudaybiya paytida uning yonidan oʻtdilar. Soʻng u (roviy) qissani zikr qilib (aytdi): U zot: «Yoningda qurbonlik (hayvoni) bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unda uch kun roʻza tut yoki olti miskinga uch soʼ xurmo sadaqa qil, har ikki miskinga bir soʼdan boʻlsin», dedilar.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳудайбия пайтида унинг ёнидан ўтдилар. Сўнг у (ровий) қиссани зикр қилиб (айтди): У зот: «Ёнингда қурбонлик (ҳайвони) борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Унда уч кун рўза тут ёки олти мискинга уч сў хурмо садақа қил, ҳар икки мискинга бир сўдан бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ أَخْبَرَهُ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، - وَكَانَ قَدْ أَصَابَهُ فِي رَأْسِهِ أَذًى فَحَلَقَ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُهْدِيَ هَدْيًا بَقَرَةً ‏.‏

Ansorlardan bir kishi Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan xabar berishicha, uning boshiga (bitlardan) ozor yetib, shuning uchun boshini qirib tashladi. Shunda Paygʻambar ﷺ unga qurbonlik sifatida bitta sigir soʻyishni amr qildilar.Ансорлардан бир киши Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан хабар беришича, унинг бошига (битлардан) озор етиб, шунинг учун бошини қириб ташлади. Шунда Пайғамбар ﷺ унга қурбонлик сифатида битта сигир сўйишни амр қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي أَبَانُ، - يَعْنِي ابْنَ صَالِحٍ - عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ أَصَابَنِي هَوَامُّ فِي رَأْسِي وَأَنَا مَعَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ حَتَّى تَخَوَّفْتُ عَلَى بَصَرِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى ‏{‏ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ ‏}‏ الآيَةَ فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ احْلِقْ رَأْسَكَ وَصُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ فَرَقًا مِنْ زَبِيبٍ أَوِ انْسُكْ شَاةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَقْتُ رَأْسِي ثُمَّ نَسَكْتُ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ bilan Hudaybiya yilida birga ekanligimda, boshimga bitlar tushib, hatto koʻzimdan (ayrilishdan) qoʻrqdim. Shunda Alloh subhanahu va taolo men haqimda: {Bas, sizlardan kim kasal boʻlsa yoki boshida ozor (kasallik) boʻlsa…} oyatini nozil qildi. Soʻng Rasululloh ﷺ meni chaqirib: «Boshingni qirib tashla va uch kun roʻza tut yoki olti miskinga bir faraq mayiz yedir yoxud bitta qoʻy soʻy», dedilar. Shunda men boshimni qirib, qurbonlik soʻydim.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳудайбия йилида бирга эканлигимда, бошимга битлар тушиб, ҳатто кўзимдан (айрилишдан) қўрқдим. Шунда Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло мен ҳақимда: {Бас, сизлардан ким касал бўлса ёки бошида озор (касаллик) бўлса…} оятини нозил қилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ мени чақириб: «Бошингни қириб ташла ва уч кун рўза тут ёки олти мискинга бир фарақ майиз едир ёхуд битта қўй сўй», дедилар. Шунда мен бошимни қириб, қурбонлик сўйдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ مَالِكٍ الْجَزَرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ زَادَ ‏"‏ أَىَّ ذَلِكَ فَعَلْتَ أَجْزَأَ عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulkarim ibn Molik al-Jazariydan, u Abdurrahmon ibn Abu Layludan, u Kaʼb ibn Ujradan (roziyallohu anhu) shu qissa haqida rivoyat qildi va (u zot ﷺ) shularni qoʻshib aytdilar: «Bulardan qaysisini qilsang ham, sendan kifoya qiladi».Абдулкарим ибн Молик ал-Жазарийдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлудан, у Каъб ибн Ужрадан (розияллоҳу анҳу) шу қисса ҳақида ривоят қилди ва (у зот ﷺ) шуларни қўшиб айтдилар: «Булардан қайсисини қилсанг ҳам, сендан кифоя қилади».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَجَّاجَ بْنَ عَمْرٍو الأَنْصَارِيَّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِكْرِمَةُ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ صَدَقَ ‏.‏

Hajjoj ibn Amr al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning (suyagi) sinsa yoki choloq boʻlib qolsa, u (ehromdan) chiqibdi va keyingi yili haj qilishi lozim», dedilar. Ikrima aytdi: Men buni Ibn Abbos va Abu Hurayradan (roziyallohu anhum) soʻradim. Ular: «Toʻgʻri aytibdi», dedilar.Ҳажжож ибн Амр ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг (суяги) синса ёки чолоқ бўлиб қолса, у (эҳромдан) чиқибди ва кейинги йили ҳаж қилиши лозим», дедилар. Икрима айтди: Мен буни Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳум) сўрадим. Улар: «Тўғри айтибди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ الْعَسْقَلاَنِيُّ، وَسَلَمَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ أَوْ مَرِضَ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ قَالَ أَنَا مَعْمَرٌ ‏.‏

Hajjoj ibn Amr (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot ﷺ: «Kimning (suyagi) sinsa yoki choloq boʻlsa yoki kasal boʻlsa…», dedilar va (rovi) shu maʼnoni zikr qildi. Salama ibn Shabib aytdi: Bizga Maʼmar rivoyat qildi, dedi.Ҳажжож ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот ﷺ: «Кимнинг (суяги) синса ёки чолоқ бўлса ёки касал бўлса…», дедилар ва (рови) шу маънони зикр қилди. Салама ибн Шабиб айтди: Бизга Маъмар ривоят қилди, деди.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حَاضِرٍ الْحِمْيَرِيَّ، يُحَدِّثُ أَبِي مَيْمُونَ بْنَ مِهْرَانَ قَالَ خَرَجْتُ مُعْتَمِرًا عَامَ حَاصَرَ أَهْلُ الشَّأْمِ ابْنَ الزُّبَيْرِ بِمَكَّةَ وَبَعَثَ مَعِي رِجَالٌ مِنْ قَوْمِي بِهَدْىٍ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَى أَهْلِ الشَّأْمِ مَنَعُونَا أَنْ نَدْخُلَ الْحَرَمَ فَنَحَرْتُ الْهَدْىَ مَكَانِي ثُمَّ أَحْلَلْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ خَرَجْتُ لأَقْضِيَ عُمْرَتِي فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ أَبْدِلِ الْهَدْىَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُبْدِلُوا الْهَدْىَ الَّذِي نَحَرُوا عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ ‏.‏

Amr ibn Maymun aytdi: Men Abu Hozir al-Himyariyning otam Maymun ibn Mihronga rivoyat qilayotganini eshitdim. U aytdi: Shom ahli Makkada Ibnuz-Zubayrni qamal qilgan yili men umra qilish uchun chiqdim. Qavmimdan baʼzi kishilar men bilan hadiy (qurbonlik hayvoni) joʻnatdilar. Biz Shom ahliga yetib kelganimizda, ular bizni Haram (ichi)ga kirishdan toʻsdilar. Shunda men hadiyni shu joyning oʻzida soʻyib, soʻngra (ehromdan) chiqdim va qaytib ketdim. Keyingi yil boʻlganda, umramni qazo qilish uchun chiqdim va Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, undan soʻradim. U: «Hadiyni almashtir, chunki Rasululloh ﷺ ashoblariga Hudaybiya yili soʻygan hadiylarini umratul-qazoda almashtirishni buyurganlar», dedi.Амр ибн Маймун айтди: Мен Абу Ҳозир ал-Ҳимярийнинг отам Маймун ибн Миҳронга ривоят қилаётганини эшитдим. У айтди: Шом аҳли Маккада Ибнуз-Зубайрни қамал қилган йили мен умра қилиш учун чиқдим. Қавмимдан баъзи кишилар мен билан ҳадий (қурбонлик ҳайвони) жўнатдилар. Биз Шом аҳлига етиб келганимизда, улар бизни Ҳарам (ичи)га киришдан тўсдилар. Шунда мен ҳадийни шу жойнинг ўзида сўйиб, сўнгра (эҳромдан) чиқдим ва қайтиб кетдим. Кейинги йил бўлганда, умрамни қазо қилиш учун чиқдим ва Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, ундан сўрадим. У: «Ҳадийни алмаштир, чунки Расулуллоҳ ﷺ ашобларига Ҳудайбия йили сўйган ҳадийларини умратул-қазода алмаштиришни буюрганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ إِذَا قَدِمَ مَكَّةَ بَاتَ بِذِي طُوًى حَتَّى يُصْبِحَ وَيَغْتَسِلَ ثُمَّ يَدْخُلُ مَكَّةَ نَهَارًا وَيَذْكُرُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ فَعَلَهُ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Makkaga kelganlarida, Zu Tuvoda tunab, tong otguncha turardilar va gʻusl qilardilar, soʻngra Makkaga kunduzi kirardilar. U Nabiy ﷺ ham shunday qilganlarini zikr qilardilar.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Маккага келганларида, Зу Тувода тунаб, тонг отгунча турардилар ва ғусл қилардилар, сўнгра Маккага кундузи кирардилар. У Набий ﷺ ҳам шундай қилганларини зикр қилардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الْبَرْمَكِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَابْنُ، حَنْبَلٍ عَنْ يَحْيَى، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، جَمِيعًا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدْخُلُ مَكَّةَ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا - قَالاَ عَنْ يَحْيَى إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَدْخُلُ مَكَّةَ مِنْ كَدَاءَ مِنْ ثَنِيَّةِ الْبَطْحَاءِ - وَيَخْرُجُ مِنَ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى ‏.‏ زَادَ الْبَرْمَكِيُّ يَعْنِي ثَنِيَّتَىْ مَكَّةَ وَحَدِيثُ مُسَدَّدٍ أَتَمُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga yuqori dovondan kirardilar — Yahyodan (rivoyat qilgan ikkovi): Nabiy ﷺ Makkaga Kadodan, Bathoning dovonidan kirardilar, dedilar — va pastki dovondan chiqardilar. Barmakiy: «Yaʼni Makkaning ikki dovonidan», deb qoʻshimcha qildi. Musaddadning hadisi mukammalroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага юқори довондан кирардилар — Яҳёдан (ривоят қилган иккови): Набий ﷺ Маккага Кадодан, Батҳонинг довонидан кирардилар, дедилар — ва пастки довондан чиқардилар. Бармакий: «Яъни Макканинг икки довонидан», деб қўшимча қилди. Мусаддаднинг ҳадиси мукаммалроқдир.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْرُجُ مِنْ طَرِيقِ الشَّجَرَةِ وَيَدْخُلُ مِنْ طَرِيقِ الْمُعَرَّسِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Shajara yoʻlidan chiqardilar va Muarras yoʻlidan kirardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Шажара йўлидан чиқардилар ва Муаррас йўлидан кирардилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ مِنْ كَدَاءَ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ وَدَخَلَ فِي الْعُمْرَةِ مِنْ كُدًى قَالَ وَكَانَ عُرْوَةُ يَدْخُلُ مِنْهُمَا جَمِيعًا وَكَانَ أَكْثَرُ مَا كَانَ يَدْخُلُ مِنْ كُدًى وَكَانَ أَقْرَبَهُمَا إِلَى مَنْزِلِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) aytdilar: Rasululloh ﷺ (Makka) fathi yili Makkaning yuqori tomonidagi Kadodan kirdilar, umrada esa Kudodan kirdilar. (Rovi) aytdi: Urva ikkovidan ham kirar edi, lekin koʻpincha Kudodan kirardi, chunki u uyiga ikkovidan yaqinrogʻi edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ (Макка) фатҳи йили Макканинг юқори томонидаги Кадодан кирдилар, умрада эса Кудодан кирдилар. (Рови) айтди: Урва икковидан ҳам кирар эди, лекин кўпинча Кудодан кирарди, чунки у уйига икковидан яқинроғи эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ مَكَّةَ دَخَلَ مِنْ أَعْلاَهَا وَخَرَجَ مِنْ أَسْفَلِهَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga kirganlarida, uning yuqori tomonidan kirar, pastki tomonidan chiqar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага кирганларида, унинг юқори томонидан кирар, пастки томонидан чиқар эдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا قَزَعَةَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْمُهَاجِرِ الْمَكِّيِّ، قَالَ سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الرَّجُلِ، يَرَى الْبَيْتَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ فَقَالَ مَا كُنْتُ أَرَى أَحَدًا يَفْعَلُ هَذَا إِلاَّ الْيَهُودَ وَقَدْ حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَكُنْ يَفْعَلُهُ ‏.‏

Muhojir al-Makkiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi, u aytdi: Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan Baytni (Kaʼbani) koʻrib qoʻllarini koʻtaradigan kishi haqida soʻralganda, u: «Men buni yahudiylardan boshqa hech kim qilayotganini koʻrmaganman. Biz Rasululloh ﷺ bilan birga haj qildik, u zot bunday qilmas edilar», dedi.Муҳожир ал-Маккий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади, у айтди: Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан Байтни (Каъбани) кўриб қўлларини кўтарадиган киши ҳақида сўралганда, у: «Мен буни яҳудийлардан бошқа ҳеч ким қилаётганини кўрмаганман. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳаж қилдик, у зот бундай қилмас эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَلاَّمُ بْنُ مِسْكِينٍ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ طَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَلْفَ الْمَقَامِ يَعْنِي يَوْمَ الْفَتْحِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga kirganlarida Baytni (Kaʼbani) tavof qildilar va Maqom orqasida ikki rakaat namoz oʻqidilar, yaʼni (Makka) fathi kuni shunday qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага кирганларида Байтни (Каъбани) тавоф қилдилар ва Мақом орқасида икки ракаат намоз ўқидилар, яъни (Макка) фатҳи куни шундай қилдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، وَهَاشِمٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْقَاسِمِ - قَالاَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ مَكَّةَ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْحَجَرِ فَاسْتَلَمَهُ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ أَتَى الصَّفَا فَعَلاَهُ حَيْثُ يَنْظُرُ إِلَى الْبَيْتِ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَذْكُرُ اللَّهَ مَا شَاءَ أَنْ يَذْكُرَهُ وَيَدْعُوهُ قَالَ وَالأَنْصَارُ تَحْتَهُ قَالَ هَاشِمٌ فَدَعَا وَحَمِدَ اللَّهَ وَدَعَا بِمَا شَاءَ أَنْ يَدْعُوَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ kelib Makkaga kirdilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ Hajar (Hajarul-asvad) tomon yurib, uni istilom qildilar (qoʻl tegizdilar), keyin Baytni tavof qildilar. Soʻng Safoga kelib, Baytni koʻradigan joygacha unga chiqdilar va qoʻllarini koʻtarib, Allohni xohlaganlaricha zikr qila boshladilar hamda Unga duo qildilar. (Rovi) aytdi: Ansorlar esa u zotning quyilarida edilar. Hoshim aytdi: U zot duo qildilar, Allohga hamd aytdilar va xohlagan narsalarini soʻrab duo qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ келиб Маккага кирдилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ Ҳажар (Ҳажарул-асвад) томон юриб, уни истилом қилдилар (қўл тегиздилар), кейин Байтни тавоф қилдилар. Сўнг Сафога келиб, Байтни кўрадиган жойгача унга чиқдилар ва қўлларини кўтариб, Аллоҳни хоҳлаганларича зикр қила бошладилар ҳамда Унга дуо қилдилар. (Рови) айтди: Ансорлар эса у зотнинг қуйиларида эдилар. Ҳошим айтди: У зот дуо қилдилар, Аллоҳга ҳамд айтдилар ва хоҳлаган нарсаларини сўраб дуо қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَابِسِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ جَاءَ إِلَى الْحَجَرِ فَقَبَّلَهُ فَقَالَ إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ لاَ تَنْفَعُ وَلاَ تَضُرُّ وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُكَ مَا قَبَّلْتُكَ ‏.‏

Obis ibn Rabiʼa (rahimahulloh) Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U (Umar) Hajar (Hajarul-asvad) oldiga kelib, uni oʻpdi va: «Men, albatta, sen na foyda, na zarar yetkaza oladigan bir tosh ekaningni bilaman. Agar Rasululloh ﷺ seni oʻpayotganlarini koʻrmaganimda edi, seni oʻpmas edim», dedi.Обис ибн Рабиъа (раҳимаҳуллоҳ) Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У (Умар) Ҳажар (Ҳажарул-асвад) олдига келиб, уни ўпди ва: «Мен, албатта, сен на фойда, на зарар етказа оладиган бир тош эканингни биламан. Агар Расулуллоҳ ﷺ сени ўпаётганларини кўрмаганимда эди, сени ўпмас эдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَمْ أَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُ مِنَ الْبَيْتِ إِلاَّ الرُّكْنَيْنِ الْيَمَانِيَيْنِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ Baytdan faqat ikki yamoniy rukn (burchak)ni mash qilganlarini koʻrdim, xolos.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ Байтдан фақат икки ямоний рукн (бурчак)ни маш қилганларини кўрдим, холос.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أُخْبِرَ بِقَوْلِ، عَائِشَةَ رضى الله عنها إِنَّ الْحَجَرَ بَعْضُهُ مِنَ الْبَيْتِ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ وَاللَّهِ إِنِّي لأَظُنُّ عَائِشَةَ إِنْ كَانَتْ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنِّي لأَظُنُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَتْرُكِ اسْتِلاَمَهُمَا إِلاَّ أَنَّهُمَا لَيْسَا عَلَى قَوَاعِدِ الْبَيْتِ وَلاَ طَافَ النَّاسُ وَرَاءَ الْحِجْرِ إِلاَّ لِذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga Oisha (roziyallohu anho)ning: «Hijr (devori)ning bir qismi Baytdandir», degan soʻzi haqida xabar berildi. Shunda Ibn Umar (roziyallohu anhumo): «Allohga qasamki, men Oisha buni Rasululloh ﷺdan eshitgan boʻlsa kerak, deb oʻylayman. Va men Rasululloh ﷺ ularning (ikki burchakning) istilomini (ularga qoʻl tekkizishni) faqat ular Baytning poydevori ustida emasligi sababli tark etgan, deb oʻylayman. Odamlar ham Hijrning ortidan tavof qilishlari faqat shu sababdandir», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг: «Ҳижр (девори)нинг бир қисми Байтдандир», деган сўзи ҳақида хабар берилди. Шунда Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «Аллоҳга қасамки, мен Оиша буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бўлса керак, деб ўйлайман. Ва мен Расулуллоҳ ﷺ уларнинг (икки бурчакнинг) истиломини (уларга қўл теккизишни) фақат улар Байтнинг пойдевори устида эмаслиги сабабли тарк этган, деб ўйлайман. Одамлар ҳам Ҳижрнинг ортидан тавоф қилишлари фақат шу сабабдандир», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يَدَعُ أَنْ يَسْتَلِمَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيَ وَالْحَجَرَ فِي كُلِّ طَوْفَةٍ قَالَ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَفْعَلُهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ har bir tavofda Yamaniy burchagi bilan Hajarul Asvadni istilom qilishni (silashni) tark etmas edilar. (Roviy) aytdi: Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) ham shunday qilar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳар бир тавофда Яманий бурчаги билан Ҳажарул Асвадни истилом қилишни (силашни) тарк этмас эдилар. (Ровий) айтди: Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳам шундай қилар эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ - عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَافَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Vidolashuv hajjida tuya ustida tavof qildilar va burchakni (Hajarul Asvadni) egri tayoq bilan istilom qildilar (silardilar).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Видолашув ҳажжида туя устида тавоф қилдилар ва бурчакни (Ҳажарул Асвадни) эгри таёқ билан истилом қилдилар (силардилар).

حَدَّثَنَا مُصَرِّفُ بْنُ عَمْرٍو الْيَامِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، - يَعْنِي ابْنَ بُكَيْرٍ - حَدَّثَنَا ابْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، قَالَتْ لَمَّا اطْمَأَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ طَافَ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ فِي يَدِهِ ‏.‏ قَالَتْ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَيْهِ ‏.‏

Safiyya binti Shayba (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ Fath yili Makkada orom olganlarida, tuya ustida tavof qilib, qoʻllaridagi egri tayoq bilan burchakni (Hajarul Asvadni) istilom qildilar (silardilar). U (Safiyya) aytdi: Men u zotga qarab turardim.Сафийя бинти Шайба (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили Маккада ором олганларида, туя устида тавоф қилиб, қўлларидаги эгри таёқ билан бурчакни (Ҳажарул Асвадни) истилом қилдилар (силардилар). У (Сафийя) айтди: Мен у зотга қараб турардим.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ مَعْرُوفٍ، - يَعْنِي ابْنَ خَرَّبُوذَ الْمَكِّيَّ - حَدَّثَنَا أَبُو الطُّفَيْلِ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عَلَى رَاحِلَتِهِ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنِهِ ثُمَّ يُقَبِّلُهُ زَادَ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَطَافَ سَبْعًا عَلَى رَاحِلَتِهِ ‏.‏

Abut-Tufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Paygʻambar ﷺni ulovlari ustida Baytni tavof qilayotganlarini, burchakni (Hajarul Asvadni) egri tayoqlari bilan istilom qilib (silab), soʻngra uni (tayoqni) oʻpayotganlarini koʻrdim. Muhammad ibn Rofiʼ (rivoyatida) shuni qoʻshdi: Soʻngra u zot Safo va Marvaga chiqdilar va ulovlari ustida yetti marta tavof (saʼy) qildilar.Абут-Туфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Пайғамбар ﷺни уловлари устида Байтни тавоф қилаётганларини, бурчакни (Ҳажарул Асвадни) эгри таёқлари билан истилом қилиб (силаб), сўнгра уни (таёқни) ўпаётганларини кўрдим. Муҳаммад ибн Рофиъ (ривоятида) шуни қўшди: Сўнгра у зот Сафо ва Марвага чиқдилар ва уловлари устида етти марта тавоф (саъй) қилдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى رَاحِلَتِهِ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيَرَاهُ النَّاسُ وَلِيُشْرِفَ وَلِيَسْأَلُوهُ فَإِنَّ النَّاسَ غَشُوهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U: Paygʻambar ﷺ Vidolashuv hajjida ulovlari ustida Baytni hamda Safo va Marvani tavof qildilar — bu odamlar u zotni koʻrishlari, u zot (yuqorida) namoyon boʻlishlari va (odamlar) u zotdan (hajj haqida) soʻrashlari uchun edi, chunki odamlar u zotning atroflariga toʻplanib ketishgan edi, der edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У: Пайғамбар ﷺ Видолашув ҳажжида уловлари устида Байтни ҳамда Сафо ва Марвани тавоф қилдилар — бу одамлар у зотни кўришлари, у зот (юқорида) намоён бўлишлари ва (одамлар) у зотдан (ҳажж ҳақида) сўрашлари учун эди, чунки одамлар у зотнинг атрофларига тўпланиб кетишган эди, дер эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِمَ مَكَّةَ وَهُوَ يَشْتَكِي فَطَافَ عَلَى رَاحِلَتِهِ كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ طَوَافِهِ أَنَاخَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga kelganlarida betob edilar. Shu sababli ulovlari ustida tavof qildilar. Har gal burchakka yetganlarida, uni (Hajarul Asvadni) egri tayoq bilan istilom qildilar (silardilar). Tavoflarini tugatganlarida, (tuyani) choʻktirdilar va ikki rakaat namoz oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага келганларида бетоб эдилар. Шу сабабли уловлари устида тавоф қилдилар. Ҳар гал бурчакка етганларида, уни (Ҳажарул Асвадни) эгри таёқ билан истилом қилдилар (силардилар). Тавофларини тугатганларида, (туяни) чўктирдилар ва икки ракаат намоз ўқидилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ شَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي أَشْتَكِي فَقَالَ ‏"‏ طُوفِي مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ وَأَنْتِ رَاكِبَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَطُفْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَئِذٍ يُصَلِّي إِلَى جَنْبِ الْبَيْتِ وَهُوَ يَقْرَأُ بِـ ‏{‏ الطُّورِ * وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ ‏}‏ ‏.‏

Paygʻambar ﷺning zavjalari Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Rasululloh ﷺga betob ekanligimdan shikoyat qildim. Shunda u zot: «Sen ulovga minib, odamlarning ortidan tavof qilgin», dedilar. U (Ummu Salama) aytdi: Men tavof qildim, oʻsha paytda Rasululloh ﷺ Baytning yon tomonida namoz oʻqib turardilar va u zot {Tur (togʻi) bilan qasam. Va satrlangan kitob bilan qasam} (Tur 1-2) (oyatlari)ni qiroat qilardilar.Пайғамбар ﷺнинг завжалари Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺга бетоб эканлигимдан шикоят қилдим. Шунда у зот: «Сен уловга миниб, одамларнинг ортидан тавоф қилгин», дедилар. У (Умму Салама) айтди: Мен тавоф қилдим, ўша пайтда Расулуллоҳ ﷺ Байтнинг ён томонида намоз ўқиб турардилар ва у зот {Тур (тоғи) билан қасам. Ва сатрланган китоб билан қасам} (Тур 1-2) (оятлари)ни қироат қилардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى، عَنْ يَعْلَى، قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُضْطَبِعًا بِبُرْدٍ أَخْضَرَ ‏.‏

Yaʼlo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Paygʻambar ﷺ yashil rido bilan iztiboʼ qilgan holda (ridoni oʻng qoʻltiq ostidan oʻtkazib, ikki uchini chap yelkaga tashlagan holda) tavof qildilar.Яъло (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Пайғамбар ﷺ яшил ридо билан изтибў қилган ҳолда (ридони ўнг қўлтиқ остидан ўтказиб, икки учини чап елкага ташлаган ҳолда) тавоф қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، مُوسَى حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابَهُ اعْتَمَرُوا مِنَ الْجِعْرَانَةِ فَرَمَلُوا بِالْبَيْتِ وَجَعَلُوا أَرْدِيَتَهُمْ تَحْتَ آبَاطِهِمْ قَدْ قَذَفُوهَا عَلَى عَوَاتِقِهِمُ الْيُسْرَى ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ va u zotning sahobalari Jiʼronadan umra qildilar. Ular Baytni ramal qilib (yelkalarini chayqab, tez yurib) tavof qildilar va ridolarini qoʻltiqlari ostidan oʻtkazib, ularning uchlarini chap yelkalariga tashlagan edilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ва у зотнинг саҳобалари Жиъронадан умра қилдилар. Улар Байтни рамал қилиб (елкаларини чайқаб, тез юриб) тавоф қилдилар ва ридоларини қўлтиқлари остидан ўтказиб, уларнинг учларини чап елкаларига ташлаган эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ الْغَنَوِيُّ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ يَزْعُمُ قَوْمُكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ رَمَلَ بِالْبَيْتِ وَأَنَّ ذَلِكَ سُنَّةٌ ‏.‏ قَالَ صَدَقُوا وَكَذَبُوا ‏.‏ قُلْتُ وَمَا صَدَقُوا وَمَا كَذَبُوا قَالَ صَدَقُوا قَدْ رَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَبُوا لَيْسَ بِسُنَّةٍ إِنَّ قُرَيْشًا قَالَتْ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ دَعُوا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ حَتَّى يَمُوتُوا مَوْتَ النَّغَفِ ‏.‏ فَلَمَّا صَالَحُوهُ عَلَى أَنْ يَجِيئُوا مِنَ الْعَاِمِ الْمُقْبِلِ فَيُقِيمُوا بِمَكَّةَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَقَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُشْرِكُونَ مِنْ قِبَلِ قُعَيْقِعَانَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ ارْمُلُوا بِالْبَيْتِ ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏ وَلَيْسَ بِسُنَّةٍ ‏.‏ قُلْتُ يَزْعُمُ قَوْمُكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَلَى بَعِيرِهِ وَأَنَّ ذَلِكَ سُنَّةٌ فَقَالَ صَدَقُوا وَكَذَبُوا ‏.‏ قُلْتُ مَا صَدَقُوا وَمَا كَذَبُوا قَالَ صَدَقُوا قَدْ طَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَلَى بَعِيرِهِ وَكَذَبُوا لَيْسَ بِسُنَّةٍ كَانَ النَّاسُ لاَ يُدْفَعُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يُصْرَفُونَ عَنْهُ فَطَافَ عَلَى بَعِيرٍ لِيَسْمَعُوا كَلاَمَهُ وَلِيَرَوْا مَكَانَهُ وَلاَ تَنَالَهُ أَيْدِيهِمْ ‏.‏

Abut-Tufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ga: «Sening qavming Rasululloh ﷺ Baytni ramal qilganlar (tez yurganlar) va bu sunnat, deb daʼvo qilmoqda», dedim. U: «Ular rost ham aytishdi, yolgʻon ham aytishdi», dedi. Men: «Ular nimada rost, nimada yolgʻon aytishdi?» dedim. U: «Ular Rasululloh ﷺ ramal qilganlar, deb rost aytishdi, biroq bu sunnat emas, deb (rost) aytmasdan, yolgʻon aytishdi. Quraysh Hudaybiya zamonida: ‹Muhammad va uning sahobalarini qoʻyib beringlar, toki ular qurt oʻlimi kabi (ojiz holda) oʻlsinlar›, deyishgandi. Soʻng ular keyingi yili kelib, Makkada uch kun turishlari sharti bilan u zot bilan sulh tuzishganda, Rasululloh ﷺ keldilar, mushriklar esa Quʼayqiʼon tarafida (turishardi). Shunda Rasululloh ﷺ sahobalariga: ‹Baytni uch marta ramal qilib (tez yurib) tavof qilinglar›, dedilar. Bu sunnat emas», dedi. Men: «Sening qavming Rasululloh ﷺ Safo va Marva orasini tuyalari ustida tavof (saʼy) qilganlar va bu sunnat, deb daʼvo qilmoqda», dedim. U: «Ular rost ham aytishdi, yolgʻon ham aytishdi», dedi. Men: «Ular nimada rost, nimada yolgʻon aytishdi?» dedim. U: «Ular Rasululloh ﷺ Safo va Marva orasini tuyalari ustida tavof (saʼy) qilganlar, deb rost aytishdi, biroq bu sunnat emas, deb (rost) aytmasdan, yolgʻon aytishdi. Odamlar Rasululloh ﷺdan nari surilmas va u zotdan chetlatilmas edi. Shu sababli u zot odamlar gaplarini eshitishlari, u zotning oʻrinlarini koʻrishlari va qoʻllari u zotga tegmasligi uchun tuya ustida tavof qildilar», dedi.Абут-Туфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)га: «Сенинг қавминг Расулуллоҳ ﷺ Байтни рамал қилганлар (тез юрганлар) ва бу суннат, деб даъво қилмоқда», дедим. У: «Улар рост ҳам айтишди, ёлғон ҳам айтишди», деди. Мен: «Улар нимада рост, нимада ёлғон айтишди?» дедим. У: «Улар Расулуллоҳ ﷺ рамал қилганлар, деб рост айтишди, бироқ бу суннат эмас, деб (рост) айтмасдан, ёлғон айтишди. Қурайш Ҳудайбия замонида: ‹Муҳаммад ва унинг саҳобаларини қўйиб беринглар, токи улар қурт ўлими каби (ожиз ҳолда) ўлсинлар›, дейишганди. Сўнг улар кейинги йили келиб, Маккада уч кун туришлари шарти билан у зот билан сулҳ тузишганда, Расулуллоҳ ﷺ келдилар, мушриклар эса Қуъайқиъон тарафида (туришарди). Шунда Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларига: ‹Байтни уч марта рамал қилиб (тез юриб) тавоф қилинглар›, дедилар. Бу суннат эмас», деди. Мен: «Сенинг қавминг Расулуллоҳ ﷺ Сафо ва Марва орасини туялари устида тавоф (саъй) қилганлар ва бу суннат, деб даъво қилмоқда», дедим. У: «Улар рост ҳам айтишди, ёлғон ҳам айтишди», деди. Мен: «Улар нимада рост, нимада ёлғон айтишди?» дедим. У: «Улар Расулуллоҳ ﷺ Сафо ва Марва орасини туялари устида тавоф (саъй) қилганлар, деб рост айтишди, бироқ бу суннат эмас, деб (рост) айтмасдан, ёлғон айтишди. Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан нари сурилмас ва у зотдан четлатилмас эди. Шу сабабли у зот одамлар гапларини эшитишлари, у зотнинг ўринларини кўришлари ва қўллари у зотга тегмаслиги учун туя устида тавоф қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ حَدَّثَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ وَقَدْ وَهَنَتْهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ قَوْمٌ قَدْ وَهَنَتْهُمُ الْحُمَّى وَلَقُوا مِنْهَا شَرًّا فَأَطْلَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَا قَالُوهُ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ الثَّلاَثَةَ وَأَنْ يَمْشُوا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ فَلَمَّا رَأَوْهُمْ رَمَلُوا قَالُوا هَؤُلاَءِ الَّذِينَ ذَكَرْتُمْ أَنَّ الْحُمَّى قَدْ وَهَنَتْهُمْ هَؤُلاَءِ أَجْلَدُ مِنَّا ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَلَمْ يَأْمُرْهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الأَشْوَاطَ إِلاَّ إِبْقَاءً عَلَيْهِمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ Makkaga kelganlarida, Yasrib (Madina) isitmasi ularni (sahobalarni) holdan toydirgan edi. Shunda mushriklar: «Sizlarning huzuringizga isitma holdan toydirgan va undan azob chekkan bir qavm kelmoqda», deyishdi. Bas, Alloh subhonahu Paygʻambari ﷺni ularning aytgan gaplaridan voqif qildi. Shu sababli u zot ularga (sahobalarga) uch shavtda (aylanishda) ramal qilishni (tez yurishni) va ikki burchak orasida (oddiy) yurishni buyurdilar. Ularning ramal qilganlarini koʻrishgach, (mushriklar): «Mana sizlar ‹isitma ularni holdan toydirgan› deb aytganlaringiz shularmi? Axir bular bizdan kuchliroq-ku», deyishdi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «U zot ularga shavtlarda ramal qilishni faqat ularga (kuch saqlab, ularni ayash uchun) buyurgan edilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Маккага келганларида, Ясриб (Мадина) иситмаси уларни (саҳобаларни) ҳолдан тойдирган эди. Шунда мушриклар: «Сизларнинг ҳузурингизга иситма ҳолдан тойдирган ва ундан азоб чеккан бир қавм келмоқда», дейишди. Бас, Аллоҳ субҳонаҳу Пайғамбари ﷺни уларнинг айтган гапларидан воқиф қилди. Шу сабабли у зот уларга (саҳобаларга) уч шавтда (айланишда) рамал қилишни (тез юришни) ва икки бурчак орасида (оддий) юришни буюрдилар. Уларнинг рамал қилганларини кўришгач, (мушриклар): «Мана сизлар ‹иситма уларни ҳолдан тойдирган› деб айтганларингиз шуларми? Ахир булар биздан кучлироқ-ку», дейишди. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «У зот уларга шавтларда рамал қилишни фақат уларга (куч сақлаб, уларни аяш учун) буюрган эдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ فِيمَ الرَّمَلاَنُ الْيَوْمَ وَالْكَشْفُ عَنِ الْمَنَاكِبِ، وَقَدْ أَطَّأَ اللَّهُ الإِسْلاَمَ وَنَفَى الْكُفْرَ وَأَهْلَهُ مَعَ ذَلِكَ لاَ نَدَعُ شَيْئًا كُنَّا نَفْعَلُهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning: «Alloh Islomni mustahkamlab, kufr va uning ahlini yoʻq qilgan boʻla turib, bugun ramal (tez yurish) va yelkalarni ochish nimaga kerak?! Shunday boʻlsa-da, biz Rasululloh ﷺ davrida qilgan biror narsamizni tark etmaymiz», deganini eshitdim.Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг: «Аллоҳ Исломни мустаҳкамлаб, куфр ва унинг аҳлини йўқ қилган бўла туриб, бугун рамал (тез юриш) ва елкаларни очиш нимага керак?! Шундай бўлса-да, биз Расулуллоҳ ﷺ даврида қилган бирор нарсамизни тарк этмаймиз», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا جُعِلَ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَرَمْىُ الْجِمَارِ لإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Baytni tavof qilish, Safo va Marva orasini (saʼy qilish) hamda jamralarga tosh otish faqat Allohni zikr qilishni barpo etish uchun joriy qilingan», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Байтни тавоф қилиш, Сафо ва Марва орасини (саъй қилиш) ҳамда жамраларга тош отиш фақат Аллоҳни зикр қилишни барпо этиш учун жорий қилинган», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اضْطَبَعَ فَاسْتَلَمَ وَكَبَّرَ ثُمَّ رَمَلَ ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ وَكَانُوا إِذَا بَلَغُوا الرُّكْنَ الْيَمَانِيَ وَتَغَيَّبُوا مِنْ قُرَيْشٍ مَشَوْا ثُمَّ يَطْلُعُونَ عَلَيْهِمْ يَرْمُلُونَ تَقُولُ قُرَيْشٌ كَأَنَّهُمُ الْغِزْلاَنُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَكَانَتْ سُنَّةً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ izor (ridosi)ning bir uchini oʻng qoʻltiqlari ostidan oʻtkazib (chap yelkalariga tashlab, oʻng yelkalarini ochiq qoldirib) izdiboʼ qildilar, soʻng (Hajar-ul Asvad) burchakni istilom qildilar (qoʻl tegizdilar) va takbir aytdilar, soʻng uch marta ramal qilib (tavof) aylandilar. (Sahobalar) Yamaniy burchakka yetib, Qurayshdan koʻrinmay qolganlarida oddiy yurar edilar, soʻng (Quraysh) koʻradigan joyga chiqqanlarida ramal qilib (chaqqon) yurar edilar. Quraysh: «Ular xuddi (sakrab yurgan) kiyiklarga oʻxshaydi», der edi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Shundan keyin bu sunnat boʻlib qoldi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ изор (ридоси)нинг бир учини ўнг қўлтиқлари остидан ўтказиб (чап елкаларига ташлаб, ўнг елкаларини очиқ қолдириб) издибў қилдилар, сўнг (Ҳажар-ул Асвад) бурчакни истилом қилдилар (қўл тегиздилар) ва такбир айтдилар, сўнг уч марта рамал қилиб (тавоф) айландилар. (Саҳобалар) Яманий бурчакка етиб, Қурайшдан кўринмай қолганларида оддий юрар эдилар, сўнг (Қурайш) кўрадиган жойга чиққанларида рамал қилиб (чаққон) юрар эдилар. Қурайш: «Улар худди (сакраб юрган) кийикларга ўхшайди», дер эди. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Шундан кейин бу суннат бўлиб қолди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابَهُ اعْتَمَرُوا مِنَ الْجِعْرَانَةِ فَرَمَلُوا بِالْبَيْتِ ثَلاَثًا وَمَشَوْا أَرْبَعًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ va sahobalari Jiʼronadan umra qildilar, soʻng Bayt (Kaʼba)ni uch marta ramal qilib, toʻrt marta oddiy yurib (tavof) aylandilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари Жиъронадан умра қилдилар, сўнг Байт (Каъба)ни уч марта рамал қилиб, тўрт марта оддий юриб (тавоф) айландилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ أَخْضَرَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ وَذَكَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ ذَلِكَ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) (Hajar-ul Asvad) toshidan (yana oʻsha) toshgacha ramal qilib (chaqqon) yurdilar va Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini zikr etdilar.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) (Ҳажар-ул Асвад) тошидан (яна ўша) тошгача рамал қилиб (чаққон) юрдилар ва Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини зикр этдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ ‏{‏ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ‏}‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Soib (roziyallohu anhu) aytadilar: «Rasululloh ﷺ ikki burchak orasida: {Robbano, otino fid-dunyo hasanatan va fil-oxiroti hasanatan va qino azoban-nor (Ey Robbimiz, bizga dunyoda ham yaxshilik, oxiratda ham yaxshilik ato et va bizni doʻzax azobidan saqla)} deb aytayotganlarini eshitdim».Абдуллоҳ ибн Соиб (розияллоҳу анҳу) айтадилар: «Расулуллоҳ ﷺ икки бурчак орасида: {Роббано, отино фид-дунё ҳасанатан ва фил-охироти ҳасанатан ва қино азобан-нор (Эй Роббимиз, бизга дунёда ҳам яхшилик, охиратда ҳам яхшилик ато эт ва бизни дўзах азобидан сақла)} деб айтаётганларини эшитдим».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا طَافَ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَوَّلَ مَا يَقْدَمُ فَإِنَّهُ يَسْعَى ثَلاَثَةَ أَطْوَافٍ وَيَمْشِي أَرْبَعًا ثُمَّ يُصَلِّي سَجْدَتَيْنِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ haj va umrada (Makkaga) kelganlarida birinchi tavof qilganlarida uch marta saʼy qilib (yugurib) yurar, toʻrt marta (oddiy) yurar edilar, soʻng ikki rakʼat (namoz) oʻqir edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ҳаж ва умрада (Маккага) келганларида биринчи тавоф қилганларида уч марта саъй қилиб (югуриб) юрар, тўрт марта (оддий) юрар эдилар, сўнг икки ракъат (намоз) ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، وَالْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَمْنَعُوا أَحَدًا يَطُوفُ بِهَذَا الْبَيْتِ وَيُصَلِّي أَىَّ سَاعَةٍ شَاءَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْفَضْلُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ لاَ تَمْنَعُوا أَحَدًا ‏"‏ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan, u kishi buni Paygʻambar ﷺga yetkazib (marfuʼ qilib) rivoyat qiladilar. U zot ﷺ: «Hech kimni bu Bayt (Kaʼba)ni tavof qilishdan va kechasi yo kunduzi xohlagan paytida namoz oʻqishdan man qilmanglar», dedilar. (Roviy) Fazl: «Rasululloh ﷺ: ‹Ey Abdu Manof oʻgʻillari, hech kimni man qilmanglar›, dedilar», dedi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан, у киши буни Пайғамбар ﷺга етказиб (марфуъ қилиб) ривоят қиладилар. У зот ﷺ: «Ҳеч кимни бу Байт (Каъба)ни тавоф қилишдан ва кечаси ё кундузи хоҳлаган пайтида намоз ўқишдан ман қилманглар», дедилар. (Ровий) Фазл: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эй Абду Маноф ўғиллари, ҳеч кимни ман қилманглар›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ لَمْ يَطُفِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ أَصْحَابُهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ إِلاَّ طَوَافًا وَاحِدًا طَوَافَهُ الأَوَّلَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) shunday deganlarini (Abuz-Zubayr) eshitdi: «Paygʻambar ﷺ ham, sahobalari ham Safo bilan Marva orasida faqat bir marta — birinchi tavoflarini (saʼylarini) qildilar, xolos».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) шундай деганларини (Абуз-Зубайр) эшитди: «Пайғамбар ﷺ ҳам, саҳобалари ҳам Сафо билан Марва орасида фақат бир марта — биринчи тавофларини (саъйларини) қилдилар, холос».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ لَمْ يَطُوفُوا حَتَّى رَمَوُا الْجَمْرَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan sahobalar Jamraga tosh otmagunlaricha (Kaʼbani) tavof qilmadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган саҳобалар Жамрага тош отмагунларича (Каъбани) тавоф қилмадилар.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ، أَخْبَرَنِي الشَّافِعِيُّ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ طَوَافُكِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ يَكْفِيكِ لِحَجَّتِكِ وَعُمْرَتِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ كَانَ سُفْيَانُ رُبَّمَا قَالَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَرُبَّمَا قَالَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَائِشَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Ato (rahimahulloh) Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladilarki, Paygʻambar ﷺ u kishiga: «Sening Bayt (Kaʼba)ni tavof qilishing va Safo bilan Marva orasidagi (saʼying) hajging va umrang uchun yetarlidir», dedilar. Shofiʼiy aytdi: «Sufyon baʼzan buni: ‹Atodan, u Oishadan› deb rivoyat qilar, baʼzan esa: ‹Atodan: Paygʻambar ﷺ Oisha (roziyallohu anho)ga shunday dedilar› deb rivoyat qilardi».Ато (раҳимаҳуллоҳ) Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладиларки, Пайғамбар ﷺ у кишига: «Сенинг Байт (Каъба)ни тавоф қилишинг ва Сафо билан Марва орасидаги (саъйинг) ҳажгинг ва умранг учун етарлидир», дедилар. Шофиъий айтди: «Суфён баъзан буни: ‹Атодан, у Оишадан› деб ривоят қилар, баъзан эса: ‹Атодан: Пайғамбар ﷺ Оиша (розияллоҳу анҳо)га шундай дедилар› деб ривоят қиларди».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَفْوَانَ، قَالَ لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قُلْتُ لأَلْبَسَنَّ ثِيَابِي - وَكَانَتْ دَارِي عَلَى الطَّرِيقِ - فَلأَنْظُرَنَّ كَيْفَ يَصْنَعُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ خَرَجَ مِنَ الْكَعْبَةِ هُوَ وَأَصْحَابُهُ وَقَدِ اسْتَلَمُوا الْبَيْتَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الْحَطِيمِ وَقَدْ وَضَعُوا خُدُودَهُمْ عَلَى الْبَيْتِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسْطَهُمْ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Safvon (roziyallohu anhu) aytadilar: «Rasululloh ﷺ Makkani fath qilganlarida, men (oʻzimga): ‹Albatta kiyimlarimni kiyaman› dedim — mening uyim yoʻl ustida edi — ‹va Rasululloh ﷺ qanday qilishlarini, albatta, koʻraman› (dedim). Shunday qilib chiqdim va Paygʻambar ﷺ sahobalari bilan Kaʼbadan chiqqanlarini koʻrdim. Ular Bayt (Kaʼba)ni eshikdan to Hatimgacha istilom qilgan (silab oʻpgan) va yuzlarini Baytga qoʻygan edilar, Rasululloh ﷺ esa ularning oʻrtalarida edilar».Абдурраҳмон ибн Сафвон (розияллоҳу анҳу) айтадилар: «Расулуллоҳ ﷺ Маккани фатҳ қилганларида, мен (ўзимга): ‹Албатта кийимларимни кияман› дедим — менинг уйим йўл устида эди — ‹ва Расулуллоҳ ﷺ қандай қилишларини, албатта, кўраман› (дедим). Шундай қилиб чиқдим ва Пайғамбар ﷺ саҳобалари билан Каъбадан чиққанларини кўрдим. Улар Байт (Каъба)ни эшикдан то Ҳатимгача истилом қилган (силаб ўпган) ва юзларини Байтга қўйган эдилар, Расулуллоҳ ﷺ эса уларнинг ўрталарида эдилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ طُفْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا جِئْنَا دُبَرَ الْكَعْبَةِ قُلْتُ أَلاَ تَتَعَوَّذُ ‏.‏ قَالَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ ‏.‏ ثُمَّ مَضَى حَتَّى اسْتَلَمَ الْحَجَرَ وَأَقَامَ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْبَابِ فَوَضَعَ صَدْرَهُ وَوَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ وَكَفَّيْهِ هَكَذَا وَبَسَطَهُمَا بَسْطًا ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb otasidan rivoyat qilib aytadilar: «Men Abdulloh (ibn Amr) bilan birga tavof qildim. Kaʼbaning orqa tomoniga kelganimizda men: ‹(Allohdan) panoh soʻramaysizmi?› dedim. U: ‹Doʻzaxdan Allohdan panoh soʻraymiz›, dedi. Soʻng (oldinga) yurib, Hajar(-ul Asvad)ni istilom qildi va (Hajar-ul Asvad) burchagi bilan eshik orasida turdi-da, koʻkragini, yuzini, ikki bilagini va ikki kaftini mana shunday qoʻyib, ularni yoyib qoʻydi, soʻng: ‹Men Rasululloh ﷺni shunday qilayotganlarini koʻrdim›, dedi».Амр ибн Шуъайб отасидан ривоят қилиб айтадилар: «Мен Абдуллоҳ (ибн Амр) билан бирга тавоф қилдим. Каъбанинг орқа томонига келганимизда мен: ‹(Аллоҳдан) паноҳ сўрамайсизми?› дедим. У: ‹Дўзахдан Аллоҳдан паноҳ сўраймиз›, деди. Сўнг (олдинга) юриб, Ҳажар(-ул Асвад)ни истилом қилди ва (Ҳажар-ул Асвад) бурчаги билан эшик орасида турди-да, кўкрагини, юзини, икки билагини ва икки кафтини мана шундай қўйиб, уларни ёйиб қўйди, сўнг: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай қилаётганларини кўрдим›, деди».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا السَّائِبُ بْنُ عُمَرَ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُودُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَيُقِيمُهُ عِنْدَ الشُّقَّةِ الثَّالِثَةِ مِمَّا يَلِي الرُّكْنَ الَّذِي يَلِي الْحَجَرَ مِمَّا يَلِي الْبَابَ فَيَقُولُ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أُنْبِئْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي هَا هُنَا فَيَقُولُ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ فَيَقُومُ فَيُصَلِّي ‏.‏

Abdulloh ibn Soib otasi Soibdan rivoyat qiladilarki, u (otasi) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ni (koʻzlari ojiz boʻlganda) yetaklab borar va u kishini eshikka yaqin boʻlgan, Hajar(-ul Asvad)ga tutash burchak yonidagi uchinchi qism oldida tutib turardi. Shunda Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) unga: «Menga Rasululloh ﷺ shu yerda namoz oʻqiganlari xabar qilingan edi», derdilar. U: «Ha», derdi. Soʻng (Ibn Abbos) turib, namoz oʻqir edilar.Абдуллоҳ ибн Соиб отаси Соибдан ривоят қиладиларки, у (отаси) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)ни (кўзлари ожиз бўлганда) етаклаб борар ва у кишини эшикка яқин бўлган, Ҳажар(-ул Асвад)га туташ бурчак ёнидаги учинчи қисм олдида тутиб турарди. Шунда Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) унга: «Менга Расулуллоҳ ﷺ шу ерда намоз ўқиганлари хабар қилинган эди», дердилар. У: «Ҳа», дерди. Сўнг (Ибн Аббос) туриб, намоз ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏}‏ فَمَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ كَلاَّ لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ كَانَتْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي الأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏}‏ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh) aytadilar: «Men yosh bola edim, Paygʻambar ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)ga: ‹Alloh taoloning: {Albatta, Safo va Marva Allohning (dini) shiorlaridandir} degan soʻzi haqida nima deysiz? Men, kim ular ikkisi orasida tavof (saʼy) qilmasa, unga hech narsa (gunoh) yoʻq deb oʻylayman› dedim. Oisha (roziyallohu anho): ‹Yoʻq! Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹ular ikkisi orasida tavof qilmaslik gunoh emas edi› (deb nozil boʻlardi). Bu oyat ansorlar haqida nozil boʻlgan. Ular Manot (deb atalgan but) uchun (haj niyatida) talbiya aytar edilar. Manot esa Qudayd roʻparasida (oʻrnatilgan) edi. Ular Safo bilan Marva orasida tavof qilishdan tortinar edilar. Islom kelganida, ular bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradilar. Shunda Alloh taolo: {Albatta, Safo va Marva Allohning (dini) shiorlaridandir} (oyatini) nozil qildi›, dedilar» (Baqara 158).Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтадилар: «Мен ёш бола эдим, Пайғамбар ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)га: ‹Аллоҳ таолонинг: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) шиорларидандир} деган сўзи ҳақида нима дейсиз? Мен, ким улар иккиси орасида тавоф (саъй) қилмаса, унга ҳеч нарса (гуноҳ) йўқ деб ўйлайман› дедим. Оиша (розияллоҳу анҳо): ‹Йўқ! Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹улар иккиси орасида тавоф қилмаслик гуноҳ эмас эди› (деб нозил бўларди). Бу оят ансорлар ҳақида нозил бўлган. Улар Манот (деб аталган бут) учун (ҳаж ниятида) талбия айтар эдилар. Манот эса Қудайд рўпарасида (ўрнатилган) эди. Улар Сафо билан Марва орасида тавоф қилишдан тортинар эдилар. Ислом келганида, улар бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрадилар. Шунда Аллоҳ таоло: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) шиорларидандир} (оятини) нозил қилди›, дедилар» (Бақара 158).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ وَمَعَهُ مَنْ يَسْتُرُهُ مِنَ النَّاسِ فَقِيلَ لِعَبْدِ اللَّهِ أَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكَعْبَةَ قَالَ لاَ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ umra qildilar va Bayt (Kaʼba)ni tavof qilib, Maqom (Ibrohim) orqasida ikki rakʼat (namoz) oʻqidilar. U zotning yonlarida oʻzlarini (odamlardan) toʻsib turadigan kishilar bor edi. Abdullohdan: «Rasululloh ﷺ Kaʼba ichiga kirdilarmi?» deb soʻralganida, u: «Yoʻq», dedi.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ умра қилдилар ва Байт (Каъба)ни тавоф қилиб, Мақом (Иброҳим) орқасида икки ракъат (намоз) ўқидилар. У зотнинг ёнларида ўзларини (одамлардан) тўсиб турадиган кишилар бор эди. Абдуллоҳдан: «Расулуллоҳ ﷺ Каъба ичига кирдиларми?» деб сўралганида, у: «Йўқ», деди.

حَدَّثَنَا تَمِيمُ بْنُ الْمُنْتَصِرِ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى، بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ ثُمَّ أَتَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ فَسَعَى بَيْنَهُمَا سَبْعًا ثُمَّ حَلَقَ رَأْسَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u shu hadisni keltirib, unga shuni qoʻshdi: «Soʻngra u zot Safo va Marvaga keldilar, ikkisining orasida yetti marta saʼy qildilar, soʻng boshlarini oldirdilar».Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у шу ҳадисни келтириб, унга шуни қўшди: «Сўнгра у зот Сафо ва Марвага келдилар, иккисининг орасида етти марта саъй қилдилар, сўнг бошларини олдирдилар».

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ جُمْهَانَ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي أَرَاكَ تَمْشِي وَالنَّاسُ يَسْعَوْنَ قَالَ إِنْ أَمْشِ فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي وَإِنْ أَسْعَ فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْعَى وَأَنَا شَيْخٌ كَبِيرٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Safo bilan Marva orasida unga: «Ey Abu Abdurrahmon, men sizni yurib borayotganingizni koʻraman, holbuki odamlar yugurib boryaptilar», dedi. U zot: «Agar men yursam, Rasululloh ﷺni yurib borayotganlarini koʻrganman; agar yugursam, Rasululloh ﷺni yugurib borayotganlarini koʻrganman. Men esa keksayib qolgan cholman», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: бир киши Сафо билан Марва орасида унга: «Эй Абу Абдурраҳмон, мен сизни юриб бораётганингизни кўраман, ҳолбуки одамлар югуриб боряптилар», деди. У зот: «Агар мен юрсам, Расулуллоҳ ﷺни юриб бораётганларини кўрганман; агар югурсам, Расулуллоҳ ﷺни югуриб бораётганларини кўрганман. Мен эса кексайиб қолган чолман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، - وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّىْءَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ‏.‏ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ ‏.‏ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلاً يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ ‏.‏ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا ‏.‏ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّوْحِيدِ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ ‏{‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏}‏ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ ‏{‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏}‏ وَبِـ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏}‏ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ ‏"‏ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي ‏.‏ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحْلِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ إِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ ‏"‏ دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ ‏"‏ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ هَؤُلاَءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ ‏"‏ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكِبُهَا إِلَى النَّاسِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءَ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَهُوَ يَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ - قَالَ عُثْمَانُ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - قَالَ سُلَيْمَانُ بِنِدَاءٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ وَسُلَيْمَانُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ زَادَ عُثْمَانُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّذِي يُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ فَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَأَمَرَ عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ - يَقُولُ مَا بَقِيَ - وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا قَالَ سُلَيْمَانُ ثُمَّ رَكِبَ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzuriga kirdik. Uning oldiga yetib borganimizda, u qavmdan (kim ekanini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husaynman», dedim. Shunda u qoʻlini boshimga uzatib, yuqorigi tugmamni yechdi, soʻng pastki tugmamni yechdi, keyin kaftini koʻkraklarim orasiga qoʻydi. Men oʻsha kunlari yosh oʻspirin edim. U: «Marhabo senga, xush kelibsan, ey jiyanim! Xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim, u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi va u toʻqilgan bir matoga oʻranib turdi — yaʼni shunday yamoq-yamoq qilingan kichkina kiyim ediki, har gal uni yelkasiga tashlasa, kichikligi sababli ikki uchi qaytib tushardi. U bizga imom boʻlib namoz oʻqidi, ridosi esa yonidagi kiyim ilgichida turardi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan ishora qilib, toʻqqizni (barmoq bukib) belgiladi. Soʻng u dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yilda odamlar orasida ‹Rasululloh ﷺ haj qiladilar› deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga juda koʻp kishilar keldi, ularning barchasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amallarning aynan oʻzini qilishni istardi. Rasululloh ﷺ chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik, toki Zul-Hulayfaga yetdik. U yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga ‹Nima qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qon oqishini) bekitib bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (degan tuya)ga mindilar, toki tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanda» — Jobir dedi: «Men koʻz ilgʻagan masofagacha qaradim: u zotning oldida ham minganlar va piyodalar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, ortida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlardi va u zot uning taʼvilini bilardilar. Shuning uchun u zot nima amal qilsalar, biz ham shuni qilardik». Rasululloh ﷺ tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Labbayka, ey Alloh, labbayk; labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd va neʼmat Senikidir va mulk ham, Sening sheriging yoʻq). Odamlar ham oʻzlari aytadigan (talbiya) bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ularga undan hech narsani rad qilmadilar va Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarini davom ettirdilar. Jobir dedi: «Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik». Toki u zot bilan birga Baytga (Kaʼbaga) yetib kelganimizda, u zot Ruknni (Hajar-ul-asvadni) istilom qildilar, soʻng uch (aylanish)da raml qilib (yelkani qoqib tez) yurdilar va toʻrt (aylanish)da (oddiy) yurdilar. Soʻng Ibrohim Maqomi tomon oldinga oʻtib: {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) deb oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasida qildilar. (Roviy) dedi: Otam aytar edi — Ibn Nufayl va Usmon dedi: — «Men buni faqat Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) zikr qilganlarini bilaman», deb. Sulaymon dedi: «Men faqat shuni bilamanki, u (Jobir): ‹Rasululloh ﷺ ikki rakaatda {Qul huvallohu ahad}ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqirdilar›, dedi». Soʻng u zot Baytga qaytib, Ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shaoirlaridandir} (Baqara 158) deb oʻqib: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar. Shunday qilib, Safodan boshladilar, unga chiqib, toki Baytni koʻrgunlaricha. Soʻng Allohga takbir aytib, Uni yagona deb: «Lo ilaha illalloh vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayʼin qodir. Lo ilaha illalloh vahdah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal-ahzoba vahdah» (Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir va hamd ham Unikidir, U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, U vaʼdasini uddaladi, bandasiga yordam berdi va (kofir) lashkarlarni yolgʻiz Oʻzi mahv etdi), dedilar. Soʻng bularning orasida duo qildilar va shunga oʻxshash (zikr)ni uch marta aytdilar. Soʻng Marva tomon tushdilar, toki oyoqlari (vodiyga) tushganda, vodiy oʻrtasida raml qilib (yugurib) bordilar, soʻng yuqori chiqqanlarida (oddiy) yurdilar, toki Marvaga keldilar. Marvada ham Safoda qilgan(zikr)larining aynan oʻzini qildilar. Toki Marvadagi oxirgi saʼy (aylanish) boʻlganda: «Agar men ishimning oldini orqasidek (oldindan) bilganimda, qurbonlik mol haydab kelmas edim va bu (haj)ni umra qilardim. Bas, sizlardan kimning yonida qurbonlik mol boʻlmasa, ehromdan chiqsin va buni umra qilsin», dedilar. Shunda barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar (chiqmadilar). Shunda Suroqa ibn Juʼshum turib: «Ey Rasululloh, bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. Rasululloh ﷺ barmoqlarini bir-biriga kiritib chalishtirdilar, soʻng: «Umra hajga kirdi», dedilar — ikki marta shunday qildilar — «Yoʻq, balki abadulabad uchun; yoʻq, balki abadulabad uchun». (Roviy) dedi: Ali (roziyallohu anhu) Yamandan Nabiy ﷺning qurbonlik tuyalari bilan keldi va Fotima (roziyallohu anho)ni ehromdan chiqqanlar qatorida, rangli kiyim kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga maʼqul koʻrmadi va: «Senga buni kim buyurdi?» dedi. U: «Otam», dedi. Ali Iroqda aytar edi: «Men Fotima qilgan ish haqida unga taʼna qilib, undan zikr qilingan narsa boʻyicha Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning huzurlariga bordim va men buni unga maʼqul koʻrmaganimni aytdim. (Fotima): ‹Otam menga buni buyurganlar›, degan edi. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Hajni niyat qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasululloh ﷺ niyat qilgan (haj) bilan niyat qilaman›, dedim, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda qurbonlik mol bor, bas, sen ehromdan chiqma›, dedilar». (Roviy) dedi: Ali Yamandan olib kelgan va Nabiy ﷺ Madinadan olib kelgan qurbonlik mollarning hammasi yuzta edi. Shunday qilib, barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar bundan mustasno. (Roviy) dedi: Tarviya kuni (Zul-hijjaning sakkizinchi kuni) boʻlganda va ular Minoga yuz tutganlarida, hajni niyat qilib talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar. Soʻng u zot oʻzlariga (jundan tikilgan) qora chodir tikilishini buyurdilar va u Namira (degan joy)da tikildi. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar, Quraysh esa Rasululloh ﷺ johiliyatda Quraysh qilganidek, Muzdalifadagi Mashʼar-ul-Harom yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmasdilar. Lekin Rasululloh ﷺ (u yerdan) oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va oʻzlari uchun Namirada tikilgan chodirni topdilar va shu yerda tushdilar. Toki quyosh ogʻganda, Qasvoni tayyorlashni buyurdilar va u uchun jihozlandi. Soʻng (tuyaga) minib, vodiy oʻrtasiga keldilar va odamlarga xutba qilib dedilar: «Albatta, qonlaringiz va mollaringiz oʻzaro sizlarga shu kuningiz, shu oyingiz, shu shahringizning hurmati kabi haromdir. Ogoh boʻlinglarki, johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening oyoqlarim ostida (botil deb) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari (qasoslari) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonimiz...» — Usmon: «Ibn Robianing qoni», dedi; Sulaymon esa: «Robia ibn al-Horis ibn Abdulmuttalibning qoni», dedi. Ulardan baʼzilari: «U Banu Saʼd qabilasida emizishga berilgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirdi», dedi. «Johiliyat ribosi (sudxoʻrligi) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi; albatta, uning hammasi (botil deb) qoʻyilgandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, chunki sizlar ularni Alloh omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan halol qildingiz. Sizlarning ular zimmasida haqqingiz shuki, ular toʻshaklaringizni siz yoqtirmagan birovga bostirmasinlar. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻir boʻlmagan tarzda uringlar. Ularning sizlar zimmasida haqqi esa — yaxshilik bilan rizqlari va kiyimlaridir. Albatta, men sizlar orasida shunday narsani qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech qachon adashmaysiz — bu Allohning Kitobidir. Sizlar mendan (Qiyomatda) soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, siz (dinni) yetkazdingiz, (vazifani) ado etdingiz va nasihat qildingiz», dedilar. Soʻng u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, soʻng odamlar tomon egib: «Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!» dedilar. Soʻng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi va u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi va u zot asrni oʻqidilar, ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Qasvoga minib, mavqif (toʻxtash joyi)ga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlar (Sahorot) tomon qaratdilar, piyodalar yoʻlini esa oldilariga qildilar. Soʻng qiblaga yuzlandilar va toki quyosh botib, sariqlik (shafaq) ham bir oz ketib, qorgʻa (disk) gʻoyib boʻlguncha turaverdilar. Usomani ortlariga mindirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (Muzdalifa tomon) yoʻlga tushdilar va Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, hatto uning boshi egar qoshiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik bilan! Ey odamlar, sokinlik bilan!» derdilar. Qachon biror tepalik (toshli yer)ga yetsalar, tuyaga jilovni biroz boʻshatardilar, toki u chiqib olsin. Toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bitta azon va ikkita iqomat bilan birga oʻqidilar — Usmon: «Ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadi», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Rasululloh ﷺ tong otguncha yotib (dam olib) turdilar, soʻng tong yorishgani aniq boʻlganda bomdodni oʻqidilar — Sulaymon: «Azon va iqomat bilan», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Qasvoga minib, Mashʼar-ul-Haromga keldilar va unga chiqdilar. Usmon va Sulaymon: «Soʻng qiblaga yuzlanib, Allohga hamd aytdilar, takbir aytdilar va tahlil (Lo ilaha illalloh) aytdilar», dedilar; Usmon: «Va Uni yagona deb (zikr qildilar)», deb ziyoda qildi. Toki yaxshigina yorishguncha turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ quyosh chiqishidan oldin (yoʻlga) tushdilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u sochi chiroyli, oppoq, koʻrkam bir kishi edi. Rasululloh ﷺ (yoʻlga) tushganlarida, (ayollar mingan) kajavalar oʻtib ketardi. Fazl ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini ham boshqa tomonga koʻchirdilar, Fazl yana yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Toki Muhassir (vodiysi)ga keldilar va (tuyalarini) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni Katta Jamra tomon olib chiqadigan oʻrta yoʻlni tutdilar, toki daraxt yonidagi Jamraga keldilar va uni yetti tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar — toshlar otib tashlanadigan (kichkina) toshlardek edi. U zot vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qurbonlik joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya) soʻydilar va Aliga (qolganini) soʻyishni buyurdilar, u qolganlarini soʻydi va u zot oʻz qurbonligida unga sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishni) buyurdilar va u qozonga solinib pishirildi. Ikkalalari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Sulaymon dedi: Soʻng (tuyaga) minib, Rasululloh ﷺ Baytga (Kaʼbaga, ifoza tavofiga) qaytdilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Banu Abdulmuttalib oldiga keldilar — ular Zamzam (suvi)dan (hojilarga) suv tortib berayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv tortishingiz (vazifasi)dan yengib (tortib) olmasalar edi, men ham siz bilan birga suv tortgan boʻlardim», dedilar. Shunda ular u zotga bir paqir (suv) tutdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурига кирдик. Унинг олдига етиб борганимизда, у қавмдан (ким эканини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайнман», дедим. Шунда у қўлини бошимга узатиб, юқориги тугмамни ечди, сўнг пастки тугмамни ечди, кейин кафтини кўкракларим орасига қўйди. Мен ўша кунлари ёш ўспирин эдим. У: «Марҳабо сенга, хуш келибсан, эй жияним! Хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим, у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди ва у тўқилган бир матога ўраниб турди — яъни шундай ямоқ-ямоқ қилинган кичкина кийим эдики, ҳар гал уни елкасига ташласа, кичиклиги сабабли икки учи қайтиб тушарди. У бизга имом бўлиб намоз ўқиди, ридоси эса ёнидаги кийим илгичида турарди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан ишора қилиб, тўққизни (бармоқ букиб) белгилади. Сўнг у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йилда одамлар орасида ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар› деб эълон қилинди. Шунда Мадинага жуда кўп кишилар келди, уларнинг барчаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалларнинг айнан ўзини қилишни истарди. Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага етдик. У ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга ‹Нима қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қон оқишини) бекитиб боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (деган туя)га миндилар, токи туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанда» — Жобир деди: «Мен кўз илғаган масофагача қарадим: у зотнинг олдида ҳам минганлар ва пиёдалар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, ортида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўларди ва у зот унинг таъвилини билардилар. Шунинг учун у зот нима амал қилсалар, биз ҳам шуни қилардик». Расулуллоҳ ﷺ тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Лаббайка, эй Аллоҳ, лаббайк; лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир ва мулк ҳам, Сенинг шеригинг йўқ). Одамлар ҳам ўзлари айтадиган (талбия) билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ уларга ундан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларини давом эттирдилар. Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик». Токи у зот билан бирга Байтга (Каъбага) етиб келганимизда, у зот Рукнни (Ҳажар-ул-асвадни) истилом қилдилар, сўнг уч (айланиш)да рамл қилиб (елкани қоқиб тез) юрдилар ва тўрт (айланиш)да (оддий) юрдилар. Сўнг Иброҳим Мақоми томон олдинга ўтиб: {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деб ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасида қилдилар. (Ровий) деди: Отам айтар эди — Ибн Нуфайл ва Усмон деди: — «Мен буни фақат Набий ﷺдан (ривоят қилиб) зикр қилганларини биламан», деб. Сулаймон деди: «Мен фақат шуни биламанки, у (Жобир): ‹Расулуллоҳ ﷺ икки ракаатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқирдилар›, деди». Сўнг у зот Байтга қайтиб, Рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шаоирларидандир} (Бақара 158) деб ўқиб: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар. Шундай қилиб, Сафодан бошладилар, унга чиқиб, токи Байтни кўргунларича. Сўнг Аллоҳга такбир айтиб, Уни ягона деб: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» (Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир ва ҳамд ҳам Уникидир, У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, У ваъдасини уддалади, бандасига ёрдам берди ва (кофир) лашкарларни ёлғиз Ўзи маҳв этди), дедилар. Сўнг буларнинг орасида дуо қилдилар ва шунга ўхшаш (зикр)ни уч марта айтдилар. Сўнг Марва томон тушдилар, токи оёқлари (водийга) тушганда, водий ўртасида рамл қилиб (югуриб) бордилар, сўнг юқори чиққанларида (оддий) юрдилар, токи Марвага келдилар. Марвада ҳам Сафода қилган(зикр)ларининг айнан ўзини қилдилар. Токи Марвадаги охирги саъй (айланиш) бўлганда: «Агар мен ишимнинг олдини орқасидек (олдиндан) билганимда, қурбонлик мол ҳайдаб келмас эдим ва бу (ҳаж)ни умра қилардим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида қурбонлик мол бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва буни умра қилсин», дедилар. Шунда барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар (чиқмадилар). Шунда Суроқа ибн Жуъшум туриб: «Эй Расулуллоҳ, бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ бармоқларини бир-бирига киритиб чалиштирдилар, сўнг: «Умра ҳажга кирди», дедилар — икки марта шундай қилдилар — «Йўқ, балки абадулабад учун; йўқ, балки абадулабад учун». (Ровий) деди: Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан Набий ﷺнинг қурбонлик туялари билан келди ва Фотима (розияллоҳу анҳо)ни эҳромдан чиққанлар қаторида, рангли кийим кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга маъқул кўрмади ва: «Сенга буни ким буюрди?» деди. У: «Отам», деди. Али Ироқда айтар эди: «Мен Фотима қилган иш ҳақида унга таъна қилиб, ундан зикр қилинган нарса бўйича Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг ҳузурларига бордим ва мен буни унга маъқул кўрмаганимни айтдим. (Фотима): ‹Отам менга буни буюрганлар›, деган эди. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳажни ният қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулуллоҳ ﷺ ният қилган (ҳаж) билан ният қиламан›, дедим, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда қурбонлик мол бор, бас, сен эҳромдан чиқма›, дедилар». (Ровий) деди: Али Ямандан олиб келган ва Набий ﷺ Мадинадан олиб келган қурбонлик молларнинг ҳаммаси юзта эди. Шундай қилиб, барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар бундан мустасно. (Ровий) деди: Тарвия куни (Зул-ҳижжанинг саккизинчи куни) бўлганда ва улар Минога юз тутганларида, ҳажни ният қилиб талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар. Сўнг у зот ўзларига (жундан тикилган) қора чодир тикилишини буюрдилар ва у Намира (деган жой)да тикилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар, Қурайш эса Расулуллоҳ ﷺ жоҳилиятда Қурайш қилганидек, Муздалифадаги Машъар-ул-Ҳаром ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмасдилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ (у ердан) ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва ўзлари учун Намирада тикилган чодирни топдилар ва шу ерда тушдилар. Токи қуёш оғганда, Қасвони тайёрлашни буюрдилар ва у учун жиҳозланди. Сўнг (туяга) миниб, водий ўртасига келдилар ва одамларга хутба қилиб дедилар: «Албатта, қонларингиз ва молларингиз ўзаро сизларга шу кунингиз, шу ойингиз, шу шаҳрингизнинг ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлингларки, жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг оёқларим остида (ботил деб) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари (қасослари) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонимиз...» — Усмон: «Ибн Робианинг қони», деди; Сулаймон эса: «Робиа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қони», деди. Улардан баъзилари: «У Бану Саъд қабиласида эмизишга берилган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирди», деди. «Жоҳилият рибоси (судхўрлиги) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибоси; албатта, унинг ҳаммаси (ботил деб) қўйилгандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, чунки сизлар уларни Аллоҳ омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар зиммасида ҳаққингиз шуки, улар тўшакларингизни сиз ёқтирмаган бировга бостирмасинлар. Агар шундай қилсалар, уларни оғир бўлмаган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар зиммасида ҳаққи эса — яхшилик билан ризқлари ва кийимларидир. Албатта, мен сизлар орасида шундай нарсани қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсиз — бу Аллоҳнинг Китобидир. Сизлар мендан (Қиёматда) сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сиз (динни) етказдингиз, (вазифани) адо этдингиз ва насиҳат қилдингиз», дедилар. Сўнг у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, сўнг одамлар томон эгиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!» дедилар. Сўнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди ва у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди ва у зот асрни ўқидилар, улар орасида бошқа (нафл) ўқимадилар. Сўнг Қасвога миниб, мавқиф (тўхташ жойи)га келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошлар (Саҳорот) томон қаратдилар, пиёдалар йўлини эса олдиларига қилдилар. Сўнг қиблага юзландилар ва токи қуёш ботиб, сариқлик (шафақ) ҳам бир оз кетиб, қорға (диск) ғойиб бўлгунча туравердилар. Усомани ортларига миндирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (Муздалифа томон) йўлга тушдилар ва Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, ҳатто унинг боши эгар қошига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик билан! Эй одамлар, сокинлик билан!» дердилар. Қачон бирор тепалик (тошли ер)га етсалар, туяга жиловни бироз бўшатардилар, токи у чиқиб олсин. Токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан бирга ўқидилар — Усмон: «Улар орасида бошқа (нафл) ўқимади», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётиб (дам олиб) турдилар, сўнг тонг ёришгани аниқ бўлганда бомдодни ўқидилар — Сулаймон: «Азон ва иқомат билан», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Қасвога миниб, Машъар-ул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқдилар. Усмон ва Сулаймон: «Сўнг қиблага юзланиб, Аллоҳга ҳамд айтдилар, такбир айтдилар ва таҳлил (Ло илаҳа иллаллоҳ) айтдилар», дедилар; Усмон: «Ва Уни ягона деб (зикр қилдилар)», деб зиёда қилди. Токи яхшигина ёришгунча турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қуёш чиқишидан олдин (йўлга) тушдилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у сочи чиройли, оппоқ, кўркам бир киши эди. Расулуллоҳ ﷺ (йўлга) тушганларида, (аёллар минган) кажавалар ўтиб кетарди. Фазл уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини ҳам бошқа томонга кўчирдилар, Фазл яна юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Токи Муҳассир (водийси)га келдилар ва (туяларини) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни Катта Жамра томон олиб чиқадиган ўрта йўлни тутдилар, токи дарахт ёнидаги Жамрага келдилар ва уни етти тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар — тошлар отиб ташланадиган (кичкина) тошлардек эди. У зот водий ўртасидан отдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта (туя) сўйдилар ва Алига (қолганини) сўйишни буюрдилар, у қолганларини сўйди ва у зот ўз қурбонлигида унга шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишни) буюрдилар ва у қозонга солиниб пиширилди. Иккалалари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сулаймон деди: Сўнг (туяга) миниб, Расулуллоҳ ﷺ Байтга (Каъбага, ифоза тавофига) қайтдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Бану Абдулмутталиб олдига келдилар — улар Замзам (суви)дан (ҳожиларга) сув тортиб бераётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув тортишингиз (вазифаси)дан енгиб (тортиб) олмасалар эди, мен ҳам сиз билан бирга сув тортган бўлардим», дедилар. Шунда улар у зотга бир пақир (сув) тутдилар, у зот ундан ичдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ بِعَرَفَةَ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا وَإِقَامَتَيْنِ وَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثُ أَسْنَدَهُ حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فِي الْحَدِيثِ الطَّوِيلِ وَوَافَقَ حَاتِمَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعَتَمَةَ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ‏.‏

Muhammad ibn Ali al-Boqir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Arafada peshin va asrni bitta azon va ikkita iqomat bilan oʻqidilar va ularning orasida (nafl) oʻqimadilar; shom va xuftonni esa Jamʼda (Muzdalifada) bitta azon va ikkita iqomat bilan oʻqidilar va ularning orasida (nafl) oʻqimadilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Hotim ibn Ismoil (oʻzining) uzun hadisida (Jobirga) ulab (musnad qilib) rivoyat qilgan. Hotim ibn Ismoilning sanadiga Muhammad ibn Ali al-Juʼfiy ham Jaʼfardan, u otasidan, u Jobirdan (rivoyat qilib) muvofiq kelgan, faqat u: «Shom va xuftonni bitta azon va bitta iqomat bilan oʻqidilar», degan.Муҳаммад ибн Али ал-Боқир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Арафада пешин ва асрни битта азон ва иккита иқомат билан ўқидилар ва уларнинг орасида (нафл) ўқимадилар; шом ва хуфтонни эса Жамъда (Муздалифада) битта азон ва иккита иқомат билан ўқидилар ва уларнинг орасида (нафл) ўқимадилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ҳотим ибн Исмоил (ўзининг) узун ҳадисида (Жобирга) улаб (муснад қилиб) ривоят қилган. Ҳотим ибн Исмоилнинг санадига Муҳаммад ибн Али ал-Жуъфий ҳам Жаъфардан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилиб) мувофиқ келган, фақат у: «Шом ва хуфтонни битта азон ва битта иқомат билан ўқидилар», деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ نَحَرْتُ هَا هُنَا وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ ‏"‏ ‏.‏ وَوَقَفَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ وَقَفْتُ هَا هُنَا وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏ وَوَقَفَ فِي الْمُزْدَلِفَةِ فَقَالَ ‏"‏ قَدْ وَقَفْتُ هَا هُنَا وَمُزْدَلِفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng Nabiy ﷺ: «Men shu yerda soʻydim (nahr qildim), Minoning hammasi soʻyish joyidir», dedilar. Arafada toʻxtab: «Men shu yerda toʻxtadim, Arafaning hammasi toʻxtash joyidir», dedilar. Muzdalifada toʻxtab: «Men shu yerda toʻxtadim, Muzdalifaning hammasi toʻxtash joyidir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг Набий ﷺ: «Мен шу ерда сўйдим (наҳр қилдим), Минонинг ҳаммаси сўйиш жойидир», дедилар. Арафада тўхтаб: «Мен шу ерда тўхтадим, Арафанинг ҳаммаси тўхташ жойидир», дедилар. Муздалифада тўхтаб: «Мен шу ерда тўхтадим, Муздалифанинг ҳаммаси тўхташ жойидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ جَعْفَرٍ، بِإِسْنَادِهِ زَادَ ‏"‏ فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan (yuqoridagi hadis) rivoyat qilinadi, unga shuni ziyoda qildi: «Bas, oʻz manzillaringizda (qurbonlikni) soʻyinglar».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан (юқоридаги ҳадис) ривоят қилинади, унга шуни зиёда қилди: «Бас, ўз манзилларингизда (қурбонликни) сўйинглар».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَابِرٍ، فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ وَأَدْرَجَ فِي الْحَدِيثِ عِنْدَ قَوْلِهِ ‏{‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏}‏ قَالَ فَقَرَأَ فِيهَا بِالتَّوْحِيدِ وَ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ وَقَالَ فِيهِ قَالَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِالْكُوفَةِ قَالَ أَبِي هَذَا الْحَرْفُ لَمْ يَذْكُرْهُ جَابِرٌ فَذَهَبْتُ مُحَرِّشًا ‏.‏ وَذَكَرَ قِصَّةَ فَاطِمَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u bu hadisni zikr qildi va hadisning {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) degan soʻzi oʻrnida shuni qoʻshib aytdi: U dedi: «(Rasululloh ﷺ) ikki rakaatda tavhid (surasi {Qul huvallohu ahad}) va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqidilar». Va unda: «Ali (roziyallohu anhu) Kufada (shunday) dedi», dedi. Otam dedi: «Bu soʻzni Jobir zikr qilmagan: ‹Men taʼna qilib bordim›». Va u Fotima (roziyallohu anho) qissasini zikr qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у бу ҳадисни зикр қилди ва ҳадиснинг {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деган сўзи ўрнида шуни қўшиб айтди: У деди: «(Расулуллоҳ ﷺ) икки ракаатда тавҳид (сураси {Қул ҳуваллоҳу аҳад}) ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқидилар». Ва унда: «Али (розияллоҳу анҳу) Куфада (шундай) деди», деди. Отам деди: «Бу сўзни Жобир зикр қилмаган: ‹Мен таъна қилиб бордим›». Ва у Фотима (розияллоҳу анҳо) қиссасини зикр қилди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ الْحُمْسَ وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ قَالَتْ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ فَيَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى ‏{‏ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ ‏}‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Quraysh va ularning diniga ergashganlar Muzdalifada toʻxtardilar va ular «Hums» deb atalardi; qolgan arablar esa Arafada toʻxtardilar. U dedi: Islom kelganda, Alloh taolo Oʻz Paygʻambari ﷺga Arafotga kelib, u yerda toʻxtashni, soʻng undan (Muzdalifaga) shoshilib qaytishni buyurdi. Mana shu Alloh taoloning: {Soʻng odamlar shoshilib qaytadigan joydan shoshilib qaytinglar} (Baqara 199) degan soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайш ва уларнинг динига эргашганлар Муздалифада тўхтардилар ва улар «Ҳумс» деб аталарди; қолган араблар эса Арафада тўхтардилар. У деди: Ислом келганда, Аллоҳ таоло Ўз Пайғамбари ﷺга Арафотга келиб, у ерда тўхташни, сўнг ундан (Муздалифага) шошилиб қайтишни буюрди. Мана шу Аллоҳ таолонинг: {Сўнг одамлар шошилиб қайтадиган жойдан шошилиб қайтинглар} (Бақара 199) деган сўзидир.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ جَوَّابٍ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ وَالْفَجْرَ يَوْمَ عَرَفَةَ بِمِنًى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Tarviya kuni peshinni va Arafa kuni bomdodni Minoda oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Тарвия куни пешинни ва Арафа куни бомдодни Минода ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قُلْتُ أَخْبِرْنِي بِشَىْءٍ، عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَيْنَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ فَقَالَ بِمِنًى ‏.‏ قُلْتُ فَأَيْنَ صَلَّى الْعَصْرَ يَوْمَ النَّفْرِ قَالَ بِالأَبْطَحِ ثُمَّ قَالَ افْعَلْ كَمَا يَفْعَلُ أُمَرَاؤُكَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men undan soʻradim: «Menga Rasululloh ﷺdan yodlab olgan biror narsangizdan xabar bering: Rasululloh ﷺ Tarviya kuni peshinni qayerda oʻqidilar?» dedim. U: «Minoda», dedi. Men: «Nafr kuni asrni qayerda oʻqidilar?» dedim. U: «Abtahda», dedi. Soʻng: «Amirlaring qanday qilsa, sen ham shunday qil», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ундан сўрадим: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан ёдлаб олган бирор нарсангиздан хабар беринг: Расулуллоҳ ﷺ Тарвия куни пешинни қаерда ўқидилар?» дедим. У: «Минода», деди. Мен: «Нафр куни асрни қаерда ўқидилар?» дедим. У: «Абтаҳда», деди. Сўнг: «Амирларинг қандай қилса, сен ҳам шундай қил», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ غَدَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ مِنًى حِينَ صَلَّى الصُّبْحَ صَبِيحَةَ يَوْمِ عَرَفَةَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَنَزَلَ بِنَمِرَةَ وَهِيَ مَنْزِلُ الإِمَامِ الَّذِي يَنْزِلُ بِهِ بِعَرَفَةَ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ صَلاَةِ الظُّهْرِ رَاحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُهَجِّرًا فَجَمَعَ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ثُمَّ خَطَبَ النَّاسَ ثُمَّ رَاحَ فَوَقَفَ عَلَى الْمَوْقِفِ مِنْ عَرَفَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafa kuni ertalab bomdodni oʻqigach, Minodan (yoʻlga) chiqdilar, toki Arafaga keldilar va Namirada tushdilar — u Arafada imom tushadigan manzildir. Toki peshin namozi vaqti boʻlganda, Rasululloh ﷺ erta (vaqtli) yurib bordilar va peshin bilan asrni birga (jamlab) oʻqidilar. Soʻng odamlarga xutba qildilar, keyin yurib borib, Arafaning mavqifida (toʻxtash joyida) toʻxtadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафа куни эрталаб бомдодни ўқигач, Минодан (йўлга) чиқдилар, токи Арафага келдилар ва Намирада тушдилар — у Арафада имом тушадиган манзилдир. Токи пешин намози вақти бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ эрта (вақтли) юриб бордилар ва пешин билан асрни бирга (жамлаб) ўқидилар. Сўнг одамларга хутба қилдилар, кейин юриб бориб, Арафанинг мавқифида (тўхташ жойида) тўхтадилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَمَّا أَنْ قَتَلَ الْحَجَّاجُ ابْنَ الزُّبَيْرِ، أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عُمَرَ أَيَّةُ سَاعَةٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرُوحُ فِي هَذَا الْيَوْمِ قَالَ إِذَا كَانَ ذَلِكَ رُحْنَا ‏.‏ فَلَمَّا أَرَادَ ابْنُ عُمَرَ أَنْ يَرُوحَ قَالُوا لَمْ تَزِغِ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَزَاغَتْ قَالُوا لَمْ تَزِغْ - أَوْ زَاغَتْ - قَالَ فَلَمَّا قَالُوا قَدْ زَاغَتِ ‏.‏ ارْتَحَلَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hajjoj Ibn Zubayrni oʻldirganida, Ibn Umarga: «Rasululloh ﷺ shu kuni (Arafa kunida Arafaga) qaysi soatda yurib borardilar?» deb (odam) yubordi. U: «Oʻsha (vaqt) boʻlsa, biz yurib boramiz», dedi. Ibn Umar yurib borishni istaganda, ular: «Hali quyosh ogʻmadi», dedilar. U: «Ogʻdimi?» dedi. Ular: «Ogʻmadi» — yoki «ogʻdi» — dedilar. Qachonki ular: «Ogʻdi», deganlarida, u (yoʻlga) tushdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳажжож Ибн Зубайрни ўлдирганида, Ибн Умарга: «Расулуллоҳ ﷺ шу куни (Арафа кунида Арафага) қайси соатда юриб борардилар?» деб (одам) юборди. У: «Ўша (вақт) бўлса, биз юриб борамиз», деди. Ибн Умар юриб боришни истаганда, улар: «Ҳали қуёш оғмади», дедилар. У: «Оғдими?» деди. Улар: «Оғмади» — ёки «оғди» — дедилар. Қачонки улар: «Оғди», деганларида, у (йўлга) тушди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي ضَمْرَةَ عَنْ أَبِيهِ، أَوْ عَمِّهِ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Banu Zamra (qabilasi)dan boʻlgan bir kishining otasi yoki amakisi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni Arafada minbar ustida (turgan holda) koʻrdim.Бану Замра (қабиласи)дан бўлган бир кишининг отаси ёки амакиси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни Арафада минбар устида (турган ҳолда) кўрдим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ نُبَيْطٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الْحَىِّ عَنْ أَبِيهِ، نُبَيْطٍ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاقِفًا بِعَرَفَةَ عَلَى بَعِيرٍ أَحْمَرَ يَخْطُبُ ‏.‏

Nubayt (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺni Arafada qizil tuya ustida turib xutba qilayotgan holda koʻrgan.Нубайт (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺни Арафада қизил туя устида туриб хутба қилаётган ҳолда кўрган.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ، قَالَ حَدَّثَنِي الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ، - قَالَ هَنَّادٌ عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ أَبِي عَمْرٍو، - قَالَ حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ الْعَدَّاءِ بْنِ هَوْذَةَ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ النَّاسَ يَوْمَ عَرَفَةَ عَلَى بَعِيرٍ قَائِمٌ فِي الرِّكَابَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ الْعَلاَءِ عَنْ وَكِيعٍ كَمَا قَالَ هَنَّادٌ ‏.‏

Xolid ibn al-Addaʼ ibn Havza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺni Arafa kuni odamlarga tuya ustida, ikkala uzangiga tik turgan holda xutba qilayotganlarini koʻrdim. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn al-Aloʼ Vakiyʼdan, xuddi Hannod aytganidek rivoyat qilgan.Холид ибн ал-Аддаъ ибн Ҳавза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺни Арафа куни одамларга туя устида, иккала узангига тик турган ҳолда хутба қилаётганларини кўрдим. Абу Довуд айтди: Буни Ибн ал-Алў Вакийъдан, худди Ҳаннод айтганидек ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ أَبُو عَمْرٍو، عَنِ الْعَدَّاءِ، بِمَعْنَاهُ ‏.‏

al-Addaʼ ibn Xolid (roziyallohu anhu)dan shu maʼnoda (yuqoridagi hadisga oʻxshash) rivoyat qilinadi.ал-Аддаъ ибн Холид (розияллоҳу анҳу)дан шу маънода (юқоридаги ҳадисга ўхшаш) ривоят қилинади.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُفَيْلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ - عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ شَيْبَانَ، قَالَ أَتَانَا ابْنُ مِرْبَعٍ الأَنْصَارِيُّ وَنَحْنُ بِعَرَفَةَ فِي مَكَانٍ يُبَاعِدُهُ عَمْرٌو عَنِ الإِمَامِ فَقَالَ أَمَا إِنِّي رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكُمْ يَقُولُ لَكُمْ ‏"‏ قِفُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمْ عَلَى إِرْثٍ مِنْ إِرْثِ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ ‏.‏

Yazid ibn Shaybon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Arafada — Amr imomdan ancha uzoq deb bilgan bir joyda — turgan edik, oldimizga Ibn Mirbaʼ al-Ansoriy keldi va dedi: Albatta, men sizlarga Rasululloh ﷺning elchisidirman. U zot sizlarga: «Mashʼarlaringizda (ibodat oʻrinlaringizda) turaveringlar, chunki sizlar otangiz Ibrohimning merosidan bir meros uzradirsizlar», deb aytmoqdalar.Язид ибн Шайбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Арафада — Амр имомдан анча узоқ деб билган бир жойда — турган эдик, олдимизга Ибн Мирбаъ ал-Ансорий келди ва деди: Албатта, мен сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг элчисидирман. У зот сизларга: «Машъарларингизда (ибодат ўринларингизда) тураверинглар, чунки сизлар отангиз Иброҳимнинг меросидан бир мерос узрадирсизлар», деб айтмоқдалар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، - الْمَعْنَى - عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَرَفَةَ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَرَدِيفُهُ أُسَامَةُ وَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ فَإِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا رَأَيْتُهَا رَافِعَةً يَدَيْهَا عَادِيَةً حَتَّى أَتَى جَمْعًا ‏.‏ زَادَ وَهْبٌ ثُمَّ أَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِإِيجَافِ الْخَيْلِ وَالإِبِلِ فَعَلَيْكُمْ بِالسَّكِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا رَأَيْتُهَا رَافِعَةً يَدَيْهَا حَتَّى أَتَى مِنًى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafadan vazminlik (sokinlik) bilan qaytdilar, ortlarida Usoma mingashgan edi. U zot: «Ey odamlar, vazmin boʻlinglar! Zero, yaxshilik otu tuyalarni choptirishda emas», dedilar. (Ibn Abbos) aytdi: Men ularning (tuyalarning) qoʻllarini koʻtarib (tez) yugurganini Jamʼga (Muzdalifaga) yetib kelgunlarigacha koʻrmadim. Vahb (rivoyatida shuni) ziyoda qildi: Soʻng ortiga Fazl ibn Abbosni mingashtirdi va: «Ey odamlar, albatta, yaxshilik otu tuyalarni choptirishda emas, bas, vazmin boʻlinglar», dedilar. (U) aytdi: Men ularning qoʻllarini koʻtarib (yugurganini) Minoga yetib kelgunlarigacha koʻrmadim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафадан вазминлик (сокинлик) билан қайтдилар, ортларида Усома мингашган эди. У зот: «Эй одамлар, вазмин бўлинглар! Зеро, яхшилик оту туяларни чоптиришда эмас», дедилар. (Ибн Аббос) айтди: Мен уларнинг (туяларнинг) қўлларини кўтариб (тез) югурганини Жамъга (Муздалифага) етиб келгунларигача кўрмадим. Ваҳб (ривоятида шуни) зиёда қилди: Сўнг ортига Фазл ибн Аббосни мингаштирди ва: «Эй одамлар, албатта, яхшилик оту туяларни чоптиришда эмас, бас, вазмин бўлинглар», дедилар. (У) айтди: Мен уларнинг қўлларини кўтариб (югурганини) Минога етиб келгунларигача кўрмадим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، - وَهَذَا لَفْظُ حَدِيثِ زُهَيْرٍ - حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، أَنَّهُ سَأَلَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ قُلْتُ أَخْبِرْنِي كَيْفَ، فَعَلْتُمْ - أَوْ صَنَعْتُمْ - عَشِيَّةَ رَدِفْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ جِئْنَا الشِّعْبَ الَّذِي يُنِيخُ النَّاسُ فِيهِ لِلْمُعَرَّسِ فَأَنَاخَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَاقَتَهُ ثُمَّ بَالَ - وَمَا قَالَ زُهَيْرٌ أَهْرَاقَ الْمَاءَ - ثُمَّ دَعَا بِالْوَضُوءِ فَتَوَضَّأَ وُضُوءًا لَيْسَ بِالْبَالِغِ جِدًّا قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ أَمَامَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَكِبَ حَتَّى قَدِمْنَا الْمُزْدَلِفَةَ فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَنَاخَ النَّاسُ فِي مَنَازِلِهِمْ وَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى أَقَامَ الْعِشَاءَ وَصَلَّى ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ ‏.‏ زَادَ مُحَمَّدٌ فِي حَدِيثِهِ قَالَ قُلْتُ كَيْفَ فَعَلْتُمْ حِينَ أَصْبَحْتُمْ قَالَ رَدِفَهُ الْفَضْلُ وَانْطَلَقْتُ أَنَا فِي سُبَّاقِ قُرَيْشٍ عَلَى رِجْلَىَّ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Kurayb undan: «Rasululloh ﷺning ortlarida mingashgan kechangizda qanday qilgan eding — yoki nima qilgan eding —, menga xabar ber», deb soʻradi. U aytdi: Biz odamlar dam olish uchun tuyalarini choʻktiradigan darani (joyni) keldik. Rasululloh ﷺ tuyalarini choʻktirdilar, soʻng kichik hojatga chiqdilar — Zuhayr «suv toʻkdilar» demadi —, soʻng taharat suvini soʻrab, juda ham toʻliq boʻlmagan bir taharat qildilar. Men: «Yo Rasululloh, namoz?» dedim. U zot: «Namoz oldiningdadir», dedilar. (Usoma) aytdi: Soʻng (u zot) minib joʻnadilar, toki Muzdalifaga yetib keldik. U yerda u zot shom namozini oʻqidilar, soʻng odamlar manzillarida (tuyalarini) choʻktirdilar, ammo (yuklarini) yechmadilar, toki u zot xufton namozini oʻqib boʻlgunlaricha; (u zot) namoz oʻqidilar, soʻng odamlar (yuklarini) yechdilar. Muhammad oʻz hadisida (shuni) ziyoda qildi: (Kurayb) aytdi: Men: «Tong otganida qanday qildingiz?» dedim. U aytdi: Ortida Fazl mingashdi, men esa Qurayshning piyoda yuguruvchilari ichida joʻnadim.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Курайб ундан: «Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида мингашган кечангизда қандай қилган эдинг — ёки нима қилган эдинг —, менга хабар бер», деб сўради. У айтди: Биз одамлар дам олиш учун туяларини чўктирадиган дарани (жойни) келдик. Расулуллоҳ ﷺ туяларини чўктирдилар, сўнг кичик ҳожатга чиқдилар — Зуҳайр «сув тўкдилар» демади —, сўнг таҳарат сувини сўраб, жуда ҳам тўлиқ бўлмаган бир таҳарат қилдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, намоз?» дедим. У зот: «Намоз олдинингдадир», дедилар. (Усома) айтди: Сўнг (у зот) миниб жўнадилар, токи Муздалифага етиб келдик. У ерда у зот шом намозини ўқидилар, сўнг одамлар манзилларида (туяларини) чўктирдилар, аммо (юкларини) ечмадилар, токи у зот хуфтон намозини ўқиб бўлгунларича; (у зот) намоз ўқидилар, сўнг одамлар (юкларини) ечдилар. Муҳаммад ўз ҳадисида (шуни) зиёда қилди: (Курайб) айтди: Мен: «Тонг отганида қандай қилдингиз?» дедим. У айтди: Ортида Фазл мингашди, мен эса Қурайшнинг пиёда югурувчилари ичида жўнадим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ ثُمَّ أَرْدَفَ أُسَامَةَ فَجَعَلَ يُعْنِقُ عَلَى نَاقَتِهِ وَالنَّاسُ يَضْرِبُونَ الإِبِلَ يَمِينًا وَشِمَالاً لاَ يَلْتَفِتُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ ‏"‏ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ وَدَفَعَ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Soʻng (Rasululloh ﷺ) ortlariga Usomani mingashtirdilar va tuyalarini tez yurish (anaq) bilan haydadilar. Odamlar tuyalarini oʻngu soʻlga urar (haydar) edilar, (u zot) esa ularga eʼtibor bermay: «Vazmin boʻlinglar, ey odamlar!» der edilar. (U zot Arafadan) quyosh botgan paytda qaytdilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сўнг (Расулуллоҳ ﷺ) ортларига Усомани мингаштирдилар ва туяларини тез юриш (анақ) билан ҳайдадилар. Одамлар туяларини ўнгу сўлга урар (ҳайдар) эдилар, (у зот) эса уларга эътибор бермай: «Вазмин бўлинглар, эй одамлар!» дер эдилар. (У зот Арафадан) қуёш ботган пайтда қайтдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَأَنَا جَالِسٌ، كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسِيرُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ دَفَعَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ النَّصُّ فَوْقَ الْعَنَقِ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Undan: «Rasululloh ﷺ Vidoʼ hajjida (Arafadan) qaytganlarida qanday yurar edilar?» deb soʻraldi. U aytdi: U zot anaq (oʻrtacha tez yurish) bilan yurar, keng (boʻsh) joy topganlarida esa nass (tezroq haydash) qilar edilar. Hishom aytdi: Nass — anaqdan tezroqdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ундан: «Расулуллоҳ ﷺ Видў ҳажжида (Арафадан) қайтганларида қандай юрар эдилар?» деб сўралди. У айтди: У зот анақ (ўртача тез юриш) билан юрар, кенг (бўш) жой топганларида эса насс (тезроқ ҳайдаш) қилар эдилар. Ҳишом айтди: Насс — анақдан тезроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُسَامَةَ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا وَقَعَتِ الشَّمْسُ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Usoma (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning ortlarida mingashgan edim. Quyosh botganida Rasululloh ﷺ (Arafadan) qaytdilar.Усома (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг ортларида мингашган эдим. Қуёш ботганида Расулуллоҳ ﷺ (Арафадан) қайтдилар.