حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى مِنْ وَلَدِ إِبْرَاهِيمَ إِسْمَاعِيلَ وَاصْطَفَى مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ بَنِي كِنَانَةَ وَاصْطَفَى مِنْ بَنِي كِنَانَةَ قُرَيْشًا وَاصْطَفَى مِنْ قُرَيْشٍ بَنِي هَاشِمٍ وَاصْطَفَانِي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh Ibrohimning farzandlaridan Ismoilni saralab oldi, Ismoilning farzandlaridan Kinona oʻgʻillarini saralab oldi, Kinona oʻgʻillaridan Qurayshni saralab oldi, Qurayshdan Hoshim oʻgʻillarini saralab oldi va Hoshim oʻgʻillaridan meni saralab oldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ Иброҳимнинг фарзандларидан Исмоилни саралаб олди, Исмоилнинг фарзандларидан Кинона ўғилларини саралаб олди, Кинона ўғилларидан Қурайшни саралаб олди, Қурайшдан Ҳошим ўғилларини саралаб олди ва Ҳошим ўғилларидан мени саралаб олди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي شَدَّادٌ أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي وَاثِلَةُ بْنُ الأَسْقَعِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى كِنَانَةَ مِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَاصْطَفَى قُرَيْشًا مِنْ كِنَانَةَ وَاصْطَفَى هَاشِمًا مِنْ قُرَيْشٍ وَاصْطَفَانِي مِنْ بَنِي هَاشِمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh Ismoilning farzandlaridan Kinonani saralab oldi, Kinonadan Qurayshni saralab oldi, Qurayshdan Hoshimni saralab oldi va Hoshim oʻgʻillaridan meni saralab oldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ Исмоилнинг фарзандларидан Кинонани саралаб олди, Кинонадан Қурайшни саралаб олди, Қурайшдан Ҳошимни саралаб олди ва Ҳошим ўғилларидан мени саралаб олди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ قُرَيْشًا جَلَسُوا فَتَذَاكَرُوا أَحْسَابَهُمْ بَيْنَهُمْ فَجَعَلُوا مَثَلَكَ كَمَثَلِ نَخْلَةٍ فِي كَبْوَةٍ مِنَ الأَرْضِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَجَعَلَنِي مِنْ خَيْرِهِمْ مِنْ خَيْرِ فِرَقِهِمْ وَخَيْرِ الْفَرِيقَيْنِ ثُمَّ تَخَيَّرَ الْقَبَائِلَ فَجَعَلَنِي مِنْ خَيْرِ قَبِيلَةٍ ثُمَّ تَخَيَّرَ الْبُيُوتَ فَجَعَلَنِي مِنْ خَيْرِ بُيُوتِهِمْ فَأَنَا خَيْرُهُمْ نَفْسًا وَخَيْرُهُمْ بَيْتًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ هُوَ ابْنُ نَوْفَلٍ ‏.‏

Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Ey Allohning Rasuli! Qurayshliklar oʻtirib, oʻzaro nasab-sharaflari haqida soʻzlashibdilar va sizni yer chuqurligida oʻsgan xurmo daraxtiga oʻxshatibdilar›, dedim. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Albatta, Alloh maxluqotni yaratdi va meni ularning eng yaxshisidan, eng yaxshi guruhidan hamda ikki guruhning eng yaxshisidan qildi. Soʻng qabilalarni tanlab, meni eng yaxshi qabiladan qildi. Soʻng uylarni tanlab, meni eng yaxshi uydan qildi. Bas, men ularning oʻzi jihatidan eng yaxshisi va uyi jihatidan eng yaxshisidirman›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abdulloh ibn al-Horis — bu Navfalning oʻgʻlidir.Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Қурайшликлар ўтириб, ўзаро насаб-шарафлари ҳақида сўзлашибдилар ва сизни ер чуқурлигида ўсган хурмо дарахтига ўхшатибдилар›, дедим. Шунда Набий ﷺ: ‹Албатта, Аллоҳ махлуқотни яратди ва мени уларнинг энг яхшисидан, энг яхши гуруҳидан ҳамда икки гуруҳнинг энг яхшисидан қилди. Сўнг қабилаларни танлаб, мени энг яхши қабиладан қилди. Сўнг уйларни танлаб, мени энг яхши уйдан қилди. Бас, мен уларнинг ўзи жиҳатидан энг яхшиси ва уйи жиҳатидан энг яхшисидирман›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис — бу Навфалнинг ўғлидир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ، قَالَ جَاءَ الْعَبَّاسُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَأَنَّهُ سَمِعَ شَيْئًا فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْكَ السَّلاَمُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ ثُمَّ جَعَلَهُمْ فِرْقَتَيْنِ فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ فِرْقَةً ثُمَّ جَعَلَهُمْ قَبَائِلَ فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ قَبِيلَةً ثُمَّ جَعَلَهُمْ بُيُوتًا فَجَعَلَنِي فِي خَيْرِهِمْ بَيْتًا وَخَيْرِهِمْ نَفْسًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ نَحْوُ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏

Muttalib ibn Abu Vadoa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abbos Rasululloh ﷺning oldilariga keldi va goʻyo bir narsa eshitgan edi. Shunda Nabiy ﷺ minbarga chiqib turib: «Men kimman?» dedilar. Ular: «Siz Allohning Rasulisiz, sizga salom boʻlsin», dedilar. U zot: «Men Muhammad ibn Abdulloh ibn Abdulmuttalibman. Albatta, Alloh maxluqotni yaratdi va meni ularning eng yaxshisidan qildi. Soʻng ularni ikki guruh qilib, meni ularning eng yaxshi guruhidan qildi. Soʻng ularni qabilalar qilib, meni ularning eng yaxshi qabilasidan qildi. Soʻng ularni uylar qilib, meni ularning eng yaxshi uyidan va oʻzi jihatidan eng yaxshisidan qildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Мутталиб ибн Абу Вадоа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аббос Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди ва гўё бир нарса эшитган эди. Шунда Набий ﷺ минбарга чиқиб туриб: «Мен кимман?» дедилар. Улар: «Сиз Аллоҳнинг Расулисиз, сизга салом бўлсин», дедилар. У зот: «Мен Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абдулмутталибман. Албатта, Аллоҳ махлуқотни яратди ва мени уларнинг энг яхшисидан қилди. Сўнг уларни икки гуруҳ қилиб, мени уларнинг энг яхши гуруҳидан қилди. Сўнг уларни қабилалар қилиб, мени уларнинг энг яхши қабиласидан қилди. Сўнг уларни уйлар қилиб, мени уларнинг энг яхши уйидан ва ўзи жиҳатидан энг яхшисидан қилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو هَمَّامٍ الْوَلِيدُ بْنُ شُجَاعِ بْنِ الْوَلِيدِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى وَجَبَتْ لَكَ النُّبُوَّةُ قَالَ ‏"‏ وَآدَمُ بَيْنَ الرُّوحِ وَالْجَسَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ مَيْسَرَةَ الْفَجْرِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ular: ‹Ey Allohning Rasuli! Sizga paygʻambarlik qachon vojib boʻlgan?› dedilar. U zot: ‹Odam ruh bilan jasad orasida ekan edi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Hurayraning hadisi ichida hasan sahih gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Bu bobda Maysara al-Fajrdan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Улар: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Сизга пайғамбарлик қачон вожиб бўлган?› дедилар. У зот: ‹Одам руҳ билан жасад орасида экан эди›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ҳурайранинг ҳадиси ичида ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Бу бобда Майсара ал-Фажрдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ لَيْثٍ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا أَوَّلُ النَّاسِ خُرُوجًا إِذَا بُعِثُوا وَأَنَا خَطِيبُهُمْ إِذَا وَفَدُوا وَأَنَا مُبَشِّرُهُمْ إِذَا أَيِسُوا لِوَاءُ الْحَمْدِ يَوْمَئِذٍ بِيَدِي وَأَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى رَبِّي وَلاَ فَخْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar qayta tirilganlarida (qabridan) birinchi boʻlib chiqadigan menman, ular toʻplanganlarida ularning xatibi menman va ular umidsizlikka tushganlarida ularga xushxabar beruvchi menman. Oʻsha kuni hamd bayrogʻi qoʻlimda boʻladi. Men Robbim huzurida Odam farzandlarining eng karamlisiman va (bunda) faxrlanish yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар қайта тирилганларида (қабридан) биринчи бўлиб чиқадиган менман, улар тўпланганларида уларнинг хатиби менман ва улар умидсизликка тушганларида уларга хушхабар берувчи менман. Ўша куни ҳамд байроғи қўлимда бўлади. Мен Роббим ҳузурида Одам фарзандларининг энг карамлисиман ва (бунда) фахрланиш йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ يَزِيدَ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ فَأُكْسَى الْحُلَّةَ مِنْ حُلَلِ الْجَنَّةِ ثُمَّ أَقُومُ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْخَلاَئِقِ يَقُومُ ذَلِكَ الْمَقَامَ غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yer ustimdan birinchi boʻlib yorilib chiqadigan menman, soʻng menga jannat liboslaridan bir libos kiydiriladi. Soʻng men Arshning oʻng tarafida turaman. Maxluqotlardan mendan boshqa hech kim u maqomda turmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ер устимдан биринчи бўлиб ёрилиб чиқадиган менман, сўнг менга жаннат либосларидан бир либос кийдирилади. Сўнг мен Аршнинг ўнг тарафида тураман. Махлуқотлардан мендан бошқа ҳеч ким у мақомда турмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ لَيْثٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمٍ حَدَّثَنِي كَعْبٌ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَلُوا اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْوَسِيلَةُ قَالَ ‏"‏ أَعْلَى دَرَجَةٍ فِي الْجَنَّةِ لاَ يَنَالُهَا إِلاَّ رَجُلٌ وَاحِدٌ أَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ وَكَعْبٌ لَيْسَ هُوَ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى عَنْهُ غَيْرَ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men uchun Allohdan vasilani soʻranglar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli! Vasila nima?» dedilar. U zot: «U jannatdagi eng oliy darajadir, unga faqat bir kishigina noil boʻladi va men oʻsha kishi boʻlishimni umid qilaman», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi qaviy emas. Kaʼb mashhur (rovi) emas, biz undan Lays ibn Abu Sulaymdan boshqa hech kim rivoyat qilganini bilmaymiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен учун Аллоҳдан василани сўранглар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули! Васила нима?» дедилар. У зот: «У жаннатдаги энг олий даражадир, унга фақат бир кишигина ноил бўлади ва мен ўша киши бўлишимни умид қиламан», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди қавий эмас. Каъб машҳур (рови) эмас, биз ундан Лайс ибн Абу Сулаймдан бошқа ҳеч ким ривоят қилганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلِي فِي النَّبِيِّينَ كَمَثَلِ رَجُلٍ بَنَى دَارًا فَأَحْسَنَهَا وَأَكْمَلَهَا وَأَجْمَلَهَا وَتَرَكَ مِنْهَا مَوْضِعَ لَبِنَةٍ فَجَعَلَ النَّاسُ يَطُوفُونَ بِالْبِنَاءِ وَيَعْجَبُونَ مِنْهُ وَيَقُولُونَ لَوْ تَمَّ مَوْضِعُ تِلْكَ اللَّبِنَةِ وَأَنَا فِي النَّبِيِّينَ مَوْضِعُ تِلْكَ اللَّبِنَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ كُنْتُ إِمَامَ النَّبِيِّينَ وَخَطِيبَهُمْ وَصَاحِبَ شَفَاعَتِهِمْ غَيْرُ فَخْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Men paygʻambarlar ichida bir uy qurib, uni goʻzal, mukammal va chiroyli qilgan, ammo undan bir gʻisht oʻrnini boʻsh qoldirgan kishiga oʻxshayman. Bas, odamlar binoni aylanib, undan hayratga tushib: ‹Mana shu gʻisht oʻrni toʻldirilsa edi›, deydilar. Men paygʻambarlar ichida ana oʻsha gʻisht oʻrnidaman», dedilar. Va shu isnod bilan Nabiy ﷺdan (rivoyat qilinadi): U zot: «Qiyomat kuni boʻlganda men paygʻambarlarning imomi, xatibi va shafoatchisi boʻlaman, (bunda) faxrlanish yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен пайғамбарлар ичида бир уй қуриб, уни гўзал, мукаммал ва чиройли қилган, аммо ундан бир ғишт ўрнини бўш қолдирган кишига ўхшайман. Бас, одамлар бинони айланиб, ундан ҳайратга тушиб: ‹Мана шу ғишт ўрни тўлдирилса эди›, дейдилар. Мен пайғамбарлар ичида ана ўша ғишт ўрнидаман», дедилар. Ва шу иснод билан Набий ﷺдан (ривоят қилинади): У зот: «Қиёмат куни бўлганда мен пайғамбарларнинг имоми, хатиби ва шафоатчиси бўламан, (бунда) фахрланиш йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، أَخْبَرَنَا كَعْبُ بْنُ عَلْقَمَةَ، سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ ثُمَّ صَلُّوا عَلَىَّ فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَىَّ صَلاَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا ثُمَّ سَلُوا لِيَ الْوَسِيلَةَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لاَ تَنْبَغِي إِلاَّ لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ وَمَنْ سَأَلَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ عَلَيْهِ الشَّفَاعَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرٍ هَذَا قُرَشِيٌّ مِصْرِيٌّ مَدَنِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ شَامِيٌّ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdi: «Muazzinni eshitganingizda, muazzin aytgandek ayting. Soʻng menga salavot ayting, chunki kim menga bir salavot aytsa, Alloh unga shu sababli oʻn marta rahmat yogʻdiradi. Soʻng men uchun vasilani soʻranglar, chunki u jannatdagi bir manzildirki, faqat Allohning bandalaridan bir bandagagina loyiqdir va men oʻsha banda boʻlishimni umid qilaman. Kim men uchun vasilani soʻrasa, unga shafoat halol boʻladi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитди: «Муаззинни эшитганингизда, муаззин айтгандек айтинг. Сўнг менга салавот айтинг, чунки ким менга бир салавот айтса, Аллоҳ унга шу сабабли ўн марта раҳмат ёғдиради. Сўнг мен учун василани сўранглар, чунки у жаннатдаги бир манзилдирки, фақат Аллоҳнинг бандаларидан бир бандагагина лойиқдир ва мен ўша банда бўлишимни умид қиламан. Ким мен учун василани сўраса, унга шафоат ҳалол бўлади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُدْعَانَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَبِيَدِي لِوَاءُ الْحَمْدِ وَلاَ فَخْرَ وَمَا مِنْ نَبِيٍّ يَوْمَئِذٍ آدَمُ فَمَنْ سِوَاهُ إِلاَّ تَحْتَ لِوَائِي وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ وَلاَ فَخْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni men Odam farzandlarining sayyidiman va (bunda) faxrlanish yoʻq. Hamd bayrogʻi qoʻlimda boʻladi va faxrlanish yoʻq. Oʻsha kuni Odamdan tortib undan boshqa hech bir paygʻambar yoʻqki, mening bayrogʻim ostida boʻlmasin. Yer ustidan birinchi boʻlib yorilib chiqadigan menman va faxrlanish yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Hadisda bir qissa bor va bu hadis hasandir. Bu isnod bilan Abu Nazradan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan (ham) rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни мен Одам фарзандларининг саййидиман ва (бунда) фахрланиш йўқ. Ҳамд байроғи қўлимда бўлади ва фахрланиш йўқ. Ўша куни Одамдан тортиб ундан бошқа ҳеч бир пайғамбар йўқки, менинг байроғим остида бўлмасин. Ер устидан биринчи бўлиб ёрилиб чиқадиган менман ва фахрланиш йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳадисда бир қисса бор ва бу ҳадис ҳасандир. Бу иснод билан Абу Назрадан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан (ҳам) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا زَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَهْرَامَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَلَسَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْتَظِرُونَهُ قَالَ فَخَرَجَ حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْهُمْ سَمِعَهُمْ يَتَذَاكَرُونَ فَسَمِعَ حَدِيثَهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ عَجَبًا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ اتَّخَذَ مِنْ خَلْقِهِ خَلِيلاً اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً ‏.‏ وَقَالَ آخَرُ مَاذَا بِأَعْجَبَ مِنْ كَلاَمِ مُوسَى كَلَّمَهُ تَكْلِيمًا وَقَالَ آخَرُ فَعِيسَى كَلِمَةُ اللَّهِ وَرُوحُهُ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُ آدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ فَخَرَجَ عَلَيْهِمْ فَسَلَّمَ وَقَالَ ‏"‏ قَدْ سَمِعْتُ كَلاَمَكُمْ وَعَجَبَكُمْ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلُ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ وَمُوسَى نَجِيُّ اللَّهِ وَهُوَ كَذَلِكَ وَعِيسَى رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ وَهُوَ كَذَلِكَ وَآدَمُ اصْطَفَاهُ اللَّهُ وَهُوَ كَذَلِكَ أَلاَ وَأَنَا حَبِيبُ اللَّهِ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا حَامِلُ لِوَاءِ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ وَأَوَّلُ مُشَفَّعٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا أَوَّلُ مَنْ يُحَرِّكُ حِلَقَ الْجَنَّةِ فَيَفْتَحُ اللَّهُ لِيَ فَيُدْخِلُنِيهَا وَمَعِي فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِينَ وَلاَ فَخْرَ وَأَنَا أَكْرَمُ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ وَلاَ فَخْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning ashoblaridan baʼzi kishilar u zotni kutib oʻtirdilar. U zot chiqib, ularga yaqinlashganlarida ularning soʻzlashayotganlarini eshitdilar. Ulardan biri: «Qiziq, albatta, Alloh azza va jalla oʻz maxluqotidan bir xalil (doʻst) tutdi — Ibrohimni xalil qilib oldi», dedi. Boshqasi: «Bundan ham qizigʻi Musoning kalomidir, (Alloh) u bilan haqiqiy kalom bilan gaplashdi», dedi. Yana biri: «Iso esa Allohning kalimasi va ruhidir», dedi. Boshqasi: «Odamni Alloh saralab oldi», dedi. Shunda u zot ularning oldiga chiqib salom berdilar va: «Men sizlarning soʻzlaringizni va hayratlaringizni eshitdim. Albatta, Ibrohim Allohning xalilidir va shundaydir, Muso Allohning najiysi (sirdoshi)dir va shundaydir, Iso Allohning ruhi va kalimasidir va shundaydir, Odamni Alloh saralab oldi va shundaydir. Ogoh boʻlinglarki, men Allohning habibiman va faxrlanish yoʻq, men qiyomat kuni hamd bayrogʻini koʻtaruvchiman va faxrlanish yoʻq, men qiyomat kuni birinchi shafoatchi va shafoati birinchi qabul qilinuvchiman va faxrlanish yoʻq, men jannat halqalarini birinchi boʻlib qoqaman, bas Alloh men uchun (eshikni) ochib, meni unga kiritadi, men bilan birga moʻminlarning faqirlari boʻladi va faxrlanish yoʻq, men avvalgilar va keyingilarning eng karamlisiman va faxrlanish yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан баъзи кишилар у зотни кутиб ўтирдилар. У зот чиқиб, уларга яқинлашганларида уларнинг сўзлашаётганларини эшитдилар. Улардан бири: «Қизиқ, албатта, Аллоҳ азза ва жалла ўз махлуқотидан бир халил (дўст) тутди — Иброҳимни халил қилиб олди», деди. Бошқаси: «Бундан ҳам қизиғи Мусонинг каломидир, (Аллоҳ) у билан ҳақиқий калом билан гаплашди», деди. Яна бири: «Исо эса Аллоҳнинг калимаси ва руҳидир», деди. Бошқаси: «Одамни Аллоҳ саралаб олди», деди. Шунда у зот уларнинг олдига чиқиб салом бердилар ва: «Мен сизларнинг сўзларингизни ва ҳайратларингизни эшитдим. Албатта, Иброҳим Аллоҳнинг халилидир ва шундайдир, Мусо Аллоҳнинг нажийси (сирдоши)дир ва шундайдир, Исо Аллоҳнинг руҳи ва калимасидир ва шундайдир, Одамни Аллоҳ саралаб олди ва шундайдир. Огоҳ бўлингларки, мен Аллоҳнинг ҳабибиман ва фахрланиш йўқ, мен қиёмат куни ҳамд байроғини кўтарувчиман ва фахрланиш йўқ, мен қиёмат куни биринчи шафоатчи ва шафоати биринчи қабул қилинувчиман ва фахрланиш йўқ, мен жаннат ҳалқаларини биринчи бўлиб қоқаман, бас Аллоҳ мен учун (эшикни) очиб, мени унга киритади, мен билан бирга мўминларнинг фақирлари бўлади ва фахрланиш йўқ, мен аввалгилар ва кейингиларнинг энг карамлисиман ва фахрланиш йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنِي أَبُو مَوْدُودٍ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الضَّحَّاكِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ صِفَةُ مُحَمَّدٍ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ يُدْفَنُ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ أَبُو مَوْدُودٍ وَقَدْ بَقِيَ فِي الْبَيْتِ مَوْضِعُ قَبْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ عُثْمَانُ بْنُ الضَّحَّاكِ وَالْمَعْرُوفُ الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ الْمَدَنِيُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Salom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Tavrotda Muhammadning sifati yozilgan va Iyso ibn Maryam u bilan birga dafn etilishi (yozilgan)», dedi. (Rovi) Abu Mavdud aytdi: «Uyda (yana) bir qabr oʻrni qolgan». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Usmon ibn az-Zahhok shunday dedi, mashhur (boʻlgani) esa az-Zahhok ibn Usmon al-Madaniydir.Абдуллоҳ ибн Салом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Тавротда Муҳаммаднинг сифати ёзилган ва Ийсо ибн Марям у билан бирга дафн этилиши (ёзилган)», деди. (Рови) Абу Мавдуд айтди: «Уйда (яна) бир қабр ўрни қолган». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Усмон ибн аз-Заҳҳок шундай деди, машҳур (бўлгани) эса аз-Заҳҳок ибн Усмон ал-Маданийдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ أَضَاءَ مِنْهَا كُلُّ شَيْءٍ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَظْلَمَ مِنْهَا كُلُّ شَيْءٍ وَمَا نَفَضْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَيْدِي وَإِنَّا لَفِي دَفْنِهِ حَتَّى أَنْكَرْنَا قُلُوبَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Madinaga kirgan kunlari undagi har bir narsa nurlanib ketdi. U zot vafot etgan kunlari esa undagi har bir narsa qorongʻulashib qoldi. Biz Rasululloh ﷺni dafn etishdan qoʻllarimizni hali tortmasimizdanoq qalblarimizni notanish (oʻzgargan) holda topib qoldik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻarib sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинага кирган кунлари ундаги ҳар бир нарса нурланиб кетди. У зот вафот этган кунлари эса ундаги ҳар бир нарса қоронғулашиб қолди. Биз Расулуллоҳ ﷺни дафн этишдан қўлларимизни ҳали тортмасимизданоқ қалбларимизни нотаниш (ўзгарган) ҳолда топиб қолдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ الْعَبْدِيُّ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسِ بْنِ مَخْرَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ وُلِدْتُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفِيلِ ‏.‏ وَسَأَلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ قُبَاثَ بْنَ أَشْيَمَ أَخَا بَنِي يَعْمُرَ بْنِ لَيْثٍ أَأَنْتَ أَكْبَرُ أَمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَكْبَرُ مِنِّي وَأَنَا أَقْدَمُ مِنْهُ فِي الْمِيلاَدِ وُلِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفِيلِ وَرَفَعَتْ بِي أُمِّي عَلَى الْمَوْضِعِ قَالَ وَرَأَيْتُ خَذْقَ الْفِيلِ أَخْضَرَ مُحِيلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Qays ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men va Rasululloh ﷺ Fil yilida tugʻilganmiz», dedi. Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) Bani Yaʼmur ibn Lays qabilasidan boʻlgan Qubos ibn Ashyamdan: «Sen kattamisan yoki Rasululloh ﷺmi?» deb soʻradi. U: «Rasululloh ﷺ mendan ulugʻroqdirlar, ammo men u zotdan oldin tugʻilganman. Rasululloh ﷺ Fil yilida tugʻilganlar, onam meni (fil tushgan) joyga koʻtarib chiqqan edi. Men filning najasini koʻkimtir, oʻzgargan holda koʻrgan edim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat Muhammad ibn Ishoq hadisidan bilamiz.Қайс ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ Фил йилида туғилганмиз», деди. Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) Бани Яъмур ибн Лайс қабиласидан бўлган Қубос ибн Ашямдан: «Сен каттамисан ёки Расулуллоҳ ﷺми?» деб сўради. У: «Расулуллоҳ ﷺ мендан улуғроқдирлар, аммо мен у зотдан олдин туғилганман. Расулуллоҳ ﷺ Фил йилида туғилганлар, онам мени (фил тушган) жойга кўтариб чиққан эди. Мен филнинг нажасини кўкимтир, ўзгарган ҳолда кўрган эдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат Муҳаммад ибн Ишоқ ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ أَبُو الْعَبَّاسِ الأَعْرَجُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَزْوَانَ أَبُو نُوحٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ أَبُو طَالِبٍ إِلَى الشَّامِ وَخَرَجَ مَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي أَشْيَاخٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَلَمَّا أَشْرَفُوا عَلَى الرَّاهِبِ هَبَطُوا فَحَلُّوا رِحَالَهُمْ فَخَرَجَ إِلَيْهِمُ الرَّاهِبُ وَكَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ يَمُرُّونَ بِهِ فَلاَ يَخْرُجُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يَلْتَفِتُ ‏.‏ قَالَ فَهُمْ يَحُلُّونَ رِحَالَهُمْ فَجَعَلَ يَتَخَلَّلُهُمُ الرَّاهِبُ حَتَّى جَاءَ فَأَخَذَ بِيَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ هَذَا سَيِّدُ الْعَالَمِينَ هَذَا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَبْعَثُهُ اللَّهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَشْيَاخٌ مِنْ قُرَيْشٍ مَا عِلْمُكَ فَقَالَ إِنَّكُمْ حِينَ أَشْرَفْتُمْ مِنَ الْعَقَبَةِ لَمْ يَبْقَ شَجَرٌ وَلاَ حَجَرٌ إِلاَّ خَرَّ سَاجِدًا وَلاَ يَسْجُدَانِ إِلاَّ لِنَبِيٍّ وَإِنِّي أَعْرِفُهُ بِخَاتَمِ النُّبُوَّةِ أَسْفَلَ مِنْ غُضْرُوفِ كَتِفِهِ مِثْلَ التُّفَّاحَةِ ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ فَصَنَعَ لَهُمْ طَعَامًا فَلَمَّا أَتَاهُمْ بِهِ وَكَانَ هُوَ فِي رِعْيَةِ الإِبِلِ قَالَ أَرْسِلُوا إِلَيْهِ فَأَقْبَلَ وَعَلَيْهِ غَمَامَةٌ تُظِلُّهُ فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْقَوْمِ وَجَدَهُمْ قَدْ سَبَقُوهُ إِلَى فَىْءِ الشَّجَرَةِ فَلَمَّا جَلَسَ مَالَ فَىْءُ الشَّجَرَةِ عَلَيْهِ فَقَالَ انْظُرُوا إِلَى فَىْءِ الشَّجَرَةِ مَالَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ قَائِمٌ عَلَيْهِمْ وَهُوَ يُنَاشِدُهُمْ أَنْ لاَ يَذْهَبُوا بِهِ إِلَى الرُّومِ فَإِنَّ الرُّومَ إِذَا رَأَوْهُ عَرَفُوهُ بِالصِّفَةِ فَيَقْتُلُونَهُ فَالْتَفَتَ فَإِذَا بِسَبْعَةٍ قَدْ أَقْبَلُوا مِنَ الرُّومِ فَاسْتَقْبَلَهُمْ فَقَالَ مَا جَاءَ بِكُمْ قَالُوا جِئْنَا أَنَّ هَذَا النَّبِيَّ خَارِجٌ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَلَمْ يَبْقَ طَرِيقٌ إِلاَّ بُعِثَ إِلَيْهِ بِأُنَاسٍ وَإِنَّا قَدْ أُخْبِرْنَا خَبَرَهُ بُعِثْنَا إِلَى طَرِيقِكَ هَذَا فَقَالَ هَلْ خَلْفَكُمْ أَحَدٌ هُوَ خَيْرٌ مِنْكُمْ قَالُوا إِنَّمَا أُخْبِرْنَا خَبَرَهُ بِطَرِيقِكَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ أَمْرًا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَقْضِيَهُ هَلْ يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ رَدَّهُ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ فَبَايَعُوهُ وَأَقَامُوا مَعَهُ قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَيُّكُمْ وَلِيُّهُ قَالُوا أَبُو طَالِبٍ فَلَمْ يَزَلْ يُنَاشِدُهُ حَتَّى رَدَّهُ أَبُو طَالِبٍ وَبَعَثَ مَعَهُ أَبُو بَكْرٍ بِلاَلاً وَزَوَّدَهُ الرَّاهِبُ مِنَ الْكَعْكِ وَالزَّيْتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Tolib Shomga yoʻl oldi, Nabiy ﷺ ham Qurayshning bir necha keksalari bilan birga u bilan chiqdilar. Ular rohibning (yashaydigan joyiga) yetib kelganlarida toʻxtab, yuklarini tushirdilar. Rohib oldilariga chiqdi — bundan oldin ular uning yonidan oʻtsalar ham, u ularga chiqmas va eʼtibor ham bermas edi. Ular yuklarini tushirayotganlarida rohib oralaridan oʻtib kelib, Rasululloh ﷺning qoʻllaridan ushladi-da: «Bu — olamlarning sayyididir, bu — olamlar Robbining elchisidir, Alloh uni olamlarga rahmat qilib yuboradi», dedi. Quraysh keksalari unga: «Buni qayoqdan bilding?» deyishdi. U: «Siz dovondan oshib kelganingizda biror daraxt ham, tosh ham qolmadiki, sajdaga yiqilmagan boʻlsa. Ular faqat paygʻambarga sajda qiladilar. Men uni yelkasining qogʻirchogʻidan pastdagi, olmadek nubuvvat muhri bilan tanidim», dedi. Soʻng qaytib, ularga taom tayyorladi. U taomni olib kelganida (bola) tuyalarni boqib yurardi. Rohib: «Uni chaqirib kelinglar», dedi. U keldi, ustida soya solib turgan bir parcha bulut bor edi. Qavmga yaqinlashganida, ular undan oldin daraxt soyasini egallab olganlarini koʻrdi. U oʻtirganida daraxtning soyasi unga tomon ogʻdi. Rohib: «Daraxtning soyasiga qaranglar, unga tomon ogʻib qoldi», dedi. Soʻng u ularning oldida turib, uni Rumga olib bormasliklarini iltimos qila boshladi, chunki rumliklar uni koʻrsalar, sifatidan tanib qoladilar va oʻldirib qoʻyadilar. Shu payt u oʻgirilib qarasa, Rumdan kelgan yetti kishini koʻrdi. U ularning oldidan chiqib: «Sizlarni nima yetakladi?» dedi. Ular: «Biz bu paygʻambar shu oyda zohir boʻlishini eshitib keldik, har bir yoʻlga odamlar yuborilgan, bizga uning xabari yetkazildi va biz shu seningni yoʻlingga yuborildik», dedilar. U: «Ortingizda sizlardan yaxshiroq kishi bormi?» dedi. Ular: «Bizga uning xabari faqat shu yoʻlingdan kelishi (haqida) yetkazilgan», dedilar. U: «Aytinglar-chi, Alloh hukm qilmoqchi boʻlgan ishni odamlardan biror kishi qaytara oladimi?» dedi. Ular: «Yoʻq», dedilar. Shunda ular unga bayʼat berib, u bilan birga qoldilar. U (rohib): «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman, qaysingiz uning vasiysisiz?» dedi. Ular: «Abu Tolib», dedilar. U Abu Tolibni qaytmaguncha qattiq iltimos qilaverdi, oxiri Abu Tolib uni (Makkaga) qaytardi. Abu Bakr u bilan Bilolni yubordi, rohib esa unga kulcha va zaytun moyidan ozuqa berdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Толиб Шомга йўл олди, Набий ﷺ ҳам Қурайшнинг бир неча кексалари билан бирга у билан чиқдилар. Улар роҳибнинг (яшайдиган жойига) етиб келганларида тўхтаб, юкларини туширдилар. Роҳиб олдиларига чиқди — бундан олдин улар унинг ёнидан ўтсалар ҳам, у уларга чиқмас ва эътибор ҳам бермас эди. Улар юкларини тушираётганларида роҳиб ораларидан ўтиб келиб, Расулуллоҳ ﷺнинг қўлларидан ушлади-да: «Бу — оламларнинг саййидидир, бу — оламлар Роббининг элчисидир, Аллоҳ уни оламларга раҳмат қилиб юборади», деди. Қурайш кексалари унга: «Буни қаёқдан билдинг?» дейишди. У: «Сиз довондан ошиб келганингизда бирор дарахт ҳам, тош ҳам қолмадики, саждага йиқилмаган бўлса. Улар фақат пайғамбарга сажда қиладилар. Мен уни елкасининг қоғирчоғидан пастдаги, олмадек нубувват муҳри билан танидим», деди. Сўнг қайтиб, уларга таом тайёрлади. У таомни олиб келганида (бола) туяларни боқиб юрарди. Роҳиб: «Уни чақириб келинглар», деди. У келди, устида соя солиб турган бир парча булут бор эди. Қавмга яқинлашганида, улар ундан олдин дарахт соясини эгаллаб олганларини кўрди. У ўтирганида дарахтнинг сояси унга томон оғди. Роҳиб: «Дарахтнинг соясига қаранглар, унга томон оғиб қолди», деди. Сўнг у уларнинг олдида туриб, уни Румга олиб бормасликларини илтимос қила бошлади, чунки румликлар уни кўрсалар, сифатидан таниб қоладилар ва ўлдириб қўядилар. Шу пайт у ўгирилиб қараса, Румдан келган етти кишини кўрди. У уларнинг олдидан чиқиб: «Сизларни нима етаклади?» деди. Улар: «Биз бу пайғамбар шу ойда зоҳир бўлишини эшитиб келдик, ҳар бир йўлга одамлар юборилган, бизга унинг хабари етказилди ва биз шу сенингни йўлингга юборилдик», дедилар. У: «Ортингизда сизлардан яхшироқ киши борми?» деди. Улар: «Бизга унинг хабари фақат шу йўлингдан келиши (ҳақида) етказилган», дедилар. У: «Айтинглар-чи, Аллоҳ ҳукм қилмоқчи бўлган ишни одамлардан бирор киши қайтара оладими?» деди. Улар: «Йўқ», дедилар. Шунда улар унга байъат бериб, у билан бирга қолдилар. У (роҳиб): «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман, қайсингиз унинг васийсисиз?» деди. Улар: «Абу Толиб», дедилар. У Абу Толибни қайтмагунча қаттиқ илтимос қилаверди, охири Абу Толиб уни (Маккага) қайтарди. Абу Бакр у билан Билолни юборди, роҳиб эса унга кулча ва зайтун мойидан озуқа берди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعِينَ فَأَقَامَ بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ وَبِالْمَدِينَةِ عَشْرًا وَتُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺga qirq yoshlarida vahiy nozil qilindi. U zot Makkada oʻn uch yil, Madinada oʻn yil turdilar va oltmish uch yoshlarida vafot etdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺга қирқ ёшларида ваҳий нозил қилинди. У зот Маккада ўн уч йил, Мадинада ўн йил турдилар ва олтмиш уч ёшларида вафот этдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ وَهَكَذَا حَدَّثَنَا هُوَ يَعْنِي ابْنَ بَشَّارٍ وَرَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ oltmish besh yoshlarida vafot etdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bizga (Ibn Bashshor) shunday rivoyat qildi, Muhammad ibn Ismoil ham undan shunga oʻxshash rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ олтмиш беш ёшларида вафот этдилар», деди. Абу Исо айтди: Бизга (Ибн Башшор) шундай ривоят қилди, Муҳаммад ибн Исмоил ҳам ундан шунга ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالطَّوِيلِ الْبَائِنِ وَلاَ بِالْقَصِيرِ الْمُتَرَدِّدِ وَلاَ بِالأَبْيَضِ الأَمْهَقِ وَلاَ بِالآدَمِ وَلَيْسَ بِالْجَعْدِ الْقَطَطِ وَلاَ بِالسَّبِطِ بَعَثَهُ اللَّهُ عَلَى رَأْسِ أَرْبَعِينَ سَنَةً فَأَقَامَ بِمَكَّةَ عَشْرَ سِنِينَ وَبِالْمَدِينَةِ عَشْرَ سِنِينَ وَتَوَفَّاهُ اللَّهُ عَلَى رَأْسِ سِتِّينَ سَنَةً وَلَيْسَ فِي رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ عِشْرُونَ شَعْرَةً بَيْضَاءَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) shunday deganlar: «Rasululloh ﷺ haddan tashqari novcha ham, pakana ham emas, oppoq-oqargan ham, qoramtir ham emas, sochlari oʻ ta jingalak ham, oʻ ta tekis ham emas edi. Alloh u zotni qirq yoshga toʻlganlarida (paygʻambar qilib) yubordi. U zot Makkada oʻn yil, Madinada oʻn yil turdilar, Alloh u zotni oltmish yoshga toʻlganlarida vafot ettirdi. U zotning bosh va soqollarida yigirmata ham oq tuk yoʻq edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) шундай деганлар: «Расулуллоҳ ﷺ ҳаддан ташқари новча ҳам, пакана ҳам эмас, оппоқ-оқарган ҳам, қорамтир ҳам эмас, сочлари ў та жингалак ҳам, ў та текис ҳам эмас эди. Аллоҳ у зотни қирқ ёшга тўлганларида (пайғамбар қилиб) юборди. У зот Маккада ўн йил, Мадинада ўн йил турдилар, Аллоҳ у зотни олтмиш ёшга тўлганларида вафот эттирди. У зотнинг бош ва соқолларида йигирмата ҳам оқ тук йўқ эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ أَنْبَأَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ الضَّبِّيُّ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بِمَكَّةَ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَىَّ لَيَالِيَ بُعِثْتُ إِنِّي لأَعْرِفُهُ الآنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Darhaqiqat, Makkada bir tosh bor ediki, men (paygʻambar qilib) yuborilgan tunlarda menga salom berardi. Men uni hozir ham taniyman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Дарҳақиқат, Маккада бир тош бор эдики, мен (пайғамбар қилиб) юборилган тунларда менга салом берарди. Мен уни ҳозир ҳам танийман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَتَدَاوَلُ مِنْ قَصْعَةٍ مِنْ غُدْوَةٍ حَتَّى اللَّيْلِ يَقُومُ عَشَرَةٌ وَيَقْعُدُ عَشَرَةٌ ‏.‏ قُلْنَا فَمَا كَانَتْ تُمَدُّ قَالَ مِنْ أَىِّ شَيْءٍ تَعْجَبُ مَا كَانَتْ تُمَدُّ إِلاَّ مِنْ هَا هُنَا وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى السَّمَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو الْعَلاَءِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu) shunday deganlar: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Bir kosadan ertalabdan to kechgacha (ovqat) navbatma-navbat olardik: oʻ kishi turar, oʻ kishi oʻtirardi». Biz: «(Kosa) nima bilan toʻldirilardi?» deb soʻradik. U: «Nimaga taajjublanasiz? U faqat mana shu yoqdan toʻldirilardi», dedi va qoʻli bilan osmonga ishora qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Aloning ismi Yazid ibn Abdulloh ibn ash-Shixxiyrdir.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу) шундай деганлар: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Бир косадан эрталабдан то кечгача (овқат) навбатма-навбат олардик: ў киши турар, ў киши ўтирарди». Биз: «(Коса) нима билан тўлдириларди?» деб сўрадик. У: «Нимага таажжубланасиз? У фақат мана шу ёқдан тўлдириларди», деди ва қўли билан осмонга ишора қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Алонинг исми Язид ибн Абдуллоҳ ибн аш-Шиххийрдир.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ فَخَرَجْنَا فِي بَعْضِ نَوَاحِيهَا فَمَا اسْتَقْبَلَهُ جَبَلٌ وَلاَ شَجَرٌ إِلاَّ وَهُوَ يَقُولُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ وَقَالُوا عَنْ عَبَّادٍ أَبِي يَزِيدَ مِنْهُمْ فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) shunday deganlar: «Men Nabiy ﷺ bilan Makkada edim. Uning bir tomonlariga chiqdik. U zotni biror togʻ yoki daraxt qarshilamadiki, ‹Assalomu alayka, ey Rasululloh!› demagan boʻlsa». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Bu hadisni al-Valid ibn Abu Savrdan bir necha kishi rivoyat qilgan va ular ‹Abbod Abu Yazid› deb keltirganlar, ulardan biri Farva ibn Abu Magʻrodir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) шундай деганлар: «Мен Набий ﷺ билан Маккада эдим. Унинг бир томонларига чиқдик. У зотни бирор тоғ ёки дарахт қаршиламадики, ‹Ассалому алайка, эй Расулуллоҳ!› демаган бўлса». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Бу ҳадисни ал-Валид ибн Абу Саврдан бир неча киши ривоят қилган ва улар ‹Аббод Абу Язид› деб келтирганлар, улардан бири Фарва ибн Абу Мағродир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ إِلَى لِزْقِ جِذْعٍ وَاتَّخَذُوا لَهُ مِنْبَرًا فَخَطَبَ عَلَيْهِ فَحَنَّ الْجِذْعُ حَنِينَ النَّاقَةِ فَنَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَمَسَّهُ فَسَكَنَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir xurmo tanasiga suyanib xutba qilar edilar. Soʻng u zotga minbar yasab berishdi, u zot uning ustida xutba qildilar. Shunda haligi tana tuyaning ingraganidek ingradi. Nabiy ﷺ tushib, uni siladilar, shunda u tinchidi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ubay, Jobir, Ibn Umar, Sahl ibn Saʼd, Ibn Abbos va Ummu Salamadan ham (rivoyatlar bor). Anasning hadisi hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир хурмо танасига суяниб хутба қилар эдилар. Сўнг у зотга минбар ясаб беришди, у зот унинг устида хутба қилдилар. Шунда ҳалиги тана туянинг инграганидек ингради. Набий ﷺ тушиб, уни силадилар, шунда у тинчиди. Абу Исо айтди: Бу бобда Убай, Жобир, Ибн Умар, Саҳл ибн Саъд, Ибн Аббос ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар бор). Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بِمَ أَعْرِفُ أَنَّكَ نَبِيٌّ قَالَ ‏"‏ إِنْ دَعَوْتُ هَذَا الْعِذْقَ مِنْ هَذِهِ النَّخْلَةِ أَتَشْهَدُ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَنْزِلُ مِنَ النَّخْلَةِ حَتَّى سَقَطَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ارْجِعْ ‏"‏ ‏.‏ فَعَادَ فَأَسْلَمَ الأَعْرَابِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday deganlar: Bir aʼrobiy Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Sizning paygʻambar ekaningizni qanday bilaman?» dedi. U zot: «Agar men mana bu xurmo daraxtidan mana shu shingilini chaqirsam, mening Allohning Rasuli ekanimga guvohlik berasanmi?» dedilar. Rasululloh ﷺ uni chaqirdilar, shunda u xurmo daraxtidan tusha boshlab, Nabiy ﷺning oldilariga tushib keldi. Soʻng u zot: «Qaytib bor», dedilar, u qaytib ketdi. Shunda aʼrobiy Islomga kirdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай деганлар: Бир аъробий Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Сизнинг пайғамбар эканингизни қандай биламан?» деди. У зот: «Агар мен мана бу хурмо дарахтидан мана шу шингилини чақирсам, менинг Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик берасанми?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уни чақирдилар, шунда у хурмо дарахтидан туша бошлаб, Набий ﷺнинг олдиларига тушиб келди. Сўнг у зот: «Қайтиб бор», дедилар, у қайтиб кетди. Шунда аъробий Исломга кирди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عَزْرَةُ بْنُ ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا عِلْبَاءُ بْنُ أَحْمَرَ، حَدَّثَنَا أَبُو زَيْدِ بْنُ أَخْطَبَ، قَالَ مَسَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِي وَدَعَا لِي قَالَ عَزْرَةُ إِنَّهُ عَاشَ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً وَلَيْسَ فِي رَأْسِهِ إِلاَّ شَعَرَاتٌ بِيضٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو زَيْدٍ اسْمُهُ عَمْرُو بْنُ أَخْطَبَ ‏.‏

Abu Zayd ibn Axtab (roziyallohu anhu) shunday deganlar: «Rasululloh ﷺ qoʻllarini yuzimga surib, men uchun duo qildilar». Azra (roviy) aytdi: U bir yuz yigirma yil yashadi, boshida bir necha oq tukdan boshqa narsa yoʻq edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Zaydning ismi Amr ibn Axtabdir.Абу Зайд ибн Ахтаб (розияллоҳу анҳу) шундай деганлар: «Расулуллоҳ ﷺ қўлларини юзимга суриб, мен учун дуо қилдилар». Азра (ровий) айтди: У бир юз йигирма йил яшади, бошида бир неча оқ тукдан бошқа нарса йўқ эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Зайднинг исми Амр ибн Ахтабдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ عَرَضْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ لأُمِّ سُلَيْمٍ لَقَدْ سَمِعْتُ صَوْتَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي ضَعِيفًا - أَعْرِفُ فِيهِ الْجُوعَ فَهَلْ عِنْدَكِ مِنْ شَيْءٍ فَقَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ فَأَخْرَجَتْ أَقْرَاصًا مِنْ شَعِيرٍ ثُمَّ أَخْرَجَتْ خِمَارًا لَهَا فَلَفَّتِ الْخُبْزَ بِبَعْضِهِ ثُمَّ دَسَّتْهُ فِي يَدِي وَرَدَّتْنِي بِبَعْضِهِ ثُمَّ أَرْسَلَتْنِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَذَهَبْتُ بِهِ إِلَيْهِ فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ وَمَعَهُ النَّاسُ قَالَ فَقُمْتُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسَلَكَ أَبُو طَلْحَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بِطَعَامٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَنْ مَعَهُ ‏"‏ قُومُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقُوا فَانْطَلَقْتُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ حَتَّى جِئْتُ أَبَا طَلْحَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ يَا أُمَّ سُلَيْمٍ قَدْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ مَعَهُ وَلَيْسَ عِنْدَنَا مَا نُطْعِمُهُمْ ‏.‏ قَالَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ أَبُو طَلْحَةَ حَتَّى لَقِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ مَعَهُ حَتَّى دَخَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلُمِّي يَا أُمَّ سُلَيْمٍ مَا عِنْدَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَتْ بِذَلِكَ الْخُبْزِ فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَفُتَّ وَعَصَرَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ عُكَّةً لَهَا فَآدَمَتْهُ ثُمَّ قَالَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا ثُمَّ خَرَجُوا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا ثُمَّ خَرَجُوا فَأَكَلَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ وَشَبِعُوا وَالْقَوْمُ سَبْعُونَ أَوْ ثَمَانُونَ رَجُلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Talha Ummu Sulaymga: «Men Rasululloh ﷺning ovozlarini eshitdim — kuchsiz edi — unda ochlik borligini sezdim. Sening yoningda biror narsa bormi?» dedi. U: «Ha», dedi-da, bir necha arpa kulchasini chiqardi, soʻng oʻ zining roʻmolini olib, nonni uning bir qismiga oʻradi, soʻng uni qoʻltigʻimga tiqib, ust-boshimni qolgani bilan oʻrab, meni Rasululloh ﷺning oldilariga yubordi. (Anas) aytdi: Men uni u zotga olib bordim. Rasululloh ﷺni masjidda oʻtirgan, atroflarida odamlar bilan birga koʻrdim. Men ularning oldida turdim. Rasululloh ﷺ: «Seni Abu Talha yubordimi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Taom bilanmi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ yonlaridagilarga: «Turinglar», dedilar. Ular yoʻlga chiqdilar, men ularning oldida borib, Abu Talhaning oldiga keldim va unga xabar berdim. Abu Talha: «Ey Ummu Sulaym, Rasululloh ﷺ odamlar bilan birga keldilar, bizning oldimizda ularga beradigan taom yoʻq-ku!» dedi. Ummu Sulaym: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedi. Abu Talha yoʻlga chiqib, Rasululloh ﷺni qarshi oldi. Rasululloh ﷺ Abu Talha bilan birga kelib, ikkovlari (uyga) kirdilar. Rasululloh ﷺ: «Bu yoqqa keltir, ey Ummu Sulaym, yoningdagini», dedilar. U haligi nonni olib keldi. Rasululloh ﷺ amr qilib, u maydalandi. Ummu Sulaym oʻ zining bir meshchasini siqib, uni moylab berdi. Soʻng Rasululloh ﷺ uning ustida Alloh xohlaganini aytdilar. Keyin: «Oʻn kishiga ruxsat ber», dedilar. Ularga ruxsat berildi, ular toʻyguncha yeb, soʻng chiqib ketishdi. Soʻng: «Oʻn kishiga ruxsat ber», dedilar. Ularga ruxsat berildi, ular toʻyguncha yeb, soʻng chiqib ketishdi. Shunday qilib qavmning hammasi yeb, toʻydi. Qavm yetmish yoki sakson kishi edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Талҳа Умму Сулаймга: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг овозларини эшитдим — кучсиз эди — унда очлик борлигини сездим. Сенинг ёнингда бирор нарса борми?» деди. У: «Ҳа», деди-да, бир неча арпа кулчасини чиқарди, сўнг ў зининг рўмолини олиб, нонни унинг бир қисмига ўради, сўнг уни қўлтиғимга тиқиб, уст-бошимни қолгани билан ўраб, мени Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига юборди. (Анас) айтди: Мен уни у зотга олиб бордим. Расулуллоҳ ﷺни масжидда ўтирган, атрофларида одамлар билан бирга кўрдим. Мен уларнинг олдида турдим. Расулуллоҳ ﷺ: «Сени Абу Талҳа юбордими?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Таом биланми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ёнларидагиларга: «Туринглар», дедилар. Улар йўлга чиқдилар, мен уларнинг олдида бориб, Абу Талҳанинг олдига келдим ва унга хабар бердим. Абу Талҳа: «Эй Умму Сулайм, Расулуллоҳ ﷺ одамлар билан бирга келдилар, бизнинг олдимизда уларга берадиган таом йўқ-ку!» деди. Умму Сулайм: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», деди. Абу Талҳа йўлга чиқиб, Расулуллоҳ ﷺни қарши олди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Талҳа билан бирга келиб, икковлари (уйга) кирдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ёққа келтир, эй Умму Сулайм, ёнингдагини», дедилар. У ҳалиги нонни олиб келди. Расулуллоҳ ﷺ амр қилиб, у майдаланди. Умму Сулайм ў зининг бир мешчасини сиқиб, уни мойлаб берди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унинг устида Аллоҳ хоҳлаганини айтдилар. Кейин: «Ўн кишига рухсат бер», дедилар. Уларга рухсат берилди, улар тўйгунча еб, сўнг чиқиб кетишди. Сўнг: «Ўн кишига рухсат бер», дедилар. Уларга рухсат берилди, улар тўйгунча еб, сўнг чиқиб кетишди. Шундай қилиб қавмнинг ҳаммаси еб, тўйди. Қавм етмиш ёки саксон киши эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَانَتْ صَلاَةُ الْعَصْرِ وَالْتَمَسَ النَّاسُ الْوَضُوءَ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِوَضُوءٍ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ فِي ذَلِكَ الإِنَاءِ وَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَتَوَضَّئُوا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ الْمَاءَ يَنْبُعُ مِنْ تَحْتِ أَصَابِعِهِ فَتَوَضَّأَ النَّاسُ حَتَّى تَوَضَّئُوا مِنْ عِنْدِ آخِرِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَزِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) shunday deganlar: «Men Rasululloh ﷺni koʻrdim. Asr namozining vaqti boʻlib qoldi, odamlar tahorat (uchun suv) qidirdilar, ammo topolmadilar. Rasululloh ﷺga (bir oz) tahorat suvi keltirildi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini oʻsha idishga qoʻyib, odamlarga undan tahorat qilishni buyurdilar. Men suvning u zotning barmoqlari ostidan qaynab chiqayotganini koʻrdim. Odamlar oxirgilarigacha undan tahorat qildilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Imron ibn Husayn, Ibn Masʼud, Jobir va Ziyod ibn al-Horis as-Sudoiydan ham (rivoyatlar bor). Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) шундай деганлар: «Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрдим. Аср намозининг вақти бўлиб қолди, одамлар таҳорат (учун сув) қидирдилар, аммо тополмадилар. Расулуллоҳ ﷺга (бир оз) таҳорат суви келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини ўша идишга қўйиб, одамларга ундан таҳорат қилишни буюрдилар. Мен сувнинг у зотнинг бармоқлари остидан қайнаб чиқаётганини кўрдим. Одамлар охиргиларигача ундан таҳорат қилдилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Ибн Масъуд, Жобир ва Зиёд ибн ал-Ҳорис ас-Судоийдан ҳам (ривоятлар бор). Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ أَوَّلُ مَا ابْتُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ النُّبُوَّةِ حِينَ أَرَادَ اللَّهُ كَرَامَتَهُ وَرَحْمَةَ الْعِبَادِ بِهِ أَنْ لاَ يَرَى شَيْئًا إِلاَّ جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ فَمَكَثَ عَلَى ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَمْكُثَ وَحُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلْوَةُ فَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ أَنْ يَخْلُوَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) shunday deganlar: «Rasululloh ﷺga nubuvvatdan eng avval boshlangan narsa — Alloh u zotni karomatlamoqni va bandalarga u zot orqali rahmat qilmoqni iroda etganida — u zot biror narsani (tushda) koʻrmas edilarki, u tongning yorishidek (oʻngida) roʻy bermagan boʻlsa. U zot Alloh xohlagancha shu holatda turdilar. U zotga xilvat (yolgʻizlik) sevdirib qoʻyildi, shu sababli u zotga yolgʻizlikdan koʻra sevimliroq narsa qolmadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай деганлар: «Расулуллоҳ ﷺга нубувватдан энг аввал бошланган нарса — Аллоҳ у зотни кароматламоқни ва бандаларга у зот орқали раҳмат қилмоқни ирода этганида — у зот бирор нарсани (тушда) кўрмас эдиларки, у тонгнинг ёришидек (ўнгида) рўй бермаган бўлса. У зот Аллоҳ хоҳлаганча шу ҳолатда турдилар. У зотга хилват (ёлғизлик) севдириб қўйилди, шу сабабли у зотга ёлғизликдан кўра севимлироқ нарса қолмади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ إِنَّكُمْ تَعُدُّونَ الآيَاتِ عَذَابًا وَإِنَّا كُنَّا نَعُدُّهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرَكَةً لَقَدْ كُنَّا نَأْكُلُ الطَّعَامَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ نَسْمَعُ تَسْبِيحَ الطَّعَامِ ‏.‏ قَالَ وَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِإِنَاءٍ فَوَضَعَ يَدَهُ فِيهِ فَجَعَلَ الْمَاءُ يَنْبُعُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حَىَّ عَلَى الْوَضُوءِ الْمُبَارَكِ وَالْبَرَكَةِ مِنَ السَّمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى تَوَضَّأْنَا كُلُّنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Sizlar (osmoniy) belgilarni azob deb hisoblaysizlar, biz esa Rasululloh ﷺ zamonida ularni baraka deb hisoblardik. Biz Nabiy ﷺ bilan taom yer edik, taomning tasbehini eshitib turardik», dedi. (Roviy) dedi: «Nabiy ﷺga bir idishda (suv) keltirildi. U zot qoʻlini uning ichiga qoʻydilar, shunda suv barmoqlari orasidan otilib chiqa boshladi. Nabiy ﷺ: ‹Muborak tahoratga va osmondan tushgan barakaga shoshilinglar!› dedilar. Toki hammamiz tahorat oldik». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Сизлар (осмоний) белгиларни азоб деб ҳисоблайсизлар, биз эса Расулуллоҳ ﷺ замонида уларни барака деб ҳисоблардик. Биз Набий ﷺ билан таом ер эдик, таомнинг тасбеҳини эшитиб турардик», деди. (Ровий) деди: «Набий ﷺга бир идишда (сув) келтирилди. У зот қўлини унинг ичига қўйдилар, шунда сув бармоқлари орасидан отилиб чиқа бошлади. Набий ﷺ: ‹Муборак таҳоратга ва осмондан тушган баракага шошилинглар!› дедилар. Токи ҳаммамиз таҳорат олдик». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْىُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحْيَانًا يَأْتِينِي فِي مِثْلِ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّ عَلَىَّ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلاً فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَلَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْىُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Horis ibn Hishom Rasululloh ﷺdan: «Sizga vahiy qanday keladi?» deb soʻradi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Baʼzan menga qoʻngʻiroq jarangiga oʻxshab keladi, bu menga eng ogʻiri boʻladi. Baʼzan esa farishta menga kishi suratida koʻrinib, men bilan gaplashadi, men u aytgan narsani anglab olaman», dedilar. Oisha (roziyallohu anho) dedi: «Men Rasululloh ﷺga juda sovuq kunda vahiy tushayotganini koʻrganman. (Vahiy) undan koʻtarilganda, peshonalaridan ter quyilib turardi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ҳорис ибн Ҳишом Расулуллоҳ ﷺдан: «Сизга ваҳий қандай келади?» деб сўради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Баъзан менга қўнғироқ жарангига ўхшаб келади, бу менга энг оғири бўлади. Баъзан эса фаришта менга киши суратида кўриниб, мен билан гаплашади, мен у айтган нарсани англаб оламан», дедилар. Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺга жуда совуқ кунда ваҳий тушаётганини кўрганман. (Ваҳий) ундан кўтарилганда, пешоналаридан тер қуйилиб турарди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَا رَأَيْتُ مِنْ ذِي لِمَّةٍ فِي حُلَّةٍ حَمْرَاءَ أَحْسَنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُ شَعْرٌ يَضْرِبُ مَنْكِبَيْهِ بَعِيدٌ مَا بَيْنَ الْمَنْكِبَيْنِ لَمْ يَكُنْ بِالْقَصِيرِ وَلاَ بِالطَّوِيلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men qizil hulla kiygan, sochi (yelkalariga tushib turuvchi) kishilardan Rasululloh ﷺdan koʻra goʻzalrogʻini koʻrmadim. U zotning sochlari yelkalariga urilib turardi, yelkalari keng edi, na past, na uzun boʻyli emas edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен қизил ҳулла кийган, сочи (елкаларига тушиб турувчи) кишилардан Расулуллоҳ ﷺдан кўра гўзалроғини кўрмадим. У зотнинг сочлари елкаларига урилиб турарди, елкалари кенг эди, на паст, на узун бўйли эмас эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَأَلَ رَجُلٌ الْبَرَاءَ أَكَانَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ السَّيْفِ قَالَ لاَ مِثْلَ الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi undan: «Rasululloh ﷺning yuzlari qilichga oʻxshaganmidi?» deb soʻradi. U: «Yoʻq, oyga oʻxshar edi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши ундан: «Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари қиличга ўхшаганмиди?» деб сўради. У: «Йўқ, ойга ўхшар эди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالطَّوِيلِ وَلاَ بِالْقَصِيرِ شَثْنَ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ ضَخْمَ الرَّأْسِ ضَخْمَ الْكَرَادِيسِ طَوِيلَ الْمَسْرُبَةِ إِذَا مَشَى تَكَفَّأَ تَكَفُّؤًا كَأَنَّمَا انْحَطَّ مِنْ صَبَبٍ لَمْ أَرَ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ na uzun, na past boʻyli emas edilar. Kaft va oyoqlari yoʻgʻon, boshlari katta, suyaklari yirik edi, koʻkraklaridan kindiklariga tomon ingichka tuk chizigʻi (masruba) bor edi. Yurganlarida goʻyo yuqoridan pastga tushayotgandek mayil bilan yurar edilar. Men u zotdan oldin ham, keyin ham u kabi (kishi)ni koʻrmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ на узун, на паст бўйли эмас эдилар. Кафт ва оёқлари йўғон, бошлари катта, суяклари йирик эди, кўкракларидан киндикларига томон ингичка тук чизиғи (масруба) бор эди. Юрганларида гўё юқоридан пастга тушаётгандек майил билан юрар эдилар. Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у каби (киши)ни кўрмадим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي حَلِيمَةَ مِنْ قَصْرِ الأَحْنَفِ وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالُوا حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، مَوْلَى غُفْرَةَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، مِنْ وَلَدِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ كَانَ عَلِيٌّ رضى الله عنه إِذَا وَصَفَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَمْ يَكُنْ بِالطَّوِيلِ الْمُمَغَّطِ وَلاَ بِالْقَصِيرِ الْمُتَرَدِّدِ وَكَانَ رَبْعَةً مِنَ الْقَوْمِ وَلَمْ يَكُنْ بِالْجَعْدِ الْقَطَطِ وَلاَ بِالسَّبِطِ كَانَ جَعْدًا رَجِلاً وَلَمْ يَكُنْ بِالْمُطَهَّمِ وَلاَ بِالْمُكَلْثَمِ وَكَانَ فِي الْوَجْهِ تَدْوِيرٌ أَبْيَضُ مُشْرَبٌ أَدْعَجُ الْعَيْنَيْنِ أَهْدَبُ الأَشْفَارِ جَلِيلُ الْمُشَاشِ وَالْكَتِدِ أَجْرَدُ ذُو مَسْرُبَةٍ شَثْنُ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ إِذَا مَشَى تَقَلَّعَ كَأَنَّمَا يَمْشِي فِي صَبَبٍ وَإِذَا الْتَفَتَ الْتَفَتَ مَعًا بَيْنَ كَتِفَيْهِ خَاتَمُ النُّبُوَّةِ وَهُوَ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ أَجْوَدُ النَّاسِ كَفًّا وَأَشْرَحُهُمْ صَدْرًا وَأَصْدَقُ النَّاسِ لَهْجَةً وَأَلْيَنُهُمْ عَرِيكَةً وَأَكْرَمُهُمْ عِشْرَةً مَنْ رَآهُ بَدِيهَةً هَابَهُ وَمَنْ خَالَطَهُ مَعْرِفَةً أَحَبَّهُ يَقُولُ نَاعِتُهُ لَمْ أَرَ قَبْلَهُ وَلاَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ سَمِعْتُ الأَصْمَعِيَّ يَقُولُ فِي تَفْسِيرِهِ صِفَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْمُمَغَّطِ الذَّاهِبُ طُولاً ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَعْرَابِيًّا يَقُولُ تَمَغَّطَ فِي نَشَّابَةٍ أَىْ مَدَّهَا مَدًّا شَدِيدًا ‏.‏ وَأَمَّا الْمُتَرَدِّدُ فَالدَّاخِلُ بَعْضُهُ فِي بَعْضٍ قِصَرًا وَأَمَّا الْقَطَطُ فَالشَّدِيدُ الْجُعُودَةِ وَالرَّجِلُ الَّذِي فِي شَعَرِهِ حُجُونَةٌ قَلِيلاً وَأَمَّا الْمُطَهَّمُ فَالْبَادِنُ الْكَثِيرُ اللَّحْمِ وَأَمَّا الْمُكَلْثَمُ فَالْمُدَوَّرُ الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَمَّا الْمُشْرَبُ فَهُوَ الَّذِي فِي بَيَاضِهِ حُمْرَةٌ وَالأَدْعَجُ الشَّدِيدُ سَوَادِ الْعَيْنِ وَالأَهْدَبُ الطَّوِيلُ الأَشْفَارِ وَالْكَتِدُ مُجْتَمَعُ الْكَتِفَيْنِ وَهُوَ الْكَاهِلُ وَالْمَسْرُبَةُ هُوَ الشَّعْرُ الدَّقِيقُ الَّذِي هُوَ كَأَنَّهُ قَضِيبٌ مِنَ الصَّدْرِ إِلَى السُّرَّةِ ‏.‏ وَالشَّثْنُ الْغَلِيظُ الأَصَابِعِ مِنَ الْكَفَّيْنِ وَالْقَدَمَيْنِ وَالتَّقَلُّعُ أَنْ يَمْشِيَ بِقُوَّةٍ وَالصَّبَبُ الْحُدُورُ يَقُولُ انْحَدَرْنَا فِي صَبُوبٍ وَصَبَبٍ وَقَوْلُهُ جَلِيلُ الْمُشَاشِ يُرِيدُ رُءُوسَ الْمَنَاكِبِ وَالْعَشِيرَةُ الصُّحْبَةُ وَالْعَشِيرُ الصَّاحِبُ وَالْبَدِيهَةُ الْمُفَاجَأَةُ يُقَالَ بَدَهْتُهُ بِأَمْرٍ أَىْ فَجَأْتُهُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺni vasflaganda shunday derdi: «U zot juda choʻzilgan uzun ham, juda kalta past ham emas edilar, balki qavm orasida oʻrtacha boʻyli edilar. Sochlari na juda jingalak, na juda tekis edi, balki orasida andak jingalaklik bor edi. Tanalari na semiz seret, na yuzlari yumaloq edi; yuzlarida andak doʻngalaklik bor edi. Oqi qizillik bilan aralashgan oq yuzli, koʻzlari qop-qora, kipriklari uzun, yelka boshlari va elkalari yirik, badani tuksiz, koʻkragida masruba (tuk chizigʻi) bor edi. Kaft va oyoqlari yoʻgʻon edi. Yurganlarida goʻyo qiyalikdan tushayotgandek kuch bilan qadam tashlar edilar. Oʻgirilganlarida butun (badanlari) bilan oʻgirilar edilar. Ikki yelkalari orasida nubuvvat muhri bor edi, u zot paygʻambarlarning eng oxirgisi edilar. Odamlarning kafti eng saxiysi, koʻkragi eng kengi, tili eng rostgoʻyi, feʼli eng yumshogʻi, suhbati eng karami edilar. Uni birinchi koʻrgan kishi hayajonga tushardi, tanishib aralashgan kishi esa uni sevib qolardi. Uni vasflagan kishi: ‹Men u zotdan oldin ham, keyin ham u kabisini koʻrmaganman›, der edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺни васфлаганда шундай дерди: «У зот жуда чўзилган узун ҳам, жуда калта паст ҳам эмас эдилар, балки қавм орасида ўртача бўйли эдилар. Сочлари на жуда жингалак, на жуда текис эди, балки орасида андак жингалаклик бор эди. Таналари на семиз серет, на юзлари юмалоқ эди; юзларида андак дўнгалаклик бор эди. Оқи қизиллик билан аралашган оқ юзли, кўзлари қоп-қора, киприклари узун, елка бошлари ва элкалари йирик, бадани туксиз, кўкрагида масруба (тук чизиғи) бор эди. Кафт ва оёқлари йўғон эди. Юрганларида гўё қияликдан тушаётгандек куч билан қадам ташлар эдилар. Ўгирилганларида бутун (баданлари) билан ўгирилар эдилар. Икки елкалари орасида нубувват муҳри бор эди, у зот пайғамбарларнинг энг охиргиси эдилар. Одамларнинг кафти энг сахийси, кўкраги энг кенги, тили энг ростгўйи, феъли энг юмшоғи, суҳбати энг карами эдилар. Уни биринчи кўрган киши ҳаяжонга тушарди, танишиб аралашган киши эса уни севиб қоларди. Уни васфлаган киши: ‹Мен у зотдан олдин ҳам, кейин ҳам у кабисини кўрмаганман›, дер эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْرُدُ سَرْدَكُمْ هَذَا وَلَكِنَّهُ كَانَ يَتَكَلَّمُ بِكَلاَمٍ بَيْنَهُ فَصْلٌ يَحْفَظُهُ مَنْ جَلَسَ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ وَقَدْ رَوَاهُ يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ sizlar kabi (soʻzlarni) ketma-ket shoshib gapirmas edilar, balki orasi ajralib turadigan, oldida oʻtirgan kishi yodlab oladigan tarzda gapirar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, biz uni faqat Zuhriyning hadisi orqaligina bilamiz. Uni Yunus ibn Yazid ham Zuhriydan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ сизлар каби (сўзларни) кетма-кет шошиб гапирмас эдилар, балки ораси ажралиб турадиган, олдида ўтирган киши ёдлаб оладиган тарзда гапирар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат Зуҳрийнинг ҳадиси орқалигина биламиз. Уни Юнус ибн Язид ҳам Зуҳрийдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُثَنَّى، عَنْ ثُمَامَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعِيدُ الْكَلِمَةَ ثَلاَثًا لِتُعْقَلَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُثَنَّى ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ (gapirgan) soʻzni anglab olinishi uchun uch marta takrorlar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, biz uni faqat Abdulloh ibn Musannoning hadisi orqaligina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ (гапирган) сўзни англаб олиниши учун уч марта такрорлар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Мусаннонинг ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ، قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَكْثَرَ تَبَسُّمًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Horis ibn Jazʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺdan koʻra koʻproq tabassum qiluvchi birovni koʻrmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Ҳорис ибн Жазъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан кўра кўпроқ табассум қилувчи бировни кўрмадим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ، مِثْلُ هَذَا ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْخَلاَّلُ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ السَّيْلَحَانِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ جَزْءٍ، قَالَ مَا كَانَ ضَحِكُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ تَبَسُّمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ لَيْثِ بْنِ سَعْدٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Horis ibn Jazʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning kulgilari faqat tabassum boʻlardi (ovoz chiqarib kulmas edilar)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir, biz uni Lays ibn Saʼdning hadisi orqali faqat shu yoʻldan bilamiz.Абдуллоҳ ибн Ҳорис ибн Жазъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг кулгилари фақат табассум бўларди (овоз чиқариб кулмас эдилар)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир, биз уни Лайс ибн Саъднинг ҳадиси орқали фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْجَعْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ ذَهَبَتْ بِي خَالَتِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَ أُخْتِي وَجِعٌ فَمَسَحَ بِرَأْسِي وَدَعَا لِي بِالْبَرَكَةِ وَتَوَضَّأَ فَشَرِبْتُ مِنْ وَضُوئِهِ فَقُمْتُ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَنَظَرْتُ إِلَى الْخَاتَمِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ فَإِذَا هُوَ مِثْلُ زِرِّ الْحَجَلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى الزِّرُّ يُقَالُ بَيْضٌ لَهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ وَقُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَأَبِي رِمْثَةَ وَبُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ وَعَمْرِو بْنِ أَخْطَبَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Xolam meni Nabiy ﷺ huzurlariga olib bordi va: ‹Yo Rasululloh, jiyanim ogʻrib turibdi›, dedi. Shunda u zot boshimni siladilar va menga baraka tilab duo qildilar, hamda tahorat oldilar, men ularning tahorat suvidan ichdim. Soʻng u zotning orqalarida turib, ikki yelkalari orasidagi muhrga qaradim, u xuddi kaklik tuxumiday edi», dedi. Abu Iso aytdi: ‹Zirr› — bu (kaklikning) tuxumi deyiladi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Salmon, Qurra ibn Iyos al-Muzaniy, Jobir ibn Samura, Abu Rimsa, Burayda al-Aslamiy, Abdulloh ibn Sarjis, Amr ibn Axtab va Abu Saiddan (ham hadislar) bor. Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Холам мени Набий ﷺ ҳузурларига олиб борди ва: ‹Ё Расулуллоҳ, жияним оғриб турибди›, деди. Шунда у зот бошимни силадилар ва менга барака тилаб дуо қилдилар, ҳамда таҳорат олдилар, мен уларнинг таҳорат сувидан ичдим. Сўнг у зотнинг орқаларида туриб, икки елкалари орасидаги муҳрга қарадим, у худди каклик тухумидай эди», деди. Абу Исо айтди: ‹Зирр› — бу (какликнинг) тухуми дейилади. Абу Исо айтди: Бу бобда Салмон, Қурра ибн Иёс ал-Музаний, Жобир ибн Самура, Абу Римса, Бурайда ал-Асламий, Абдуллоҳ ибн Саржис, Амр ибн Ахтаб ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар) бор. Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ جَابِرٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ خَاتَمُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي الَّذِي بَيْنَ كَتِفَيْهِ غُدَّةً حَمْرَاءَ مِثْلَ بَيْضَةِ الْحَمَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning muhrlari — yaʼni ikki yelkalari orasidagi (muhr) — qizil goʻsht doʻngchasi boʻlib, kabutar tuxumiday edi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг муҳрлари — яъни икки елкалари орасидаги (муҳр) — қизил гўшт дўнгчаси бўлиб, кабутар тухумидай эди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، هُوَ ابْنُ أَرْطَاةَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ فِي سَاقَىْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُمُوشَةٌ وَكَانَ لاَ يَضْحَكُ إِلاَّ تَبَسُّمًا وَكُنْتُ إِذَا نَظَرْتُ إِلَيْهِ قُلْتُ أَكْحَلَ الْعَيْنَيْنِ وَلَيْسَ بِأَكْحَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺning boldirlarida ozgina ozgʻinlik bor edi, faqat tabassum qilib kular edilar. Men ularga qaraganimda, koʻzlariga surma tortgan deb oʻylardim, holbuki surma tortmagan edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺнинг болдирларида озгина озғинлик бор эди, фақат табассум қилиб кулар эдилар. Мен уларга қараганимда, кўзларига сурма тортган деб ўйлардим, ҳолбуки сурма тортмаган эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قَطَنٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ضَلِيعَ الْفَمِ أَشْكَلَ الْعَيْنَيْنِ مَنْهُوسَ الْعَقِبِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ keng ogʻizli, koʻzlarining oqida qizgʻimtirlik bor (ashkal), tovonlari nozik (ingichka) edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ кенг оғизли, кўзларининг оқида қизғимтирлик бор (ашкал), товонлари нозик (ингичка) эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَلِيعَ الْفَمِ أَشْكَلَ الْعَيْنَيْنِ مَنْهُوشَ الْعَقِبِ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ قُلْتُ لِسِمَاكٍ مَا ضَلِيعُ الْفَمِ قَالَ وَاسِعُ الْفَمِ ‏.‏ قُلْتُ مَا أَشْكَلُ الْعَيْنِ قَالَ طَوِيلُ شَقِّ الْعَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَا مَنْهُوشُ الْعَقِبِ قَالَ قَلِيلُ اللَّحْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning ogʻizlari keng, koʻzlari uzun (yorugʻ qorachiqli), tovonlari ozgina goʻshtli edi. Shuʼba aytdi: Men Simokdan: «Zaliʼul-fam nima?» deb soʻradim. U: «Ogʻzi kengligi», dedi. «Ashkalul-ayn nima?» dedim. U: «Koʻz tirqishi uzunligi», dedi. «Manhushul-aqib nima?» dedim. U: «Goʻshti oz (tovon)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг оғизлари кенг, кўзлари узун (ёруғ қорачиқли), товонлари озгина гўштли эди. Шуъба айтди: Мен Симокдан: «Залиъул-фам нима?» деб сўрадим. У: «Оғзи кенглиги», деди. «Ашкалул-айн нима?» дедим. У: «Кўз тирқиши узунлиги», деди. «Манҳушул-ақиб нима?» дедим. У: «Гўшти оз (товон)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَحْسَنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّ الشَّمْسَ تَجْرِي فِي وَجْهِهِ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَسْرَعَ فِي مَشْيِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّمَا الأَرْضُ تُطْوَى لَهُ إِنَّا لَنُجْهِدُ أَنْفُسَنَا وَإِنَّهُ لَغَيْرُ مُكْتَرِثٍ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Rasululloh ﷺdan koʻra goʻzalroq bir narsani koʻrmadim, goʻyo quyosh ularning yuzlarida oqib turardek edi. Yana Rasululloh ﷺdan koʻra yurishida tezroq birovni koʻrmadim, goʻyo yer u zot uchun yigʻib qoʻyilardek edi. Biz oʻzimizni qiynar edik, u zot esa hech qiynalmas edilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан кўра гўзалроқ бир нарсани кўрмадим, гўё қуёш уларнинг юзларида оқиб турардек эди. Яна Расулуллоҳ ﷺдан кўра юришида тезроқ бировни кўрмадим, гўё ер у зот учун йиғиб қўйилардек эди. Биз ўзимизни қийнар эдик, у зот эса ҳеч қийналмас эдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُرِضَ عَلَىَّ الأَنْبِيَاءُ فَإِذَا مُوسَى ضَرْبٌ مِنَ الرِّجَالِ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَرَأَيْتُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ فَإِذَا أَقْرَبُ النَّاسِ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ وَرَأَيْتُ إِبْرَاهِيمَ فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا صَاحِبُكُمْ نَفْسَهُ وَرَأَيْتُ جِبْرِيلَ فَإِذَا أَقْرَبُ مَنْ رَأَيْتُ بِهِ شَبَهًا دِحْيَةُ ‏"‏ ‏.‏ هُوَ ابْنُ خَلِيفَةَ الْكَلْبِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Menga paygʻambarlar koʻrsatildi. Mana Muso — ozgʻin tanli erkak, goʻyo Shanuʼa qabilasi erkaklaridan biridek edi. Iyso ibn Maryamni ham koʻrdim; koʻrganlarim ichida unga eng oʻxshashi Urva ibn Masʼud edi. Ibrohimni ham koʻrdim; koʻrganlarim ichida unga eng oʻxshashi sizlarning sohibingiz — oʻzimdir. Jibrilni ham koʻrdim; koʻrganlarim ichida unga eng oʻxshashi Dihya edi». U Dihya ibn Xalifa al-Kalbiydir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Менга пайғамбарлар кўрсатилди. Мана Мусо — озғин танли эркак, гўё Шануъа қабиласи эркакларидан биридек эди. Ийсо ибн Марямни ҳам кўрдим; кўрганларим ичида унга энг ўхшаши Урва ибн Масъуд эди. Иброҳимни ҳам кўрдим; кўрганларим ичида унга энг ўхшаши сизларнинг соҳибингиз — ўзимдир. Жибрилни ҳам кўрдим; кўрганларим ичида унга энг ўхшаши Диҳя эди». У Диҳя ибн Халифа ал-Калбийдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، حَدَّثَنِي عَمَّارٌ، مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ oltmish besh yoshlarida vafot etdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ олтмиш беш ёшларида вафот этдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ،قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ،قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ،قَالَ حَدَّثَنَا عَمَّارٌ، مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ خَمْسٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنُ الإِسْنَادِ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ oltmish besh yoshlarida vafot etdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis isnodi hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ олтмиш беш ёшларида вафот этдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис исноди ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَكَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ - يَعْنِي يُوحَى إِلَيْهِ وَتُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَدَغْفَلِ بْنِ حَنْظَلَةَ وَلاَ يَصِحُّ لِدَغْفَلٍ سَمَاعٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ رُؤْيَةٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Paygʻambar ﷺ Makkada oʻn uch yil turdilar — yaʼni unga vahiy nozil qilinayotgan holda — va oltmish uch yoshlarida vafot etdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Anas ibn Molik va Dagʻfal ibn Hanzaladan ham (rivoyatlar) bor. Dagʻfalning Paygʻambar ﷺdan eshitgani ham, u zotni koʻrgani ham sobit emas. Ibn Abbosning hadisi esa Amr ibn Dinor rivoyatidan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Пайғамбар ﷺ Маккада ўн уч йил турдилар — яъни унга ваҳий нозил қилинаётган ҳолда — ва олтмиш уч ёшларида вафот этдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Анас ибн Молик ва Дағфал ибн Ҳанзаладан ҳам (ривоятлар) бор. Дағфалнинг Пайғамбар ﷺдан эшитгани ҳам, у зотни кўргани ҳам собит эмас. Ибн Аббоснинг ҳадиси эса Амр ибн Динор ривоятидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَخْطُبُ، يَقُولُ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَا ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U xutba qilib turib shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar, Abu Bakr ham, Umar ham (shu yoshda vafot etdi), men ham oltmish uch yoshdaman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У хутба қилиб туриб шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар, Абу Бакр ҳам, Умар ҳам (шу ёшда вафот этди), мен ҳам олтмиш уч ёшдаман». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ الْعَنْبَرِيُّ وَالْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أُخْبِرْتُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ، فِي حَدِيثِهِ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَاتَ وَهُوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ oltmish uch yoshlarida vafot etdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni az-Zuhriyning jiyani ham az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ олтмиш уч ёшларида вафот этдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни аз-Зуҳрийнинг жияни ҳам аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْرَأُ إِلَى كُلِّ خَلِيلٍ مِنْ خِلِّهِ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ ابْنَ أَبِي قُحَافَةَ خَلِيلاً وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men har bir doʻstning doʻstligidan voz kechaman. Agar (Allohdan boshqa) bir doʻst tutuvchi boʻlganimda, Ibn Abu Quhofani doʻst tutgan boʻlardim. Albatta, sizlarning sohibingiz Allohning doʻstidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Said, Abu Hurayra, Ibn Zubayr va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен ҳар бир дўстнинг дўстлигидан воз кечаман. Агар (Аллоҳдан бошқа) бир дўст тутувчи бўлганимда, Ибн Абу Қуҳофани дўст тутган бўлардим. Албатта, сизларнинг соҳибингиз Аллоҳнинг дўстидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид, Абу Ҳурайра, Ибн Зубайр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ سَيِّدُنَا وَخَيْرُنَا وَأَحَبُّنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Abu Bakr bizning sayyidimiz, eng yaxshimiz va Rasululloh ﷺga eng suyukligimizdir». Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Абу Бакр бизнинг саййидимиз, энг яхшимиз ва Расулуллоҳ ﷺга энг суюклигимиздир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَىُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ قَالَتْ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَتْ عُمَرُ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَتْ ثُمَّ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ فَسَكَتَتْ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Shaqiq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)ga: «Rasululloh ﷺning sahobalaridan qaysi biri u zotga eng suyukli edi?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. «Soʻng kim?» dedim. U: «Umar», dedi. «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Abu Ubayda ibn Jarroh», dedi. «Soʻng kim?» dedim. Shunda u jim qoldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Шақиқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: «Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан қайси бири у зотга энг суюкли эди?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. «Сўнг ким?» дедим. У: «Умар», деди. «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Абу Убайда ибн Жарроҳ», деди. «Сўнг ким?» дедим. Шунда у жим қолди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ، وَالأَعْمَشِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ صُهْبَانَ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَكَثِيرٍ النَّوَّاءِ، كُلِّهِمْ عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى لَيَرَاهُمْ مَنْ تَحْتَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ النَّجْمَ الطَّالِعَ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ مِنْهُمْ وَأَنْعَمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, yuksak darajalar ahlini ulardan pastdagilar xuddi sizlar osmon ufqida koʻtarilgan yulduzni koʻrgandek koʻradilar. Abu Bakr bilan Umar ham shulardandir va ular naqadar yaxshi (kishilardir)!» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. U Atiyyadan, u Abu Saiddan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, юксак даражалар аҳлини улардан пастдагилар худди сизлар осмон уфқида кўтарилган юлдузни кўргандек кўрадилар. Абу Бакр билан Умар ҳам шулардандир ва улар нақадар яхши (кишилардир)!» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. У Атийядан, у Абу Саиддан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي الْمُعَلَّى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ رَجُلاً خَيَّرَهُ رَبُّهُ بَيْنَ أَنْ يَعِيشَ فِي الدُّنْيَا مَا شَاءَ أَنْ يَعِيشَ وَيَأْكُلَ فِي الدُّنْيَا مَا شَاءَ أَنْ يَأْكُلَ وَبَيْنَ لِقَاءِ رَبِّهِ فَاخْتَارَ لِقَاءَ رَبِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَلاَ تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَا الشَّيْخِ إِذْ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً صَالِحًا خَيَّرَهُ رَبُّهُ بَيْنَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ لِقَاءِ رَبِّهِ فَاخْتَارَ لِقَاءَ رَبِّهِ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ أَعْلَمَهُمْ بِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ بَلْ نَفْدِيكَ بِآبَائِنَا وَأَمْوَالِنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَمَنَّ إِلَيْنَا فِي صُحْبَتِهِ وَذَاتِ يَدِهِ مِنِ ابْنِ أَبِي قُحَافَةَ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ ابْنَ أَبِي قُحَافَةَ خَلِيلاً وَلَكِنْ وُدٌّ وَإِخَاءُ إِيمَانٍ وُدٌّ وَإِخَاءُ إِيمَانٍ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلُ اللَّهِ ‏"‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي عَوَانَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ بِإِسْنَادٍ غَيْرِ هَذَا ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ أَمَنَّ إِلَيْنَا يَعْنِي أَمَنَّ عَلَيْنَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abu Muallo otasidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ bir kuni xutba qilib shunday dedilar: «Albatta, bir kishini Robbisi dunyoda xohlaganicha yashashi va dunyoda xohlaganicha tanovul qilishi bilan Robbisiga uchrashi orasida ixtiyor qoʻydi, u esa Robbisiga uchrashni ixtiyor qildi». (Rovi) aytdi: Shunda Abu Bakr yigʻladi. Paygʻambar ﷺning sahobalari: «Bu choldan ajablanmaysizlarmi? Rasululloh ﷺ Robbisi dunyo bilan Robbisiga uchrash orasida ixtiyor qoʻygan, u esa Robbisiga uchrashni ixtiyor qilgan bir solih kishini zikr qildilar (xolos)», dedilar. (Rovi) aytdi: Abu Bakr ular ichida Rasululloh ﷺ aytgan narsani eng yaxshi bilgani edi. Shunda Abu Bakr: «Yoʻq, biz sizni otalarimiz va mol-mulklarimiz bilan fido qilamiz», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ: «Suhbati va moli bilan bizga Ibn Abu Quhofadan koʻra koʻproq ehson qilgan birorta odam yoʻq. Agar men (Allohdan oʻzga) bir doʻst tutuvchi boʻlganimda, Ibn Abu Quhofani doʻst tutgan boʻlardim. Lekin (bizning oramizdagisi) iymon muhabbati va birodarligidir», dedilar — buni ikki yoki uch marta takrorladilar — «Albatta, sizlarning sohibingiz Allohning doʻstidir». Bu hadis Abu Avonadan, u Abdulmalik ibn Umayrdan boshqa isnod bilan ham rivoyat qilingan. «Amanna ilayno» degani «bizga ehson qilgan» maʼnosidadir. Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir.Ибн Абу Муалло отасидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ бир куни хутба қилиб шундай дедилар: «Албатта, бир кишини Роббиси дунёда хоҳлаганича яшаши ва дунёда хоҳлаганича тановул қилиши билан Роббисига учраши орасида ихтиёр қўйди, у эса Роббисига учрашни ихтиёр қилди». (Рови) айтди: Шунда Абу Бакр йиғлади. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари: «Бу чолдан ажабланмайсизларми? Расулуллоҳ ﷺ Роббиси дунё билан Роббисига учраш орасида ихтиёр қўйган, у эса Роббисига учрашни ихтиёр қилган бир солиҳ кишини зикр қилдилар (холос)», дедилар. (Рови) айтди: Абу Бакр улар ичида Расулуллоҳ ﷺ айтган нарсани энг яхши билгани эди. Шунда Абу Бакр: «Йўқ, биз сизни оталаримиз ва мол-мулкларимиз билан фидо қиламиз», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ: «Суҳбати ва моли билан бизга Ибн Абу Қуҳофадан кўра кўпроқ эҳсон қилган бирорта одам йўқ. Агар мен (Аллоҳдан ўзга) бир дўст тутувчи бўлганимда, Ибн Абу Қуҳофани дўст тутган бўлардим. Лекин (бизнинг орамиздагиси) иймон муҳаббати ва биродарлигидир», дедилар — буни икки ёки уч марта такрорладилар — «Албатта, сизларнинг соҳибингиз Аллоҳнинг дўстидир». Бу ҳадис Абу Авонадан, у Абдулмалик ибн Умайрдан бошқа иснод билан ҳам ривоят қилинган. «Аманна илайно» дегани «бизга эҳсон қилган» маъносидадир. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ عَبْدًا خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا مَا شَاءَ وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ فَاخْتَارَ مَا عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَدَيْنَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا ‏.‏ قَالَ فَعَجِبْنَا فَقَالَ النَّاسُ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الشَّيْخِ يُخْبِرُ رَسُولُ اللَّهِ عَنْ عَبْدٍ خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ مِنْ زَهْرَةِ الدُّنْيَا مَا شَاءَ وَبَيْنَ مَا عِنْدَ اللَّهِ وَهُوَ يَقُولُ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا ‏.‏ قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ الْمُخَيَّرَ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ أَعْلَمَنَا بِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمَنِّ النَّاسِ عَلَىَّ فِي صُحْبَتِهِ وَمَالِهِ أَبُو بَكْرٍ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلاً وَلَكِنْ أُخُوَّةُ الإِسْلاَمِ لاَ تَبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلاَّ خَوْخَةُ أَبِي بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ minbarga oʻtirib shunday dedilar: «Albatta, bir bandani Alloh dunyo gulshanidan xohlaganicha berishi bilan Oʻz huzuridagi narsa orasida ixtiyor qoʻydi, u esa Oʻz huzuridagi narsani ixtiyor qildi». Shunda Abu Bakr: «Ey Allohning Rasuli, biz sizni otalarimiz va onalarimiz bilan fido qilamiz», dedi. (Rovi) aytdi: Biz bundan ajablandik. Odamlar: «Bu cholga qaranglar! Rasululloh ﷺ Alloh dunyo gulshanidan xohlaganicha berishi bilan Alloh huzuridagi narsa orasida ixtiyor qoʻygan bir bandadan xabar berayotsa-yu, u esa: ‹Biz sizni otalarimiz va onalarimiz bilan fido qilamiz›, deydi-ya», deyishdi. (Rovi) aytdi: Holbuki, ixtiyor qoʻyilgan zot Rasululloh ﷺning oʻzlari edilar, Abu Bakr esa bizning ichimizda buni eng yaxshi bilgani edi. Bas, Paygʻambar ﷺ: «Suhbati va moli bilan menga eng koʻp ehson qilgan kishilardan biri Abu Bakrdir. Agar men (Allohdan oʻzga) bir doʻst tutuvchi boʻlganimda, Abu Bakrni doʻst tutgan boʻlardim. Lekin (bizning oramizdagisi) islom birodarligidir. Masjidda Abu Bakrning eshigidan boshqa hech bir eshik qolmasin!» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ минбарга ўтириб шундай дедилар: «Албатта, бир бандани Аллоҳ дунё гулшанидан хоҳлаганича бериши билан Ўз ҳузуридаги нарса орасида ихтиёр қўйди, у эса Ўз ҳузуридаги нарсани ихтиёр қилди». Шунда Абу Бакр: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз сизни оталаримиз ва оналаримиз билан фидо қиламиз», деди. (Рови) айтди: Биз бундан ажабландик. Одамлар: «Бу чолга қаранглар! Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳ дунё гулшанидан хоҳлаганича бериши билан Аллоҳ ҳузуридаги нарса орасида ихтиёр қўйган бир бандадан хабар бераётса-ю, у эса: ‹Биз сизни оталаримиз ва оналаримиз билан фидо қиламиз›, дейди-я», дейишди. (Рови) айтди: Ҳолбуки, ихтиёр қўйилган зот Расулуллоҳ ﷺнинг ўзлари эдилар, Абу Бакр эса бизнинг ичимизда буни энг яхши билгани эди. Бас, Пайғамбар ﷺ: «Суҳбати ва моли билан менга энг кўп эҳсон қилган кишилардан бири Абу Бакрдир. Агар мен (Аллоҳдан ўзга) бир дўст тутувчи бўлганимда, Абу Бакрни дўст тутган бўлардим. Лекин (бизнинг орамиздагиси) ислом биродарлигидир. Масжидда Абу Бакрнинг эшигидан бошқа ҳеч бир эшик қолмасин!» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ الْكُوفِيُّ،قَالَ حَدَّثَنَا مَحْبُوبُ بْنُ مُحْرِزٍ الْقَوَارِيرِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الأَوْدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لأَحَدٍ عِنْدَنَا يَدٌ إِلاَّ وَقَدْ كَافَيْنَاهُ مَا خَلاَ أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا يَدًا يُكَافِئُهُ اللَّهُ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَا نَفَعَنِي مَالُ أَحَدٍ قَطُّ مَا نَفَعَنِي مَالُ أَبِي بَكْرٍ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلاً أَلاَ وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bizning oldimizda hech kimning yaxshiligi yoʻqki, biz uning oʻrnini qaytarib bermagan boʻlsak, Abu Bakrdan boshqa. Chunki uning bizdagi yaxshiligi shundayki, Alloh uni qiyomat kuni uning oʻrniga mukofotlaydi. Hech kimning moli menga Abu Bakrning moli naf bergani kabi naf bergani yoʻq. Agar men birortasini xalil (qadrdon doʻst) tutadigan boʻlsam, albatta Abu Bakrni xalil tutardim. Ogoh boʻlinglar, sizning sohibingiz (men esa) Allohning xalilidirman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизнинг олдимизда ҳеч кимнинг яхшилиги йўқки, биз унинг ўрнини қайтариб бермаган бўлсак, Абу Бакрдан бошқа. Чунки унинг биздаги яхшилиги шундайки, Аллоҳ уни қиёмат куни унинг ўрнига мукофотлайди. Ҳеч кимнинг моли менга Абу Бакрнинг моли наф бергани каби наф бергани йўқ. Агар мен бирортасини халил (қадрдон дўст) тутадиган бўлсам, албатта Абу Бакрни халил тутардим. Огоҳ бўлинглар, сизнинг соҳибингиз (мен эса) Аллоҳнинг халилидирман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، وَهُوَ ابْنُ حِرَاشٍ عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ نَحْوَهُ وَكَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُدَلِّسُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرُبَّمَا ذَكَرَهُ عَنْ زَائِدَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ وَرُبَّمَا لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ زَائِدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِيهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ مَوْلًى لِرِبْعِيٍّ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ سَالِمٌ الأَنْعُمِيُّ كُوفِيٌّ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشَ عَنْ حُذَيْفَةَ

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mendan keyingi ikki kishiga — Abu Bakr va Umarga ergashinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu bobda Ibn Masʼuddan ham (rivoyat) bor. Bu hadis Ribʼiy orqali Huzayfadan, undan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мендан кейинги икки кишига — Абу Бакр ва Умарга эргашинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис Рибъий орқали Ҳузайфадан, ундан Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي الْعَلاَءِ الْمُرَادِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ هَرِمٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، رضى الله عنه قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لاَ أَدْرِي مَا بَقَائِي فِيكُمْ فَاقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ وَأَشَارَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺ huzurlarida oʻtirgan edik, u zot: ‹Men sizlar orasida qancha qolishimni bilmayman, mendan keyingi ikki kishiga ergashinglar›, dedilar va Abu Bakr bilan Umarga ishora qildilar», dedi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺ ҳузурларида ўтирган эдик, у зот: ‹Мен сизлар орасида қанча қолишимни билмайман, мендан кейинги икки кишига эргашинглар›, дедилар ва Абу Бакр билан Умарга ишора қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ الْعَبْدِيُّ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ‏"‏ هَذَانِ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ إِلاَّ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Bakr va Umar haqida: «Bu ikkalasi avvalgilar va keyingilar orasidagi jannat ahlining keksalari (kuhul)ning sayyidlaridir, faqat nabiylar va rasullar mustasno», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan hasan gʻaribdir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр ва Умар ҳақида: «Бу иккаласи аввалгилар ва кейингилар орасидаги жаннат аҳлининг кексалари (куҳул)нинг саййидларидир, фақат набийлар ва расуллар мустасно», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُوَقَّرِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ طَلَعَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَانِ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ إِلاَّ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ يَا عَلِيُّ لاَ تُخْبِرْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُوَقَّرِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ وَلَمْ يَسْمَعْ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ bilan birga edim, shu payt Abu Bakr va Umar koʻrindi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bu ikkalasi avvalgilar va keyingilar orasidagi jannat ahlining keksalarining sayyidlaridir, faqat nabiylar va rasullar mustasno. Ey Ali, ularga buni bildirma›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan gʻaribdir. Valid ibn Muhammad al-Muvaqqariy hadisda zaif sanaladi va Ali ibn Husayn Ali ibn Abu Tolibdan eshitmagan. Bu hadis Alidan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Bu bobda Anas va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдим, шу пайт Абу Бакр ва Умар кўринди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу иккаласи аввалгилар ва кейингилар орасидаги жаннат аҳлининг кексаларининг саййидларидир, фақат набийлар ва расуллар мустасно. Эй Али, уларга буни билдирма›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан ғарибдир. Валид ибн Муҳаммад ал-Муваққарий ҳадисда заиф саналади ва Али ибн Ҳусайн Али ибн Абу Толибдан эшитмаган. Бу ҳадис Алидан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Бу бобда Анас ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ ذَكَرَ دَاوُدُ عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ سَيِّدَا كُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ مَا خَلاَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ لاَ تُخْبِرْهُمَا يَا عَلِيُّ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Abu Bakr va Umar avvalgilar va keyingilar orasidagi jannat ahlining keksalarining sayyidlaridir, faqat nabiylar va rasullar mustasno. Ey Ali, ularga buni bildirma», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Абу Бакр ва Умар аввалгилар ва кейингилар орасидаги жаннат аҳлининг кексаларининг саййидларидир, фақат набийлар ва расуллар мустасно. Эй Али, уларга буни билдирма», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَلَسْتُ أَحَقَّ النَّاسِ بِهَا أَلَسْتُ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ أَلَسْتُ صَاحِبَ كَذَا أَلَسْتُ صَاحِبَ كَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr: «Men bunga (xalifalikka) odamlarning eng haqdori emasmanmi? Men islomga birinchi kirgan emasmanmi? Men falon (fazilat) sohibi emasmanmi? Men falon (fazilat) sohibi emasmanmi?» dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar uni Shuʼbadan, u Jurayriydan, u Abu Nazradan rivoyat qilib: «Abu Bakr aytdi», deganlar — bu (rivoyat) sahihroqdir. Buni bizga Muhammad ibn Bashshor shu tarzda aytib berdi, u Jurayriydan, u Abu Nazradan rivoyat qilib, unda Abu Saiddan (eslatib) oʻtmagan — bu sahihroqdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр: «Мен бунга (халифаликка) одамларнинг энг ҳақдори эмасманми? Мен исломга биринчи кирган эмасманми? Мен фалон (фазилат) соҳиби эмасманми? Мен фалон (фазилат) соҳиби эмасманми?» деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар уни Шуъбадан, у Журайрийдан, у Абу Назрадан ривоят қилиб: «Абу Бакр айтди», деганлар — бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор шу тарзда айтиб берди, у Журайрийдан, у Абу Назрадан ривоят қилиб, унда Абу Саиддан (эслатиб) ўтмаган — бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ عَطِيَّةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَخْرُجُ عَلَى أَصْحَابِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَهُمْ جُلُوسٌ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَلاَ يَرْفَعُ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَصَرَهُ إِلاَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَإِنَّهُمَا كَانَا يَنْظُرَانِ إِلَيْهِ وَيَنْظُرُ إِلَيْهِمَا وَيَتَبَسَّمَانِ إِلَيْهِ وَيَتَبَسَّمُ إِلَيْهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَكَمِ بْنِ عَطِيَّةَ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي الْحَكَمِ بْنِ عَطِيَّةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muhojir va ansorlardan boʻlgan sahobalari oldiga chiqar edilar, ular oʻtirgan boʻlar, ular orasida Abu Bakr va Umar ham boʻlardi. Ulardan hech kim u zotga koʻzini koʻtarmas edi, faqat Abu Bakr va Umar bundan mustasno: chunki ikkalasi u zotga qarar, u zot ham ikkalasiga qarar, ikkalasi u zotga tabassum qilar, u zot ham ikkalasiga tabassum qilar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Hakam ibn Atiyya hadisidan bilamiz. Hakam ibn Atiyya haqida baʼzilar (tanqidiy) gapirganlar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ муҳожир ва ансорлардан бўлган саҳобалари олдига чиқар эдилар, улар ўтирган бўлар, улар орасида Абу Бакр ва Умар ҳам бўларди. Улардан ҳеч ким у зотга кўзини кўтармас эди, фақат Абу Бакр ва Умар бундан мустасно: чунки иккаласи у зотга қарар, у зот ҳам иккаласига қарар, иккаласи у зотга табассум қилар, у зот ҳам иккаласига табассум қилар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳакам ибн Атийя ҳадисидан биламиз. Ҳакам ибн Атийя ҳақида баъзилар (танқидий) гапирганлар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُجَالِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ ذَاتَ يَوْمٍ وَدَخَلَ الْمَسْجِدَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِهِ وَالآخَرُ عَنْ شِمَالِهِ وَهُوَ آخِذٌ بِأَيْدِيهِمَا وَقَالَ ‏"‏ هَكَذَا نُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏. قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ‏ وَسَعِيدُ بْنُ مَسْلَمَةَ لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir kuni chiqib masjidga kirdilar, Abu Bakr va Umardan biri u zotning oʻng tomonida, ikkinchisi chap tomonida edi, u zot ikkalasining qoʻlidan ushlab olgan edilar va: «Qiyomat kuni mana shunday tirgizilamiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Said ibn Maslama (muhaddislar) nazdida qaviy emas. Bu hadis Nofiʼdan, u Ibn Umardan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир куни чиқиб масжидга кирдилар, Абу Бакр ва Умардан бири у зотнинг ўнг томонида, иккинчиси чап томонида эди, у зот иккаласининг қўлидан ушлаб олган эдилар ва: «Қиёмат куни мана шундай тиргизиламиз», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Саид ибн Маслама (муҳаддислар) наздида қавий эмас. Бу ҳадис Нофиъдан, у Ибн Умардан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ، قَالَ حَدَّثَنِي كَثِيرٌ أَبُو إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جُمَيْعِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَنْتَ صَاحِبِي عَلَى الْحَوْضِ وَصَاحِبِي فِي الْغَارِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abu Bakrga: «Sen Havz boʻyida ham sohibimsan, gʻorda ham sohibim eding», dedilar. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга: «Сен Ҳавз бўйида ҳам соҳибимсан, ғорда ҳам соҳибим эдинг», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ فَقَالَ ‏"‏ هَذَانِ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ ‏"‏ ‏.‏وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَنْطَبٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abdulloh ibn Hantab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abu Bakr va Umarni koʻrib: «Bu ikkalasi (mening) qulogʻim va koʻzimdir», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis mursaldir, Abdulloh ibn Hantab Nabiy ﷺga yetishmagan (yaʼni koʻrmagan).Абдуллоҳ ибн Ҳантаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр ва Умарни кўриб: «Бу иккаласи (менинг) қулоғим ва кўзимдир», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис мурсалдир, Абдуллоҳ ибн Ҳантаб Набий ﷺга етишмаган (яъни кўрмаган).

حَدَّثَنَاإِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ فَأْمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ لِحَفْصَةَ قُولِي لَهُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ إِذَا قَامَ مَقَامَكَ لَمْ يُسْمِعِ النَّاسَ مِنَ الْبُكَاءِ فَأْمُرْ عُمَرَ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ فَفَعَلَتْ حَفْصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكُنَّ لأَنْتُنَّ صَوَاحِبُ يُوسُفَ مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ حَفْصَةُ لِعَائِشَةَ مَا كُنْتُ لأُصِيبَ مِنْكِ خَيْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Oisha: «Ey Rasululloh, Abu Bakr sizning oʻrningizga tursa, yigʻlaganidan odamlarga (ovozini) eshittira olmaydi, Umarga buyuring, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedi. (Oisha) aytdi: U zot yana: «Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Oisha aytdi: Men Hafsaga: «Unga ayt: Abu Bakr sizning oʻrningizga tursa, yigʻlaganidan odamlarga eshittira olmaydi, Umarga buyuring, odamlarga namoz oʻqib bersin, deb», dedim. Hafsa shunday qildi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sizlar Yusufning soheibalari (atrofidagi ayollar) kabisizlar! Abu Bakrga buyuringlar, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Shunda Hafsa Oishaga: «Men sendan hech yaxshilik koʻrmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Abu Muso, Ibn Abbos, Solim ibn Ubayd va Abdulloh ibn Zamʼadan ham (rivoyat) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Оиша: «Эй Расулуллоҳ, Абу Бакр сизнинг ўрнингизга турса, йиғлаганидан одамларга (овозини) эшиттира олмайди, Умарга буюринг, одамларга намоз ўқиб берсин», деди. (Оиша) айтди: У зот яна: «Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Оиша айтди: Мен Ҳафсага: «Унга айт: Абу Бакр сизнинг ўрнингизга турса, йиғлаганидан одамларга эшиттира олмайди, Умарга буюринг, одамларга намоз ўқиб берсин, деб», дедим. Ҳафса шундай қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлар Юсуфнинг соҳеибалари (атрофидаги аёллар) кабисизлар! Абу Бакрга буюринглар, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Шунда Ҳафса Оишага: «Мен сендан ҳеч яхшилик кўрмадим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абу Мусо, Ибн Аббос, Солим ибн Убайд ва Абдуллоҳ ибн Замъадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ مَيْمُونٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لِقَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ أَنْ يَؤُمَّهُمْ غَيْرُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bir qavmga, ular orasida Abu Bakr boʻlsa, undan boshqasining imom boʻlishi loyiq emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бир қавмга, улар орасида Абу Бакр бўлса, ундан бошқасининг имом бўлиши лойиқ эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ نُودِيَ فِي الْجَنَّةِ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا خَيْرٌ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّلاَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الْجِهَادِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّدَقَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الرَّيَّانِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي مَا عَلَى مَنْ دُعِيَ مِنْ هَذِهِ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ فَهَلْ يُدْعَى أَحَدٌ مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ كُلِّهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَأَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida bir juft (narsa) infoq qilsa, jannatda: ‹Ey Allohning bandasi, bu yaxshidir›, deb chaqiriladi. Kim namoz ahlidan boʻlsa, namoz eshigidan chaqiriladi; kim jihod ahlidan boʻlsa, jihod eshigidan chaqiriladi; kim sadaqa ahlidan boʻlsa, sadaqa eshigidan chaqiriladi; kim roʻza ahlidan boʻlsa, Rayyon eshigidan chaqiriladi», dedilar. Shunda Abu Bakr: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, bu eshiklardan chaqirilgan kishiga (qaysi biridan kirsa ham) zarur emasdir (zarari yoʻq). Biror kishi bu eshiklarning hammasidan chaqiriladimi?» dedi. U zot: «Ha, men sen ulardan boʻlishingni umid qilaman», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида бир жуфт (нарса) инфоқ қилса, жаннатда: ‹Эй Аллоҳнинг бандаси, бу яхшидир›, деб чақирилади. Ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади; ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади; ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади; ким рўза аҳлидан бўлса, Райён эшигидан чақирилади», дедилар. Шунда Абу Бакр: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, бу эшиклардан чақирилган кишига (қайси биридан кирса ҳам) зарур эмасдир (зарари йўқ). Бирор киши бу эшикларнинг ҳаммасидан чақириладими?» деди. У зот: «Ҳа, мен сен улардан бўлишингни умид қиламан», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَتَصَدَّقَ فَوَافَقَ ذَلِكَ عِنْدِي مَالاً فَقُلْتُ الْيَوْمَ أَسْبِقُ أَبَا بَكْرٍ إِنْ سَبَقْتُهُ يَوْمًا قَالَ فَجِئْتُ بِنِصْفِ مَالِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَبْقَيْتَ لأَهْلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مِثْلَهُ وَأَتَى أَبُو بَكْرٍ بِكُلِّ مَا عِنْدَهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا أَبْقَيْتَ لأَهْلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبْقَيْتُ لَهُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَسْبِقُهُ إِلَى شَيْءٍ أَبَدًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni sadaqa berishga buyurdilar. Oʻsha kunlari menda mol bor edi. Men: «Bugun Abu Bakrdan oʻzib ketsam, aynan shu kuni oʻzib ketaman», dedim. Shunday qilib, men molimning yarmini olib keldim. Rasululloh ﷺ: «Ahlingga nima qoldirding?» dedilar. Men: «Shuncha qoldirdim», dedim. Abu Bakr esa oʻzida bor narsaning hammasini olib keldi. U zot: «Ey Abu Bakr, ahlingga nima qoldirding?» dedilar. U: «Ularga Alloh va Uning Rasulini qoldirdim», dedi. Men: «Vallohi, hech qachon hech narsada undan oʻzib keta olmas ekanman», dedim. Bu hadis hasan sahihdir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни садақа беришга буюрдилар. Ўша кунлари менда мол бор эди. Мен: «Бугун Абу Бакрдан ўзиб кетсам, айнан шу куни ўзиб кетаман», дедим. Шундай қилиб, мен молимнинг ярмини олиб келдим. Расулуллоҳ ﷺ: «Аҳлингга нима қолдирдинг?» дедилар. Мен: «Шунча қолдирдим», дедим. Абу Бакр эса ўзида бор нарсанинг ҳаммасини олиб келди. У зот: «Эй Абу Бакр, аҳлингга нима қолдирдинг?» дедилар. У: «Уларга Аллоҳ ва Унинг Расулини қолдирдим», деди. Мен: «Валлоҳи, ҳеч қачон ҳеч нарсада ундан ўзиб кета олмас эканман», дедим. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَكَلَّمَتْهُ فِي شَيْءٍ وَأَمَرَهَا بِأَمْرٍ فَقَالَتْ أَرَأَيْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ لَمْ أَجِدْكَ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ تَجِدِينِي فَأْتِ أَبَا بَكْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning huzurlariga bir ayol kelib, biror narsa haqida u zot bilan gaplashdi. U zot unga bir ish buyurdilar. Shunda ayol: «Ey Rasululloh, agar sizni topa olmasam, nima qilay?» dedi. U zot: «Agar meni topa olmasang, Abu Bakrning oldiga borgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan sahih gʻaribdir.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига бир аёл келиб, бирор нарса ҳақида у зот билан гаплашди. У зот унга бир иш буюрдилар. Шунда аёл: «Эй Расулуллоҳ, агар сизни топа олмасам, нима қилай?» деди. У зот: «Агар мени топа олмасанг, Абу Бакрнинг олдига боргин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَيْنَا رَجُلٌ رَاكِبٌ بَقَرَةً إِذْ قَالَتْ لَمْ أُخْلَقْ لِهَذَا إِنَّمَا خُلِقْتُ لِلْحَرْثِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ آمَنْتُ بِذَلِكَ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ وَمَا هُمَا فِي الْقَوْمِ يَوْمَئِذٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishi sigirga minib ketayotgan edi. Shunda u (sigir): ‹Men buning uchun yaratilmaganman, men faqat yer haydash uchun yaratilganman›, dedi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Men bunga ishondim, men va Abu Bakr hamda Umar», dedilar. Abu Salama aytdi: «Holbuki, ular ikkisi oʻsha kuni jamoa ichida yoʻq edilar, Alloh yaxshi biluvchidir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши сигирга миниб кетаётган эди. Шунда у (сигир): ‹Мен бунинг учун яратилмаганман, мен фақат ер ҳайдаш учун яратилганман›, деди», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Мен бунга ишондим, мен ва Абу Бакр ҳамда Умар», дедилар. Абу Салама айтди: «Ҳолбуки, улар иккиси ўша куни жамоа ичида йўқ эдилар, Аллоҳ яхши билувчидир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاشِدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِسَدِّ الأَبْوَابِ إِلاَّ بَابَ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abu Bakrning eshigidan boshqa barcha eshiklarni berkitishga buyurdilar. Bu hadis bu yoʻnalishdan gʻaribdir. Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абу Бакрнинг эшигидан бошқа барча эшикларни беркитишга буюрдилар. Бу ҳадис бу йўналишдан ғарибдир. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَمِّهِ إِسْحَاقَ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَنْتَ عَتِيقُ اللَّهِ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَيَوْمَئِذٍ سُمِّيَ عَتِيقًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْنٍ وَقَالَ عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr Rasululloh ﷺning huzurlariga kirdi. Shunda u zot: «Sen Allohning doʻzaxdan ozod qilgani (atiqi)san», dedilar. Oʻsha kundan boshlab u Atiq deb nomlandi. Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Maʼndan rivoyat qilib: «Muso ibn Talhadan, u Oishadan», deb keltirganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига кирди. Шунда у зот: «Сен Аллоҳнинг дўзахдан озод қилгани (атиқи)сан», дедилар. Ўша кундан бошлаб у Атиқ деб номланди. Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Маъндан ривоят қилиб: «Мусо ибн Талҳадан, у Оишадан», деб келтирганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا تَلِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الْجَحَّافِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ لَهُ وَزِيرَانِ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ وَوَزِيرَانِ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ فَأَمَّا وَزِيرَاىَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ فَجِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَأَمَّا وَزِيرَاىَ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ فَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو الْجَحَّافِ اسْمُهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَوْفٍ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَحَّافِ وَكَانَ مَرْضِيًّا وَتَلِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ يُكْنَى أَبَا إِدْرِيسَ وَهُوَ شِيعِيٌّ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hech bir paygʻambar yoʻqki, uning osmon ahlidan ikki vaziri va yer ahlidan ikki vaziri boʻlmasin. Mening osmon ahlidan boʻlgan ikki vazirim — Jibril va Mikoildir. Yer ahlidan boʻlgan ikki vazirim esa — Abu Bakr va Umardir», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir. Abul-Jahhofning ismi Dovud ibn Abu Avfdir. Sufyon as-Savriydan rivoyat qilinishicha, u: «Bizga Abul-Jahhof rivoyat qildi va u ishonchli kishi edi», degan. Talid ibn Sulaymonning kunyasi Abu Idris boʻlib, u shiadan edi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч бир пайғамбар йўқки, унинг осмон аҳлидан икки вазири ва ер аҳлидан икки вазири бўлмасин. Менинг осмон аҳлидан бўлган икки вазирим — Жибрил ва Микоилдир. Ер аҳлидан бўлган икки вазирим эса — Абу Бакр ва Умардир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абул-Жаҳҳофнинг исми Довуд ибн Абу Авфдир. Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Бизга Абул-Жаҳҳоф ривоят қилди ва у ишончли киши эди», деган. Талид ибн Сулаймоннинг куняси Абу Идрис бўлиб, у шиадан эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِزَّ الإِسْلاَمَ بِأَحَبِّ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ إِلَيْكَ بِأَبِي جَهْلٍ أَوْ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ أَحَبَّهُمَا إِلَيْهِ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Allohim, Islomni mana shu ikki kishidan Senga eng suyuklisi bilan — Abu Jahl bilan yoki Umar ibn al-Xattob bilan aziz qilgin», dedilar. (Roviy) aytdi: «Ulardan u zotga eng suyuklisi Umar edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Umarning hadisidan hasan sahih gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аллоҳим, Исломни мана шу икки кишидан Сенга энг суюклиси билан — Абу Жаҳл билан ёки Умар ибн ал-Хаттоб билан азиз қилгин», дедилар. (Ровий) айтди: «Улардан у зотга энг суюклиси Умар эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْحَقَّ عَلَى لِسَانِ عُمَرَ وَقَلْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ مَا نَزَلَ بِالنَّاسِ أَمْرٌ قَطُّ فَقَالُوا فِيهِ وَقَالَ فِيهِ عُمَرُ أَوْ قَالَ ابْنُ الْخَطَّابِ فِيهِ شَكَّ خَارِجَةُ إِلاَّ نَزَلَ فِيهِ الْقُرْآنُ عَلَى نَحْوِ مَا قَالَ عُمَرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَخَارِجَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ هُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتِ وَهُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh haqni Umarning tili va qalbiga joyladi», dedilar. Ibn Umar aytdi: «Odamlarga biror ish tushib, ular u haqda bir narsa desalar va Umar — yoki Ibnul-Xattob — bu haqda bir narsa desa (bu yerda roviy Xorija shubha qilgan), albatta, Umar aytgan narsaga muvofiq Qurʼon nozil boʻlardi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Fazl ibn Abbos, Abu Zarr va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis bu yoʻnalishdan hasan sahih gʻaribdir. Xorija ibn Abdulloh al-Ansoriy — u ibn Sulaymon ibn Zayd ibn Sobit boʻlib, u ishonchli kishidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ҳақни Умарнинг тили ва қалбига жойлади», дедилар. Ибн Умар айтди: «Одамларга бирор иш тушиб, улар у ҳақда бир нарса десалар ва Умар — ёки Ибнул-Хаттоб — бу ҳақда бир нарса деса (бу ерда ровий Хорижа шубҳа қилган), албатта, Умар айтган нарсага мувофиқ Қуръон нозил бўларди». Абу Исо айтди: Бу бобда Фазл ибн Аббос, Абу Зарр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Хорижа ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий — у ибн Сулаймон ибн Зайд ибн Собит бўлиб, у ишончли кишидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنِ النَّضْرِ أَبِي عُمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَعِزَّ الإِسْلاَمَ بِأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ أَوْ بِعُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَصْبَحَ فَغَدَا عُمَرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي النَّضْرِ أَبِي عُمَرَ وَهُوَ يَرْوِي مَنَاكِيرَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ey Allohim, Islomni Abu Jahl ibn Hishom bilan yoki Umar bilan aziz qilgin», dedilar. (Roviy) aytdi: «Tong otib, Umar Rasululloh ﷺning huzurlariga keldi va Islomni qabul qildi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan gʻaribdir. Baʼzilar Nazr Abu Umar haqida (tanqidiy) gapirganlar, u oʻz xotirasi sababli munkar (rivoyat)larni rivoyat qilar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Эй Аллоҳим, Исломни Абу Жаҳл ибн Ҳишом билан ёки Умар билан азиз қилгин», дедилар. (Ровий) айтди: «Тонг отиб, Умар Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келди ва Исломни қабул қилди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан ғарибдир. Баъзилар Назр Абу Умар ҳақида (танқидий) гапирганлар, у ўз хотираси сабабли мункар (ривоят)ларни ривоят қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ الْوَاسِطِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ ابْنُ أَخِي مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ يَا خَيْرَ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَا إِنَّكَ إِنْ قُلْتَ ذَاكَ فَلَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ عَلَى رَجُلٍ خَيْرٍ مِنْ عُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar Abu Bakrga: «Ey Rasululloh ﷺdan keyin insonlarning eng yaxshisi!» dedi. Shunda Abu Bakr: «Sen buni aytar ekansan, men Rasululloh ﷺ: ‹Quyosh Umardan yaxshiroq kishi ustiga chiqqan emas›, deyayotganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻnalishdan bilamiz va uning isnodi unchalik (kuchli) emas. Bu bobda Abud-Dardodan ham (rivoyat) bor.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар Абу Бакрга: «Эй Расулуллоҳ ﷺдан кейин инсонларнинг энг яхшиси!» деди. Шунда Абу Бакр: «Сен буни айтар экансан, мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуёш Умардан яхшироқ киши устига чиққан эмас›, деяётганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўналишдан биламиз ва унинг исноди унчалик (кучли) эмас. Бу бобда Абуд-Дардодан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، قَالَ مَا أَظُنُّ رَجُلاً يَنْتَقِصُ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ يُحِبُّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Muhammad ibn Sirin (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Abu Bakr va Umarni kamsitadigan kishi Nabiy ﷺni sevadi deb oʻylamayman», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Муҳаммад ибн Сирин (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Абу Бакр ва Умарни камситадиган киши Набий ﷺни севади деб ўйламайман», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُقْرِئُ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كَانَ بَعْدِي نَبِيٌّ لَكَانَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مِشْرَحِ بْنِ هَاعَانَ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar mendan keyin paygʻambar boʻladigan boʻlganida, u Umar ibn al-Xattob boʻlardi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Mishrah ibn Hoanning hadisidan bilamiz.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар мендан кейин пайғамбар бўладиган бўлганида, у Умар ибн ал-Хаттоб бўларди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мишраҳ ибн Ҳоаннинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ كَأَنِّي أُتِيتُ بِقَدَحٍ مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبْتُ مِنْهُ فَأَعْطَيْتُ فَضْلِي عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَمَا أَوَّلْتَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْعِلْمَ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tushimda goʻyo menga bir piyola sut keltirildi, men undan ichdim, ortib qolganini esa Umar ibn al-Xattobga berdim», dedilar. (Sahobalar): «Ey Rasululloh, buni qanday taʼbir qildingiz?» dedilar. U zot: «(Bu) ilmdir», dedilar. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тушимда гўё менга бир пиёла сут келтирилди, мен ундан ичдим, ортиб қолганини эса Умар ибн ал-Хаттобга бердим», дедилар. (Саҳобалар): «Эй Расулуллоҳ, буни қандай таъбир қилдингиз?» дедилар. У зот: «(Бу) илмдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَإِذَا أَنَا بِقَصْرٍ مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِشَابٍّ مِنْ قُرَيْشٍ فَظَنَنْتُ أَنِّي أَنَا هُوَ فَقُلْتُ وَمَنْ هُوَ فَقَالُوا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Men jannatga kirdim. Shunda men oltindan boʻlgan bir qasr (oldida) edim. ‹Bu qasr kimniki?› dedim. Ular: ‹Qurayshdan boʻlgan bir yigitniki›, dedilar. Men uni oʻzim deb oʻyladim. ‹U kim?› dedim. Ular: ‹Umar ibn al-Xattob›, dedilar», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мен жаннатга кирдим. Шунда мен олтиндан бўлган бир қаср (олдида) эдим. ‹Бу қаср кимники?› дедим. Улар: ‹Қурайшдан бўлган бир йигитники›, дедилар. Мен уни ўзим деб ўйладим. ‹У ким?› дедим. Улар: ‹Умар ибн ал-Хаттоб›, дедилар», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ أَبُو عَمَّارٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي بُرَيْدَةُ، قَالَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَعَا بِلاَلاً فَقَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ بِمَ سَبَقْتَنِي إِلَى الْجَنَّةِ مَا دَخَلْتُ الْجَنَّةَ قَطُّ إِلاَّ سَمِعْتُ خَشْخَشَتَكَ أَمَامِي دَخَلْتُ الْبَارِحَةَ الْجَنَّةَ فَسَمِعْتُ خَشْخَشَتَكَ أَمَامِي فَأَتَيْتُ عَلَى قَصْرٍ مُرَبَّعٍ مُشَرَّفٍ مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ فَقَالُوا لِرَجُلٍ مِنَ الْعَرَبِ فَقُلْتُ أَنَا عَرَبِيٌّ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ قُلْتُ أَنَا قُرَشِيٌّ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِرَجُلٍ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ قُلْتُ أَنَا مُحَمَّدٌ لِمَنْ هَذَا الْقَصْرُ قَالُوا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بِلاَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَذَّنْتُ قَطُّ إِلاَّ صَلَّيْتُ رَكْعَتَيْنِ وَمَا أَصَابَنِي حَدَثٌ قَطُّ إِلاَّ تَوَضَّأْتُ عِنْدَهَا وَرَأَيْتُ أَنَّ لِلَّهِ عَلَىَّ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَمُعَاذٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رَأَيْتُ فِي الْجَنَّةِ قَصْرًا مِنْ ذَهَبٍ فَقُلْتُ لِمَنْ هَذَا فَقِيلَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنِّي دَخَلْتُ الْبَارِحَةَ الْجَنَّةَ يَعْنِي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ كَأَنِّي دَخَلْتُ الْجَنَّةَ هَكَذَا رُوِيَ فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ رُؤْيَا الأَنْبِيَاءِ وَحْىٌ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kuni tongda Bilolni chaqirib: «Ey Bilol, sen jannatga mendan oldin nima bilan oʻtib ketding? Men jannatga har qachon kirsam, oldimda sening qadam tovushingni eshitaman. Kechasi men jannatga kirdim va oldimda sening qadam tovushingni eshitdim. Soʻng oltindan boʻlgan toʻrtburchak, balandga koʻtarilgan bir qasrga yetib keldim. ‹Bu qasr kimniki?› deb soʻradim. ‹Arablardan boʻlgan bir kishiniki›, deyishdi. ‹Men ham arabman, bu qasr kimniki?› dedim. ‹Qurayshdan boʻlgan bir kishiniki›, deyishdi. ‹Men ham qurayshlikman, bu qasr kimniki?› dedim. ‹Muhammadning ummatidan boʻlgan bir kishiniki›, deyishdi. ‹Men Muhammadman, bu qasr kimniki?› dedim. ‹Umar ibn al-Xattobniki›, deyishdi», dedilar. Shunda Bilol: «Ey Rasululloh, men har qachon azon aytsam, ortidan ikki rakat namoz oʻqirdim va har qachon menga hadas yetsa (tahoratim buzilsa), shu zahoti tahorat olardim hamda Alloh uchun zimmamda ikki rakat (namoz) bor deb bilardim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ana shu (ikki amaling) bilan (oʻtib ketding)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobir, Muoz, Anas va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Nabiy ﷺ: «Jannatda oltindan boʻlgan bir qasrni koʻrdim. ‹Bu kimniki?› dedim. ‹Umar ibn al-Xattobniki›, deyildi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, «kechasi men jannatga kirdim» — yaʼni «tushimda goʻyo jannatga kirgandek koʻrdim», degani; baʼzi rivoyatlarda shunday kelgan. Ibn Abbosdan rivoyat qilinadiki, u: «Paygʻambarlarning tushi vahiydir», degan.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир куни тонгда Билолни чақириб: «Эй Билол, сен жаннатга мендан олдин нима билан ўтиб кетдинг? Мен жаннатга ҳар қачон кирсам, олдимда сенинг қадам товушингни эшитаман. Кечаси мен жаннатга кирдим ва олдимда сенинг қадам товушингни эшитдим. Сўнг олтиндан бўлган тўртбурчак, баландга кўтарилган бир қасрга етиб келдим. ‹Бу қаср кимники?› деб сўрадим. ‹Араблардан бўлган бир кишиники›, дейишди. ‹Мен ҳам арабман, бу қаср кимники?› дедим. ‹Қурайшдан бўлган бир кишиники›, дейишди. ‹Мен ҳам қурайшликман, бу қаср кимники?› дедим. ‹Муҳаммаднинг умматидан бўлган бир кишиники›, дейишди. ‹Мен Муҳаммадман, бу қаср кимники?› дедим. ‹Умар ибн ал-Хаттобники›, дейишди», дедилар. Шунда Билол: «Эй Расулуллоҳ, мен ҳар қачон азон айтсам, ортидан икки ракат намоз ўқирдим ва ҳар қачон менга ҳадас етса (таҳоратим бузилса), шу заҳоти таҳорат олардим ҳамда Аллоҳ учун зиммамда икки ракат (намоз) бор деб билардим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ана шу (икки амалинг) билан (ўтиб кетдинг)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобир, Муоз, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Набий ﷺ: «Жаннатда олтиндан бўлган бир қасрни кўрдим. ‹Бу кимники?› дедим. ‹Умар ибн ал-Хаттобники›, дейилди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, «кечаси мен жаннатга кирдим» — яъни «тушимда гўё жаннатга киргандек кўрдим», дегани; баъзи ривоятларда шундай келган. Ибн Аббосдан ривоят қилинадики, у: «Пайғамбарларнинг туши ваҳийдир», деган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي بُرَيْدَةَ، يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَلَمَّا انْصَرَفَ جَاءَتْ جَارِيَةٌ سَوْدَاءُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ نَذَرْتُ إِنْ رَدَّكَ اللَّهُ سَالِمًا أَنْ أَضْرِبَ بَيْنَ يَدَيْكَ بِالدُّفِّ وَأَتَغَنَّى ‏.‏ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ كُنْتِ نَذَرْتِ فَاضْرِبِي وَإِلاَّ فَلاَ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَتْ تَضْرِبُ فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عَلِيٌّ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عُثْمَانُ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عُمَرُ فَأَلْقَتِ الدُّفَّ تَحْتَ اسْتِهَا ثُمَّ قَعَدَتْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَخَافُ مِنْكَ يَا عُمَرُ إِنِّي كُنْتُ جَالِسًا وَهِيَ تَضْرِبُ فَدَخَلَ أَبُو بَكْرٍ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عَلِيٌّ وَهِيَ تَضْرِبُ ثُمَّ دَخَلَ عُثْمَانُ وَهِيَ تَضْرِبُ فَلَمَّا دَخَلْتَ أَنْتَ يَا عُمَرُ أَلْقَتِ الدُّفَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ baʼzi gʻazotlaridan biriga chiqdilar. Qaytib kelganlarida bir qora choʻri kelib: «Ey Rasululloh, agar Alloh sizni eson-omon qaytarsa, oldingizda chiltarak (childirma) chalib, qoʻshiq aytishni nazr qilgan edim», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Agar nazr qilgan boʻlsang, chal; aks holda yoʻq», dedilar. Shunda u chala boshladi. U chalayotganda Abu Bakr kirdi, u yana chalardi; soʻng Ali kirdi, u yana chalardi; soʻng Usmon kirdi, u yana chalardi; soʻng Umar kirdi, shunda u childirmani orqasi ostiga tashlab, ustiga oʻtirib oldi. Rasululloh ﷺ: «Ey Umar, shayton sendan qoʻrqadi! Men oʻtirar edim, u chalayotgan edi; Abu Bakr kirdi, u yana chalardi; soʻng Ali kirdi, u yana chalardi; soʻng Usmon kirdi, u yana chalardi; sen kirganingda esa, ey Umar, u childirmani tashlab yubordi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Burayda hadisidan hasan sahih gʻaribdir. Bu bobda Umar, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Oishadan ham (rivoyatlar) bor.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ баъзи ғазотларидан бирига чиқдилар. Қайтиб келганларида бир қора чўри келиб: «Эй Расулуллоҳ, агар Аллоҳ сизни эсон-омон қайтарса, олдингизда чилтарак (чилдирма) чалиб, қўшиқ айтишни назр қилган эдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар назр қилган бўлсанг, чал; акс ҳолда йўқ», дедилар. Шунда у чала бошлади. У чалаётганда Абу Бакр кирди, у яна чаларди; сўнг Али кирди, у яна чаларди; сўнг Усмон кирди, у яна чаларди; сўнг Умар кирди, шунда у чилдирмани орқаси остига ташлаб, устига ўтириб олди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Умар, шайтон сендан қўрқади! Мен ўтирар эдим, у чалаётган эди; Абу Бакр кирди, у яна чаларди; сўнг Али кирди, у яна чаларди; сўнг Усмон кирди, у яна чаларди; сен кирганингда эса, эй Умар, у чилдирмани ташлаб юборди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Бурайда ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Умар, Саъд ибн Абу Ваққос ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا فَسَمِعْنَا لَغَطًا وَصَوْتَ صِبْيَانٍ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا حَبَشِيَّةٌ تُزْفِنُ وَالصِّبْيَانُ حَوْلَهَا فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ تَعَالَىْ فَانْظُرِي ‏"‏ ‏.‏ فَجِئْتُ فَوَضَعْتُ لَحْيَىَّ عَلَى مَنْكِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلْتُ أَنْظُرَ إِلَيْهَا مَا بَيْنَ الْمَنْكِبِ إِلَى رَأْسِهِ فَقَالَ لِي ‏"‏ أَمَا شَبِعْتِ أَمَا شَبِعْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَجَعَلْتُ أَقُولُ لاَ لأَنْظُرَ مَنْزِلَتِي عِنْدَهُ إِذْ طَلَعَ عُمَرُ قَالَ فَارْفَضَّ النَّاسُ عَنْهَا قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَنْظُرُ إِلَى شَيَاطِينِ الإِنْسِ وَالْجِنِّ قَدْ فَرُّوا مِنْ عُمَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَرَجَعْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻtirgan edilar, shu payt biz shovqin va bolalarning ovozini eshitdik. Rasululloh ﷺ oʻrinlaridan turdilar, qarasak — bir habashlik ayol oʻyin tushib, atrofida bolalar (turardi). U zot: «Ey Oisha, kel-da, qarab tur», dedilar. Men kelib, iyagimni Rasululloh ﷺning yelkalariga qoʻyib, u zotning yelkasi bilan boshlari orasidan unga (oʻsha ayolga) qaray boshladim. U zot menga: «Toʻymadingmi, toʻymadingmi?» dedilar. Men u zotning huzuridagi maqomimni bilish uchun: «Yoʻq», deb turaverdim. Shu payt Umar koʻrindi, shunda odamlar undan tarqab ketishdi. Rasululloh ﷺ: «Men insu jinning shaytonlariga qaramoqdaman, ular Umardan qochib ketishdi», dedilar. Men ham qaytdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan hasan sahih gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўтирган эдилар, шу пайт биз шовқин ва болаларнинг овозини эшитдик. Расулуллоҳ ﷺ ўринларидан турдилар, қарасак — бир ҳабашлик аёл ўйин тушиб, атрофида болалар (турарди). У зот: «Эй Оиша, кел-да, қараб тур», дедилар. Мен келиб, иягимни Расулуллоҳ ﷺнинг елкаларига қўйиб, у зотнинг елкаси билан бошлари орасидан унга (ўша аёлга) қарай бошладим. У зот менга: «Тўймадингми, тўймадингми?» дедилар. Мен у зотнинг ҳузуридаги мақомимни билиш учун: «Йўқ», деб туравердим. Шу пайт Умар кўринди, шунда одамлар ундан тарқаб кетишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен инсу жиннинг шайтонларига қарамоқдаман, улар Умардан қочиб кетишди», дедилар. Мен ҳам қайтдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الأَرْضُ ثُمَّ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ عُمَرُ ثُمَّ آتِي أَهْلَ الْبَقِيعِ فَيُحْشَرُونَ مَعِي ثُمَّ أَنْتَظِرُ أَهْلَ مَكَّةَ حَتَّى أُحْشَرَ بَيْنَ الْحَرَمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ لَيْسَ بِالْحَافِظِ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yer ustimdan birinchi boʻlib men yorilaman, soʻng Abu Bakr, soʻng Umar; soʻng Baqiy ahliga kelaman, ular men bilan birga toʻplanadilar; soʻng Makka ahlini kutaman, toki Ikki Haram orasida toʻplanguncha», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir va Osim ibn Umar al-Umariy hadis ahli nazdida hofiz (kuchli yodlovchi) emas.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ер устимдан биринчи бўлиб мен ёриламан, сўнг Абу Бакр, сўнг Умар; сўнг Бақий аҳлига келаман, улар мен билан бирга тўпланадилар; сўнг Макка аҳлини кутаман, токи Икки Ҳарам орасида тўплангунча», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва Осим ибн Умар ал-Умарий ҳадис аҳли наздида ҳофиз (кучли ёдловчи) эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ كَانَ يَكُونُ فِي الأُمَمِ مُحَدَّثُونَ فَإِنْ يَكُ فِي أُمَّتِي أَحَدٌ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.وَ أَخْبَرَنِي بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ مُحَدَّثُونَ يَعْنِي مُفَهَّمُونَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «(Oʻtgan) ummatlar ichida muhaddaslar (ilhom berilgan kishilar) boʻlgan; agar mening ummatimda biror shunday kishi boʻlsa, u Umar ibn al-Xattobdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Sufyon ibn Uyaynaning baʼzi shogirdlari menga xabar berib aytdiki, Sufyon ibn Uyayna: «Muhaddaslar — yaʼni (haqiqatni) tushunishga muvaffaq qilinganlar», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «(Ўтган) умматлар ичида муҳаддаслар (илҳом берилган кишилар) бўлган; агар менинг умматимда бирор шундай киши бўлса, у Умар ибн ал-Хаттобдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Суфён ибн Уяйнанинг баъзи шогирдлари менга хабар бериб айтдики, Суфён ибн Уяйна: «Муҳаддаслар — яъни (ҳақиқатни) тушунишга муваффақ қилинганлар», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْقُدُّوسِ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلِمَةَ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَطْلُعُ عَلَيْكُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاطَّلَعَ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَطْلُعُ عَلَيْكُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاطَّلَعَ عُمَرُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَجَابِرٍ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Sizlarning oldingizga jannat ahlidan boʻlgan bir kishi chiqib keladi», dedilar. Shunda Abu Bakr chiqib keldi. Soʻng u zot: «Sizlarning oldingizga jannat ahlidan boʻlgan bir kishi chiqib keladi», dedilar. Shunda Umar chiqib keldi. Bu bobda Abu Muso va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis Ibn Masʼud hadisidan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сизларнинг олдингизга жаннат аҳлидан бўлган бир киши чиқиб келади», дедилар. Шунда Абу Бакр чиқиб келди. Сўнг у зот: «Сизларнинг олдингизга жаннат аҳлидан бўлган бир киши чиқиб келади», дедилар. Шунда Умар чиқиб келди. Бу бобда Абу Мусо ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис Ибн Масъуд ҳадисидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَرْعَى غَنَمًا لَهُ إِذْ جَاءَ ذِئْبٌ فَأَخَذَ شَاةً فَجَاءَ صَاحِبُهَا فَانْتَزَعَهَا مِنْهُ فَقَالَ الذِّئْبُ كَيْفَ تَصْنَعُ بِهَا يَوْمَ السَّبُعِ يَوْمَ لاَ رَاعِيَ لَهَا غَيْرِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَآمَنْتُ بِذَلِكَ أَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو سَلَمَةَ وَمَا هُمَا فِي الْقَوْمِ يَوْمَئِذٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Bir kishi oʻz qoʻylarini boqib yurar ekan, shu payt boʻri kelib bir qoʻyni olib ketdi. Egasi kelib, uni boʻridan tortib oldi. Shunda boʻri: ‹Yirtqichlar kuni — mendan boshqa unga choʻpon boʻlmaydigan kunda uni qanday qilib (asraysan)?› dedi», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Men, Abu Bakr va Umar bunga ishondik», dedilar. Abu Salama aytdi: U ikkisi oʻsha kuni majlisda yoʻq edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Бир киши ўз қўйларини боқиб юрар экан, шу пайт бўри келиб бир қўйни олиб кетди. Эгаси келиб, уни бўридан тортиб олди. Шунда бўри: ‹Йиртқичлар куни — мендан бошқа унга чўпон бўлмайдиган кунда уни қандай қилиб (асрайсан)?› деди», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен, Абу Бакр ва Умар бунга ишондик», дедилар. Абу Салама айтди: У иккиси ўша куни мажлисда йўқ эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَلَى حِرَاءَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعَلِيٌّ وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ رضى الله عنهم فَتَحَرَّكَتِ الصَّخْرَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اهْدَأْ إِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَبُرَيْدَةَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Hiro (togʻi) ustida edilar — u zot, Abu Bakr, Umar, Ali, Usmon, Talha va Zubayr (roziyallohu anhum) — shunda qoya silkindi. Nabiy ﷺ: «Sokin boʻl! Ustingda nabiy yoki siddiq yoki shahiddan boshqa kimsa yoʻq», dedilar. Bu bobda Usmon, Said ibn Zayd, Ibn Abbos, Sahl ibn Saʼd, Anas ibn Molik va Buraydadan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ҳиро (тоғи) устида эдилар — у зот, Абу Бакр, Умар, Али, Усмон, Талҳа ва Зубайр (розияллоҳу анҳум) — шунда қоя силкинди. Набий ﷺ: «Сокин бўл! Устингда набий ёки сиддиқ ёки шаҳиддан бошқа кимса йўқ», дедилар. Бу бобда Усмон, Саид ибн Зайд, Ибн Аббос, Саҳл ибн Саъд, Анас ибн Молик ва Бурайдадан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسَ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَعِدَ أُحُدًا وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ فَرَجَفَ بِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اثْبُتْ أُحُدُ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon Uhud (togʻi)ga chiqdilar, shunda u (togʻ) ularni silkitdi. Rasululloh ﷺ: «Ey Uhud, qaror top! Ustingda nabiy, siddiq va ikki shahiddan boshqa kimsa yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон Уҳуд (тоғи)га чиқдилар, шунда у (тоғ) уларни силкитди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Уҳуд, қарор топ! Устингда набий, сиддиқ ва икки шаҳиддан бошқа кимса йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ شَيْخٍ، مِنْ بَنِي زُهْرَةَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِكُلِّ نَبِيٍّ رَفِيقٌ وَرَفِيقِي - يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ عُثْمَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِالْقَوِيِّ وَهُوَ مُنْقَطِعٌ ‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir paygʻambarning oʻz hamrohi (rafiqi) bor, mening hamrohim esa — yaʼni jannatda — Usmondir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi kuchli emas va u munqatiʼ (uzilgan)dir.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир пайғамбарнинг ўз ҳамроҳи (рафиқи) бор, менинг ҳамроҳим эса — яъни жаннатда — Усмондир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди кучли эмас ва у мунқатиъ (узилган)дир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ زَيْدٍ، هُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، قَالَ لَمَّا حُصِرَ عُثْمَانُ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ فَوْقَ دَارِهِ ثُمَّ قَالَ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ حِرَاءَ حِينَ انْتَفَضَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اثْبُتْ حِرَاءُ فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي جَيْشِ الْعُسْرَةِ ‏"‏ مَنْ يُنْفِقُ نَفَقَةً مُتَقَبَّلَةً ‏"‏ ‏.‏ وَالنَّاسُ مُجْهَدُونَ مُعْسِرُونَ فَجَهَّزْتُ ذَلِكَ الْجَيْشَ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ بِئْرَ رُومَةَ لَمْ يَكُنْ يَشْرَبُ مِنْهَا أَحَدٌ إِلاَّ بِثَمَنٍ فَابْتَعْتُهَا فَجَعَلْتُهَا لِلْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ وَابْنِ السَّبِيلِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ وَأَشْيَاءُ عَدَّدَهَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏

Abu Abdurrahmon as-Sulamiydan rivoyat qilinadi: Usmon (roziyallohu anhu) qamal qilinganida, uyi ustidan ularga qarab turib soʻng dedi: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman, bilasizlarmi, Hiro silkinganida Rasululloh ﷺ: ‹Ey Hiro, qaror top! Ustingda nabiy yoki siddiq yoki shahiddan boshqa kimsa yoʻq›, deganlar?» Ular: «Ha», dedilar. U dedi: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman, bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ ‹Usra qoʻshini› (haqida): ‹Kim qabul qilinadigan bir nafaqa (xarajat) qilsa?›, deganlar — odamlar esa qiyinchilikda, mashaqqatda edilar — shunda men oʻsha qoʻshinni jihozlaganman?» Ular: «Ha», dedilar. Soʻng u dedi: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman, bilasizlarmi, Ruma qudugʻidan hech kim pul toʻlamasdan suv icholmas edi, men uni sotib olib, boy, kambagʻal va yoʻlovchi uchun (vaqf) qilib qoʻyganman?» Ular: «Alloh nomi bilan, ha», dedilar. U yana bir necha narsalarni sanab oʻtdi. Bu hadis bu vajhdan, Abu Abdurrahmon as-Sulamiyning Usmondan (qilgan rivoyati)dan hasan sahih gʻaribdir.Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан ривоят қилинади: Усмон (розияллоҳу анҳу) қамал қилинганида, уйи устидан уларга қараб туриб сўнг деди: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман, биласизларми, Ҳиро силкинганида Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эй Ҳиро, қарор топ! Устингда набий ёки сиддиқ ёки шаҳиддан бошқа кимса йўқ›, деганлар?» Улар: «Ҳа», дедилар. У деди: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман, биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ ‹Усра қўшини› (ҳақида): ‹Ким қабул қилинадиган бир нафақа (харажат) қилса?›, деганлар — одамлар эса қийинчиликда, машаққатда эдилар — шунда мен ўша қўшинни жиҳозлаганман?» Улар: «Ҳа», дедилар. Сўнг у деди: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман, биласизларми, Рума қудуғидан ҳеч ким пул тўламасдан сув ичолмас эди, мен уни сотиб олиб, бой, камбағал ва йўловчи учун (вақф) қилиб қўйганман?» Улар: «Аллоҳ номи билан, ҳа», дедилар. У яна бир неча нарсаларни санаб ўтди. Бу ҳадис бу важҳдан, Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг Усмондан (қилган ривояти)дан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا السَّكَنُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَيُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ، مَوْلًى لآلِ عُثْمَانَ قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي هِشَامٍ، عَنْ فَرْقَدٍ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَبَّابٍ، قَالَ شَهِدْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَحُثُّ عَلَى جَيْشِ الْعُسْرَةِ فَقَامَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَىَّ مِائَةُ بَعِيرٍ بِأَحْلاَسِهَا وَأَقْتَابِهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ حَضَّ عَلَى الْجَيْشِ فَقَامَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَىَّ مِائَتَا بَعِيرٍ بِأَحْلاَسِهَا وَأَقْتَابِهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ ثُمَّ حَضَّ عَلَى الْجَيْشِ فَقَامَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِلَّهِ عَلَىَّ ثَلاَثُمِائَةِ بَعِيرٍ بِأَحْلاَسِهَا وَأَقْتَابِهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ فَأَنَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْزِلُ عَنِ الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ مَا عَلَى عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ هَذِهِ مَا عَلَى عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ السَّكَنِ بْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Xabbob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ ‹Usra qoʻshini›ga (hissa qoʻshishga) undayotganlarida hozir boʻldim. Shunda Usmon ibn Affon turib: «Ey Rasululloh, zimmamda Alloh yoʻlida toʻqimi va egar-jabduqlari bilan birga yuzta tuya bor», dedi. Soʻng u zot yana qoʻshinga (yordam berishga) undadilar. Usmon ibn Affon turib: «Ey Rasululloh, zimmamda Alloh yoʻlida toʻqimi va egar-jabduqlari bilan birga ikki yuzta tuya bor», dedi. Soʻng u zot yana qoʻshinga undadilar. Usmon ibn Affon turib: «Ey Rasululloh, zimmamda Alloh uchun Alloh yoʻlida toʻqimi va egar-jabduqlari bilan birga uch yuzta tuya bor», dedi. Men Rasululloh ﷺni minbardan tushayotib: «Bundan keyin Usmon nima qilsa ham unga (zarar) yoʻq! Bundan keyin Usmon nima qilsa ham unga (zarar) yoʻq!» deyayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan gʻaribdir, biz uni faqat Sakan ibn al-Mugʻiyra hadisidan bilamiz. Bu bobda Abdurrahmon ibn Samuradan ham (rivoyat) bor.Абдурраҳмон ибн Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ ‹Усра қўшини›га (ҳисса қўшишга) ундаётганларида ҳозир бўлдим. Шунда Усмон ибн Аффон туриб: «Эй Расулуллоҳ, зиммамда Аллоҳ йўлида тўқими ва эгар-жабдуқлари билан бирга юзта туя бор», деди. Сўнг у зот яна қўшинга (ёрдам беришга) ундадилар. Усмон ибн Аффон туриб: «Эй Расулуллоҳ, зиммамда Аллоҳ йўлида тўқими ва эгар-жабдуқлари билан бирга икки юзта туя бор», деди. Сўнг у зот яна қўшинга ундадилар. Усмон ибн Аффон туриб: «Эй Расулуллоҳ, зиммамда Аллоҳ учун Аллоҳ йўлида тўқими ва эгар-жабдуқлари билан бирга уч юзта туя бор», деди. Мен Расулуллоҳ ﷺни минбардан тушаётиб: «Бундан кейин Усмон нима қилса ҳам унга (зарар) йўқ! Бундан кейин Усмон нима қилса ҳам унга (зарар) йўқ!» деяётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ғарибдир, биз уни фақат Сакан ибн ал-Муғийра ҳадисидан биламиз. Бу бобда Абдурраҳмон ибн Самурадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ وَاقِعٍ الرَّمْلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ضَمْرَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ كَثِيرٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ابْنِ سَمُرَةَ، قَالَ جَاءَ عُثْمَانُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِأَلْفِ دِينَارٍ - قَالَ الْحَسَنُ بْنُ وَاقِعٍ وَكَانَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كِتَابِي فِي كُمِّهِ حِينَ جَهَّزَ جَيْشَ الْعُسْرَةِ فَنَثَرَهَا فِي حِجْرِهِ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُقَلِّبُهَا فِي حِجْرِهِ وَيَقُولُ ‏"‏ مَا ضَرَّ عُثْمَانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ الْيَوْمِ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon Nabiy ﷺning huzuriga ming dinor bilan keldi — Hasan ibn Voqiʼ aytdi: «Kitobimning boshqa bir joyida ‹yengi ichida› deb kelgan» — bu ‹Usra qoʻshini›ni jihozlayotgan paytda edi. U (dinorlarni) u zotning etagiga toʻkdi. Abdurrahmon aytdi: Men Nabiy ﷺ ularni (dinorlarni) etaklarida agʻdarib-toʻntarib: «Bugundan keyin Usmon nima qilsa ham unga zarar bermaydi», deb ikki marta aytayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan hasan gʻaribdir.Абдурраҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон Набий ﷺнинг ҳузурига минг динор билан келди — Ҳасан ибн Воқиъ айтди: «Китобимнинг бошқа бир жойида ‹енги ичида› деб келган» — бу ‹Усра қўшини›ни жиҳозлаётган пайтда эди. У (динорларни) у зотнинг этагига тўкди. Абдурраҳмон айтди: Мен Набий ﷺ уларни (динорларни) этакларида ағдариб-тўнтариб: «Бугундан кейин Усмон нима қилса ҳам унга зарар бермайди», деб икки марта айтаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبَيْعَةِ الرِّضْوَانِ كَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ قَالَ فَبَايَعَ النَّاسَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ عُثْمَانَ فِي حَاجَةِ اللَّهِ وَحَاجَةِ رَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَضَرَبَ بِإِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الأُخْرَى فَكَانَتْ يَدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعُثْمَانَ خَيْرًا مِنْ أَيْدِيهِمْ لأَنْفُسِهِمْ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Rizvon bayʼatiga (bay olishga) buyurilganlarida, Usmon ibn Affon Rasululloh ﷺning Makka ahliga (yuborgan) elchisi edi. Soʻng odamlar bayʼat qilishdi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Usmon Allohning hojati va Rasulining hojati yuzasidan (band)dir», dedilar-da, bir qoʻllarini ikkinchi qoʻllariga urdilar (Usmon nomidan bayʼat qildilar). Shunday qilib, Rasululloh ﷺning Usmon uchun (bergan) qoʻllari ularning oʻzlari uchun (bergan) qoʻllaridan yaxshiroq boʻldi. Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ризвон байъатига (бай олишга) буюрилганларида, Усмон ибн Аффон Расулуллоҳ ﷺнинг Макка аҳлига (юборган) элчиси эди. Сўнг одамлар байъат қилишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Усмон Аллоҳнинг ҳожати ва Расулининг ҳожати юзасидан (банд)дир», дедилар-да, бир қўлларини иккинчи қўлларига урдилар (Усмон номидан байъат қилдилар). Шундай қилиб, Расулуллоҳ ﷺнинг Усмон учун (берган) қўллари уларнинг ўзлари учун (берган) қўлларидан яхшироқ бўлди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْجُرَيْرِيِّ عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ حَزْنٍ الْقُشَيْرِيِّ قَالَ شَهِدْتُ الدَّارَ حِينَ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ عُثْمَانُ فَقَالَ ائْتُونِي بِصَاحِبَيْكُمُ اللَّذَيْنِ أَلَّبَاكُمْ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ فَجِيءَ بِهِمَا فَكَأَنَّهُمَا جَمَلاَنِ أَوْ كَأَنَّهُمَا حِمَارَانِ ‏.‏ قَالَ فَأَشْرَفَ عَلَيْهِمْ عُثْمَانُ فَقَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ يُسْتَعْذَبُ غَيْرَ بِئْرِ رُومَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي بِئْرَ رُومَةَ فَيَجْعَلُ دَلْوَهُ مَعَ دِلاَءِ الْمُسْلِمِينَ بِخَيْرٍ لَهُ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَيْتُهَا مِنْ صُلْبِ مَالِي فَأَنْتُمُ الْيَوْمَ تَمْنَعُونِي أَنْ أَشْرَبَ مِنْهَا حَتَّى أَشْرَبَ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ الْمَسْجِدَ ضَاقَ بِأَهْلِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي بُقْعَةَ آلِ فُلاَنٍ فَيَزِيدُهَا فِي الْمَسْجِدِ بِخَيْرٍ لَهُ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَيْتُهَا مِنْ صُلْبِ مَالِي فَأَنْتُمُ الْيَوْمَ تَمْنَعُونِي أَنْ أُصَلِّيَ فِيهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنِّي جَهَّزْتُ جَيْشَ الْعُسْرَةِ مِنْ مَالِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ وَالإِسْلاَمِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ عَلَى ثَبِيرِ مَكَّةَ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَا فَتَحَرَّكَ الْجَبَلُ حَتَّى تَسَاقَطَتْ حِجَارَتُهُ بِالْحَضِيضِ قَالَ فَرَكَضَهُ بِرِجْلِهِ وَقَالَ ‏"‏ اسْكُنْ ثَبِيرُ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِيٌّ وَصِدِّيقٌ وَشَهِيدَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ شَهِدُوا لِي وَرَبِّ الْكَعْبَةِ أَنِّي شَهِيدٌ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U (qamal kunlari) odamlarga yuqoridan qarab turib: «Sizlarni menga qarshi qaytargan ikki sherigingizni oldimga keltiringlar», dedi. Ularni keltirishdi, ular goʻyo ikki tuya yoki ikki eshakka oʻxshardilar. Soʻng Usmon ularga qarab turib dedi: «Sizlardan Alloh va Islom haqqi-hurmati soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida u yerda Ruma qudugʻidan boshqa ichsa boʻladigan chuchuk suv yoʻq edi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Kim Ruma qudugʻini sotib olib, oʻz chelagini musulmonlarning chelaklari qatoriga qoʻshsa, unga jannatda undan ham yaxshiroq (mukofot) boʻladi›, dedilar. Men uni oʻz mol-mulkimdan sotib oldim. Bugun esa sizlar meni undan suv ichishdan ham man qilyapsizlar, hatto dengiz suvidan ichishimga (majbur boʻlguday)». Ular: «Allohga qasamki, ha (bilamiz)», deyishdi. Usmon dedi: «Sizlardan Alloh va Islom haqqi-hurmati soʻrayman: bilasizlarmi, masjid ahliga torlik qilib qolganida, Rasululloh ﷺ: ‹Kim falon oilaning yerini sotib olib, uni masjidga qoʻshsa, unga jannatda undan ham yaxshiroq (mukofot) boʻladi›, dedilar. Men uni oʻz mol-mulkimdan sotib oldim. Bugun esa sizlar meni unda ikki rakat namoz oʻqishdan ham man qilyapsizlar». Ular: «Allohga qasamki, ha», deyishdi. U: «Sizlardan Alloh va Islom haqqi-hurmati soʻrayman: bilasizlarmi, men ogʻir (Tabuk) qoʻshinini oʻz molimdan jihozlaganman?» dedi. Ular: «Allohga qasamki, ha», deyishdi. Soʻng dedi: «Sizlardan Alloh va Islom haqqi-hurmati soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ Makkadagi Sabir togʻida edilar, u zot bilan birga Abu Bakr, Umar va men bor edim. Togʻ silkina boshlab, toshlari pastga togʻa boshladi. Shunda u zot uni oyoqlari bilan turtib: ‹Tin, ey Sabir! Sening ustingda faqat bir Nabiy, bir siddiq va ikki shahid bor›, dedilar». Ular: «Allohga qasamki, ha», deyishdi. U: «Allohu akbar! Kaʼba Rabbiga qasamki, ular men shahid ekanimga guvohlik berdilar», deb buni uch marta takrorladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu (hadis) Usmondan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У (қамал кунлари) одамларга юқоридан қараб туриб: «Сизларни менга қарши қайтарган икки шеригингизни олдимга келтиринглар», деди. Уларни келтиришди, улар гўё икки туя ёки икки эшакка ўхшардилар. Сўнг Усмон уларга қараб туриб деди: «Сизлардан Аллоҳ ва Ислом ҳаққи-ҳурмати сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида у ерда Рума қудуғидан бошқа ичса бўладиган чучук сув йўқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким Рума қудуғини сотиб олиб, ўз челагини мусулмонларнинг челаклари қаторига қўшса, унга жаннатда ундан ҳам яхшироқ (мукофот) бўлади›, дедилар. Мен уни ўз мол-мулкимдан сотиб олдим. Бугун эса сизлар мени ундан сув ичишдан ҳам ман қиляпсизлар, ҳатто денгиз сувидан ичишимга (мажбур бўлгудай)». Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа (биламиз)», дейишди. Усмон деди: «Сизлардан Аллоҳ ва Ислом ҳаққи-ҳурмати сўрайман: биласизларми, масжид аҳлига торлик қилиб қолганида, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким фалон оиланинг ерини сотиб олиб, уни масжидга қўшса, унга жаннатда ундан ҳам яхшироқ (мукофот) бўлади›, дедилар. Мен уни ўз мол-мулкимдан сотиб олдим. Бугун эса сизлар мени унда икки ракат намоз ўқишдан ҳам ман қиляпсизлар». Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа», дейишди. У: «Сизлардан Аллоҳ ва Ислом ҳаққи-ҳурмати сўрайман: биласизларми, мен оғир (Табук) қўшинини ўз молимдан жиҳозлаганман?» деди. Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа», дейишди. Сўнг деди: «Сизлардан Аллоҳ ва Ислом ҳаққи-ҳурмати сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ Маккадаги Сабир тоғида эдилар, у зот билан бирга Абу Бакр, Умар ва мен бор эдим. Тоғ силкина бошлаб, тошлари пастга тоға бошлади. Шунда у зот уни оёқлари билан туртиб: ‹Тин, эй Сабир! Сенинг устингда фақат бир Набий, бир сиддиқ ва икки шаҳид бор›, дедилар». Улар: «Аллоҳга қасамки, ҳа», дейишди. У: «Аллоҳу акбар! Каъба Раббига қасамки, улар мен шаҳид эканимга гувоҳлик бердилар», деб буни уч марта такрорлади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу (ҳадис) Усмондан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، أَنَّ خُطَبَاءَ، قَامَتْ بِالشَّامِ وَفِيهِمْ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ آخِرُهُمْ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ مُرَّةُ بْنُ كَعْبٍ فَقَالَ لَوْلاَ حَدِيثٌ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا قُمْتُ ‏.‏ وَذَكَرَ الْفِتَنَ فَقَرَّبَهَا فَمَرَّ رَجُلٌ مُقَنَّعٌ فِي ثَوْبٍ فَقَالَ هَذَا يَوْمَئِذٍ عَلَى الْهُدَى فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَإِذَا هُوَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ‏.‏ قَالَ فَأَقْبَلْتُ عَلَيْهِ بِوَجْهِهِ فَقُلْتُ هَذَا قَالَ نَعَمْ ‏.هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوَالَةَ وَكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ‏.‏

Abul Ashas as-Sanaaniy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Shomda bir qancha kishilar xutba soʻzladi, ular orasida Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir necha erkak ham bor edi. Ularning eng oxirgisi boʻlib, Murra ibn Kaʼb degan kishi oʻrnidan turib dedi: «Agar Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisim boʻlmaganda, oʻrnimdan turmagan boʻlardim». U fitnalarni zikr qildi va ularning yaqinligini aytdi. Shu payt boshini bir matoga oʻrab olgan bir kishi oʻtib qoldi. Shunda u: «Bu kishi oʻsha kunda hidoyatda boʻladi», dedi. Men oʻrnimdan turib uning oldiga bordim, qarasam, u Usmon ibn Affon ekan. Men yuzimni unga qaratib: «Shu kishimi?» dedim. U: «Ha», dedi. Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Umar, Abdulloh ibn Havola va Kaʼb ibn Ujradan ham (rivoyatlar) bor.Абул Ашас ас-Санааний (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Шомда бир қанча кишилар хутба сўзлади, улар орасида Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир неча эркак ҳам бор эди. Уларнинг энг охиргиси бўлиб, Мурра ибн Каъб деган киши ўрнидан туриб деди: «Агар Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисим бўлмаганда, ўрнимдан турмаган бўлардим». У фитналарни зикр қилди ва уларнинг яқинлигини айтди. Шу пайт бошини бир матога ўраб олган бир киши ўтиб қолди. Шунда у: «Бу киши ўша кунда ҳидоятда бўлади», деди. Мен ўрнимдан туриб унинг олдига бордим, қарасам, у Усмон ибн Аффон экан. Мен юзимни унга қаратиб: «Шу кишими?» дедим. У: «Ҳа», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Ҳавола ва Каъб ибн Ужрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَا عُثْمَانُ إِنَّهُ لَعَلَّ اللَّهَ يُقَمِّصُكَ قَمِيصًا فَإِنْ أَرَادُوكَ عَلَى خَلْعِهِ فَلاَ تَخْلَعْهُ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Ey Usmon! Shoyad Alloh senga bir koʻylak kiydirsa, agar ular sendan uni yechib tashlashingni istasalar, sen uni ular uchun yechma», dedilar. Hadisda uzun bir qissa bor. Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Эй Усмон! Шояд Аллоҳ сенга бир кўйлак кийдирса, агар улар сендан уни ечиб ташлашингни истасалар, сен уни улар учун ечма», дедилар. Ҳадисда узун бир қисса бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ مِصْرَ حَجَّ الْبَيْتَ فَرَأَى قَوْمًا جُلُوسًا فَقَالَ مَنْ هَؤُلاَءِ قَالُوا قُرَيْشٌ ‏.‏ قَالَ فَمَنْ هَذَا الشَّيْخُ قَالُوا ابْنُ عُمَرَ ‏.‏ فَأَتَاهُ فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ شَيْءٍ فَحَدِّثْنِي أَنْشُدُكَ اللَّهَ بِحُرْمَةِ هَذَا الْبَيْتِ أَتَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ فَرَّ يَوْمَ أُحُدٍ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَتَعْلَمُ أَنَّهُ تَغَيَّبَ عَنْ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فَلَمْ يَشْهَدْهَا قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَتَعْلَمُ أَنَّهُ تَغَيَّبَ يَوْمَ بَدْرٍ فَلَمْ يَشْهَدْ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عُمَرَ تَعَالَ أُبَيِّنْ لَكَ مَا سَأَلْتَ عَنْهُ أَمَّا فِرَارُهُ يَوْمَ أُحُدٍ فَأَشْهَدُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ عَفَا عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ يَوْمَ بَدْرٍ فَإِنَّهُ كَانَتْ عِنْدَهُ - أَوْ تَحْتَهُ - ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَكَ أَجْرُ رَجُلٍ شَهِدَ بَدْرًا وَسَهْمُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَهُ أَنْ يَخْلُفَ عَلَيْهَا وَكَانَتْ عَلِيلَةً وَأَمَّا تَغَيُّبُهُ عَنْ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فَلَوْ كَانَ أَحَدٌ أَعَزَّ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ عُثْمَانَ لَبَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَانَ عُثْمَانَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عُثْمَانَ إِلَى مَكَّةَ وَكَانَتْ بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ بَعْدَ مَا ذَهَبَ عُثْمَانُ إِلَى مَكَّةَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَضَرَبَ بِهَا عَلَى يَدِهِ فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ لِعُثْمَانَ ‏"رضى الله عنه‏ ‏.‏ قَالَ لَهُ اذْهَبْ بِهَذَا الآنَ مَعَكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Usmon ibn Abdulloh ibn Mavhab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Misr ahlidan bir kishi Baytullohni haj qildi va bir guruh odamlarni oʻtirgan holda koʻrib: «Bular kimlar?» dedi. Ular: «Qurayshliklar», deyishdi. U: «Bu shayx (keksa) kim?» dedi. Ular: «Ibn Umar», deyishdi. U uning oldiga kelib: «Men sendan bir narsani soʻramoqchiman, menga aytib ber. Shu Baytning hurmati haqqi, Alloh nomi bilan soʻrayman: bilasanmi, Usmon Uhud kunida qochib ketganmi?» dedi. U: «Ha», dedi. U: «Bilasanmi, u Ridvon baytidan gʻoyib boʻlib, unda qatnashmaganmi?» dedi. U: «Ha», dedi. U: «Bilasanmi, u Badr kunida gʻoyib boʻlib, unda qatnashmaganmi?» dedi. U: «Ha», dedi. U: «Allohu akbar!» dedi. Shunda Ibn Umar unga dedi: «Kel, soʻraganlaringni senga bayon qilaman. Uhud kunidagi qochishiga kelsak, men guvohlik beramanki, Alloh uni avf etib, magʻfirat qilgan. Badr kunida gʻoyib boʻlishiga kelsak, uning huzurida Rasululloh ﷺning qizi (kasal yotgan) edi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: ‹Senga Badrda qatnashgan kishining ajri va uning ulushi bor›, dedilar va unga (kasal xotinining) yonida qolishni buyurdilar, u kasal edi. Ridvon baytidan gʻoyib boʻlishiga kelsak, agar Makka botigʻida Usmondan koʻra izzatliroq biror kishi boʻlganda, Rasululloh ﷺ Usmonning oʻrniga oʻshani yuborardilar. (Aksincha) Rasululloh ﷺ Usmonni Makkaga yubordilar. Ridvon bayati esa Usmon Makkaga ketganidan keyin boʻldi. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻng qoʻllari bilan: ‹Bu Usmonning qoʻlidir›, deb uni boshqa qoʻllariga urdilar va: ‹Bu Usmon uchundir›, dedilar». Soʻng (Ibn Umar oʻsha kishiga): «Endi mana shuni oʻzing bilan olib ket», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Усмон ибн Абдуллоҳ ибн Мавҳаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Миср аҳлидан бир киши Байтуллоҳни ҳаж қилди ва бир гуруҳ одамларни ўтирган ҳолда кўриб: «Булар кимлар?» деди. Улар: «Қурайшликлар», дейишди. У: «Бу шайх (кекса) ким?» деди. Улар: «Ибн Умар», дейишди. У унинг олдига келиб: «Мен сендан бир нарсани сўрамоқчиман, менга айтиб бер. Шу Байтнинг ҳурмати ҳаққи, Аллоҳ номи билан сўрайман: биласанми, Усмон Уҳуд кунида қочиб кетганми?» деди. У: «Ҳа», деди. У: «Биласанми, у Ридвон байтидан ғойиб бўлиб, унда қатнашмаганми?» деди. У: «Ҳа», деди. У: «Биласанми, у Бадр кунида ғойиб бўлиб, унда қатнашмаганми?» деди. У: «Ҳа», деди. У: «Аллоҳу акбар!» деди. Шунда Ибн Умар унга деди: «Кел, сўраганларингни сенга баён қиламан. Уҳуд кунидаги қочишига келсак, мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳ уни авф этиб, мағфират қилган. Бадр кунида ғойиб бўлишига келсак, унинг ҳузурида Расулуллоҳ ﷺнинг қизи (касал ётган) эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Сенга Бадрда қатнашган кишининг ажри ва унинг улуши бор›, дедилар ва унга (касал хотинининг) ёнида қолишни буюрдилар, у касал эди. Ридвон байтидан ғойиб бўлишига келсак, агар Макка ботиғида Усмондан кўра иззатлироқ бирор киши бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ Усмоннинг ўрнига ўшани юборардилар. (Аксинча) Расулуллоҳ ﷺ Усмонни Маккага юбордилар. Ридвон баяти эса Усмон Маккага кетганидан кейин бўлди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўнг қўллари билан: ‹Бу Усмоннинг қўлидир›, деб уни бошқа қўлларига урдилар ва: ‹Бу Усмон учундир›, дедилар». Сўнг (Ибн Умар ўша кишига): «Энди мана шуни ўзинг билан олиб кет», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنَّا نَقُولُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَىٌّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ hayot boʻlganlarida: ‹Abu Bakr, Umar va Usmon›, deb (afzallikni shu tartibda) aytar edik». Bu hadis bu yoʻl bilan hasan sahih gʻaribdir, Ubaydulloh ibn Umarning hadisidan gʻarib sanaladi. Bu hadis Ibn Umardan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳаёт бўлганларида: ‹Абу Бакр, Умар ва Усмон›, деб (афзалликни шу тартибда) айтар эдик». Бу ҳадис бу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Убайдуллоҳ ибн Умарнинг ҳадисидан ғариб саналади. Бу ҳадис Ибн Умардан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَاذَانُ الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ سِنَانِ بْنِ هَارُونَ الْبُرْجُمِيِّ، عَنْ كُلَيْبِ بْنِ وَائِلٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِتْنَةً فَقَالَ ‏"‏ يُقْتَلُ فِيهَا هَذَا مَظْلُومًا ‏"‏ ‏.‏ لِعُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir fitnani zikr qilib, Usmonni nazarda tutib: «Bu kishi unda mazlum holda oʻldiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻl bilan, Ibn Umarning hadisidan hasan gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир фитнани зикр қилиб, Усмонни назарда тутиб: «Бу киши унда мазлум ҳолда ўлдирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўл билан, Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ الْبَغْدَادِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ زُفَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِجَنَازَةِ رَجُلٍ يُصَلِّي عَلَيْهِ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْنَاكَ تَرَكْتَ الصَّلاَةَ عَلَى أَحَدٍ قَبْلَ هَذَا قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ كَانَ يَبْغَضُ عُثْمَانَ فَأَبْغَضَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ صَاحِبُ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ جِدًّا وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ صَاحِبُ أَبِي هُرَيْرَةَ هُوَ بَصْرِيٌّ ثِقَةٌ وَيُكْنَى أَبَا الْحَارِثِ وَمُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ الأَلْهَانِيُّ صَاحِبُ أَبِي أُمَامَةَ ثِقَةٌ يُكْنَى أَبَا سُفْيَانَ شَامِيٌّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning oldilariga bir kishining janozasi olib kelinib, unga (janoza namozi) oʻqishlari (soʻralgan) edi, lekin u zot unga (namoz) oʻqimadilar. Shunda: «Ey Rasululloh! Bundan oldin sizning hech kimga (janoza) namozini oʻqishni tark etganingizni koʻrmagan edik», deyildi. U zot: «U Usmonni yomon koʻrar edi, shuning uchun Alloh ham uni yomon koʻrdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Maymun ibn Mehronning shogirdi Muhammad ibn Ziyod hadisda juda zaifdir; Abu Hurayraning shogirdi Muhammad ibn Ziyod esa basralik boʻlib, ishonchli (siqa)dir, uning kunyasi Abul Horisdir; Muhammad ibn Ziyod al-Alhoniy — Abu Umomaning shogirdi — ishonchlidir, kunyasi Abu Sufyon, shomliqdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир кишининг жанозаси олиб келиниб, унга (жаноза намози) ўқишлари (сўралган) эди, лекин у зот унга (намоз) ўқимадилар. Шунда: «Эй Расулуллоҳ! Бундан олдин сизнинг ҳеч кимга (жаноза) намозини ўқишни тарк этганингизни кўрмаган эдик», дейилди. У зот: «У Усмонни ёмон кўрар эди, шунинг учун Аллоҳ ҳам уни ёмон кўрди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Маймун ибн Меҳроннинг шогирди Муҳаммад ибн Зиёд ҳадисда жуда заифдир; Абу Ҳурайранинг шогирди Муҳаммад ибн Зиёд эса басралик бўлиб, ишончли (сиқа)дир, унинг куняси Абул Ҳорисдир; Муҳаммад ибн Зиёд ал-Алҳоний — Абу Умоманинг шогирди — ишончлидир, куняси Абу Суфён, шомлиқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ انْطَلَقْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ حَائِطًا لِلأَنْصَارِ فَقَضَى حَاجَتَهُ فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا أَبَا مُوسَى أَمْلِكْ عَلَىَّ الْبَابَ فَلاَ يَدْخُلَنَّ عَلَىَّ أَحَدٌ إِلاَّ بِإِذْنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ يَضْرِبُ الْبَابَ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَدَخَلَ وَبَشَّرْتُهُ بِالْجَنَّةِ وَجَاءَ رَجُلٌ آخَرُ فَضَرَبَ الْبَابَ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ عُمَرُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا عُمَرُ يَسْتَأْذِنُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ فَفَتَحْتُ الْبَابَ وَدَخَلَ وَبَشَّرْتُهُ بِالْجَنَّةِ فَجَاءَ رَجُلٌ آخَرُ فَضَرَبَ الْبَابَ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ عُثْمَانُ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا عُثْمَانُ يَسْتَأْذِنُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ افْتَحْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ عَلَى بَلْوَى تُصِيبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Muso al-Ashariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ bilan birga ketdim, u zot ansorlarning bir bogʻiga kirib, hojatlarini chiqardilar. Soʻng menga: ‹Ey Abu Muso! Menga eshikni qoʻriqlab tur, ruxsatsiz huzurimga hech kim kirmasin›, dedilar. Shunda bir kishi kelib eshikni qoqdi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Abu Bakr›, dedi. Men: ‹Ey Rasululloh! Bu Abu Bakr ruxsat soʻrayapti›, dedim. U zot: ‹Unga ruxsat ber va uni jannat bilan xushxabarlab qoʻy›, dedilar. U kirdi va men uni jannat bilan xushxabarladim. Soʻng boshqa bir kishi kelib eshikni qoqdi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Umar›, dedi. Men: ‹Ey Rasululloh! Bu Umar ruxsat soʻrayapti›, dedim. U zot: ‹Unga eshikni och va uni jannat bilan xushxabarlab qoʻy›, dedilar. Men eshikni ochdim, u kirdi va men uni jannat bilan xushxabarladim. Soʻng yana boshqa bir kishi kelib eshikni qoqdi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Usmon›, dedi. Men: ‹Ey Rasululloh! Bu Usmon ruxsat soʻrayapti›, dedim. U zot: ‹Unga eshikni och va uni boshiga keladigan bir balo ila birga jannat bilan xushxabarlab qoʻy›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu Abu Usmon an-Nahdiydan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Bu bobda Jobir va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor.Абу Мусо ал-Ашарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ билан бирга кетдим, у зот ансорларнинг бир боғига кириб, ҳожатларини чиқардилар. Сўнг менга: ‹Эй Абу Мусо! Менга эшикни қўриқлаб тур, рухсатсиз ҳузуримга ҳеч ким кирмасин›, дедилар. Шунда бир киши келиб эшикни қоқди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Абу Бакр›, деди. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ! Бу Абу Бакр рухсат сўраяпти›, дедим. У зот: ‹Унга рухсат бер ва уни жаннат билан хушхабарлаб қўй›, дедилар. У кирди ва мен уни жаннат билан хушхабарладим. Сўнг бошқа бир киши келиб эшикни қоқди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Умар›, деди. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ! Бу Умар рухсат сўраяпти›, дедим. У зот: ‹Унга эшикни оч ва уни жаннат билан хушхабарлаб қўй›, дедилар. Мен эшикни очдим, у кирди ва мен уни жаннат билан хушхабарладим. Сўнг яна бошқа бир киши келиб эшикни қоқди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Усмон›, деди. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ! Бу Усмон рухсат сўраяпти›, дедим. У зот: ‹Унга эшикни оч ва уни бошига келадиган бир бало ила бирга жаннат билан хушхабарлаб қўй›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу Абу Усмон ан-Наҳдийдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Бу бобда Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَهْلَةَ، قَالَ قَالَ لِي عُثْمَانُ يَوْمَ الدَّارِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ عَهِدَ إِلَىَّ عَهْدًا فَأَنَا صَابِرٌ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ ‏.‏

Abu Sahla (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Usmon (roziyallohu anhu) (qamal qilingan) uy kuni menga dedi: «Albatta, Rasululloh ﷺ menga bir ahd-vasiyat qilganlar, men unga sabr qilaman». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, biz uni faqat Ismoil ibn Abu Xolidning hadisidan bilamiz.Абу Саҳла (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Усмон (розияллоҳу анҳу) (қамал қилинган) уй куни менга деди: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ менга бир аҳд-васият қилганлар, мен унга сабр қиламан». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат Исмоил ибн Абу Холиднинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا وَاسْتَعْمَلَ عَلَيْهِمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَمَضَى فِي السَّرِيَّةِ فَأَصَابَ جَارِيَةً فَأَنْكَرُوا عَلَيْهِ وَتَعَاقَدَ أَرْبَعَةٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا إِذَا لَقِينَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرْنَاهُ بِمَا صَنَعَ عَلِيٌّ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ إِذَا رَجَعُوا مِنَ السَّفَرِ بَدَءُوا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمُوا عَلَيْهِ ثُمَّ انْصَرَفُوا إِلَى رِحَالِهِمْ فَلَمَّا قَدِمَتِ السَّرِيَّةُ سَلَّمُوا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ أَحَدُ الأَرْبَعَةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَمْ تَرَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَنَعَ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامَ الثَّانِي فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ قَامَ إِلَيْهِ الثَّالِثُ فَقَالَ مِثْلَ مَقَالَتِهِ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ قَامَ الرَّابِعُ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالُوا فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْغَضَبُ يُعْرَفُ فِي وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ مَا تُرِيدُونَ مِنْ عَلِيٍّ مَا تُرِيدُونَ مِنْ عَلِيٍّ مَا تُرِيدُونَ مِنْ عَلِيٍّ إِنَّ عَلِيًّا مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ وَهُوَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir qoʻshin yuborib, ularga Ali ibn Abu Tolibni amir qilib tayinladilar. U sariya (otryad)da yurib, bir choriga (joriya) erishdi. Shunda (baʼzilar) buni inkor qilib, Rasululloh ﷺning sahobalaridan toʻrt kishi oʻzaro ahd qilishib: «Rasululloh ﷺni uchratsak, Ali qilgan ishni u zotga xabar qilamiz», deyishdi. Musulmonlar safardan qaytganlarida avval Rasululloh ﷺdan boshlab, u zotga salom berar, soʻng uy-joylariga qaytar edilar. Sariya kelganida ular Nabiy ﷺga salom berishdi. Toʻrt kishidan biri oʻrnidan turib: «Ey Rasululloh! Ali ibn Abu Tolib mana shunday-shunday qilganini koʻrmadingizmi?» dedi. Rasululloh ﷺ undan yuz oʻgirdilar. Soʻng ikkinchisi turib, oʻsha gapini aytdi, u zot undan ham yuz oʻgirdilar. Soʻng uchinchisi turib, oʻsha gapini aytdi, u zot undan ham yuz oʻgirdilar. Soʻng toʻrtinchisi turib, ular aytgandek aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga yuzlandilar, gʻazab yuzlarida bilinib turardi va: «Alidan nima istaysizlar? Alidan nima istaysizlar? Alidan nima istaysizlar? Albatta, Ali mendandir va men undanman, u mendan keyin har bir moʻminning valiysidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan, Jafar ibn Sulaymonning hadisidan bilamiz.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир қўшин юбориб, уларга Али ибн Абу Толибни амир қилиб тайинладилар. У сария (отряд)да юриб, бир чорига (жория) эришди. Шунда (баъзилар) буни инкор қилиб, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан тўрт киши ўзаро аҳд қилишиб: «Расулуллоҳ ﷺни учратсак, Али қилган ишни у зотга хабар қиламиз», дейишди. Мусулмонлар сафардан қайтганларида аввал Расулуллоҳ ﷺдан бошлаб, у зотга салом берар, сўнг уй-жойларига қайтар эдилар. Сария келганида улар Набий ﷺга салом беришди. Тўрт кишидан бири ўрнидан туриб: «Эй Расулуллоҳ! Али ибн Абу Толиб мана шундай-шундай қилганини кўрмадингизми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ ундан юз ўгирдилар. Сўнг иккинчиси туриб, ўша гапини айтди, у зот ундан ҳам юз ўгирдилар. Сўнг учинчиси туриб, ўша гапини айтди, у зот ундан ҳам юз ўгирдилар. Сўнг тўртинчиси туриб, улар айтгандек айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга юзландилар, ғазаб юзларида билиниб турарди ва: «Алидан нима истайсизлар? Алидан нима истайсизлар? Алидан нима истайсизлар? Албатта, Али мендандир ва мен унданман, у мендан кейин ҳар бир мўминнинг валийсидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Жафар ибн Сулаймоннинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الطُّفَيْلِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي سَرِيْحَةَ، أَوْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ شَكَّ شُعْبَةُ - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَيْمُونٍ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَبُو سَرِيحَةَ هُوَ حُذَيْفَةُ بْنُ أَسِيدٍ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Sariha yoki Zayd ibn Arqamdan — Shuʼba shubha qilgan — Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot: «Men kimning mavlosi (doʻsti) boʻlsam, Ali ham uning mavlosidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Shuʼba bu hadisni Maymun Abu Abdullohdan, u Zayd ibn Arqamdan, u Nabiy ﷺdan (ham) rivoyat qilgan. Abu Sariha — bu Nabiy ﷺning sahobalaridan Huzayfa ibn Asiddir.Абу Сариҳа ёки Зайд ибн Арқамдан — Шуъба шубҳа қилган — Набий ﷺдан ривоят қилинадики, у зот: «Мен кимнинг мавлоси (дўсти) бўлсам, Али ҳам унинг мавлосидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Шуъба бу ҳадисни Маймун Абу Абдуллоҳдан, у Зайд ибн Арқамдан, у Набий ﷺдан (ҳам) ривоят қилган. Абу Сариҳа — бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан Ҳузайфа ибн Асиддир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَتَّابٍ، سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْمُخْتَارُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ أَبَا بَكْرٍ زَوَّجَنِي ابْنَتَهُ وَحَمَلَنِي إِلَى دَارِ الْهِجْرَةِ وَأَعْتَقَ بِلاَلاً مِنْ مَالِهِ رَحِمَ اللَّهُ عُمَرَ يَقُولُ الْحَقَّ وَإِنْ كَانَ مُرًّا تَرَكَهُ الْحَقُّ وَمَالَهُ صَدِيقٌ رَحِمَ اللَّهُ عُثْمَانَ تَسْتَحْيِيهِ الْمَلاَئِكَةُ رَحِمَ اللَّهُ عَلِيًّا اللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دَارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْمُخْتَارُ بْنُ نَافِعٍ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَأَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ التَّيْمِيُّ كُوفِيٌّ وَهُوَ ثِقَةٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Alloh Abu Bakrga rahm qilsin — u qizini menga turmushga berdi, meni hijrat diyoriga (Madinaga) eltdi va Bilolni oʻz molidan ozod qildi. Alloh Umarga rahm qilsin — u haq achchiq boʻlsa-da, uni aytadi, haq uni doʻstsiz qoldirdi. Alloh Usmonga rahm qilsin — farishtalar undan uyaladilar. Alloh Aliga rahm qilsin — Ey Alloh, haqni u qayerga aylansa, oʻsha bilan birga aylantirgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Muxtor ibn Nofiʼ — basralik shayx boʻlib, gʻaroyib (rivoyatlar)i koʻpdir. Abu Hayyon at-Taymiyning ismi Yahyo ibn Said ibn Hayyon at-Taymiy boʻlib, kufalikdir va ishonchli (siqa)dir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Абу Бакрга раҳм қилсин — у қизини менга турмушга берди, мени ҳижрат диёрига (Мадинага) элтди ва Билолни ўз молидан озод қилди. Аллоҳ Умарга раҳм қилсин — у ҳақ аччиқ бўлса-да, уни айтади, ҳақ уни дўстсиз қолдирди. Аллоҳ Усмонга раҳм қилсин — фаришталар ундан уяладилар. Аллоҳ Алига раҳм қилсин — Эй Аллоҳ, ҳақни у қаерга айланса, ўша билан бирга айлантиргин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Мухтор ибн Нофиъ — басралик шайх бўлиб, ғаройиб (ривоятлар)и кўпдир. Абу Ҳайён ат-Таймийнинг исми Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён ат-Таймий бўлиб, куфаликдир ва ишончли (сиқа)дир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، بِالرَّحَبَةِ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الْحُدَيْبِيَةِ خَرَجَ إِلَيْنَا نَاسٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِيهِمْ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو وَأُنَاسٌ مِنْ رُؤَسَاءِ الْمُشْرِكِينَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ خَرَجَ إِلَيْكَ نَاسٌ مِنْ أَبْنَائِنَا وَإِخْوَانِنَا وَأَرِقَّائِنَا وَلَيْسَ لَهُمْ فِقْهٌ فِي الدِّينِ وَإِنَّمَا خَرَجُوا فِرَارًا مِنْ أَمْوَالِنَا وَضِيَاعِنَا فَارْدُدْهُمْ إِلَيْنَا ‏.‏ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِقْهٌ فِي الدِّينِ سَنُفَقِّهُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ لَتَنْتَهُنَّ أَوْ لَيَبْعَثَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مَنْ يَضْرِبُ رِقَابَكُمْ بِالسَّيْفِ عَلَى الدِّينِ قَدِ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ عَلَى الإِيمَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَقَالَ عُمَرُ مَنْ هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ هُوَ خَاصِفُ النَّعْلِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ أَعْطَى عَلِيًّا نَعْلَهُ يَخْصِفُهَا ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيْنَا عَلِيٌّ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ رِبْعِيٍّ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَمْ يَكْذِبْ رِبْعِيُّ بْنُ حِرَاشٍ فِي الإِسْلاَمِ كِذْبَةً ‏.‏ وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) ar-Rahbada (bizga) hadis aytib berdi: «Hudaybiya kuni boʻlganida, mushriklardan bir qancha kishilar bizning oldimizga chiqishdi, ular orasida Suhayl ibn Amr va mushriklarning baʼzi boshliqlari bor edi. Ular: ‹Ey Rasululloh! Oldingizga oʻgʻillarimiz, birodarlarimiz va qullarimizdan bir qancha kishilar chiqib keldi, holbuki ularning dinda fiqhi (tushunchasi) yoʻq, balki ular bizning mol-mulkimiz va yer-suvimizdan qochib chiqishgan, xolos. Ularni bizga qaytarib bering›, deyishdi. (Sahobalar): ‹Agar ularning dinda fiqhi boʻlmasa, biz ularni faqih qilamiz (oʻrgatamiz)›, deyishdi. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Ey Quraysh jamoasi! Sizlar (bundan) yo qaytasizlar, yoki Alloh sizlarning ustingizga shunday bir kishini yuboradiki, u sizlarning boʻyningizni din yoʻlida qilich bilan uradi. Alloh uning qalbini iymon ila imtihon qilib (tasdiqlab) qoʻygan›, dedilar. Ular: ‹U kim, ey Rasululloh?› deyishdi, Abu Bakr ham: ‹U kim, ey Rasululloh?› dedi va Umar ham: ‹U kim, ey Rasululloh?› dedi. U zot: ‹U poyabzal yamovchidir›, dedilar. U zot Aliga poyabzallarini yamash uchun bergan edilar». Soʻng Ali bizga oʻgirilib: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Kim menga atayin yolgʻon nisbat bersa, oʻzining oʻrnini doʻzaxdan tayyorlab qoʻyaversin›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilan, Ribʼiyning Alidan (rivoyatidan) bilamiz. Men Jorudning shunday deganini eshitdim: «Men Vakiʼning shunday deganini eshitdim: ‹Ribʼiy ibn Hirosh Islomda biror marta ham yolgʻon gapirmagan›». Menga Muhammad ibn Ismoil Abdulloh ibn Abul Asvaddan xabar berib aytdi: «Men Abdurahmon ibn Mahdiyning shunday deganini eshitdim: ‹Mansur ibn al-Mutamir kufaliklarning eng mustahkam (sobit)idir›».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) ар-Раҳбада (бизга) ҳадис айтиб берди: «Ҳудайбия куни бўлганида, мушриклардан бир қанча кишилар бизнинг олдимизга чиқишди, улар орасида Суҳайл ибн Амр ва мушрикларнинг баъзи бошлиқлари бор эди. Улар: ‹Эй Расулуллоҳ! Олдингизга ўғилларимиз, биродарларимиз ва қулларимиздан бир қанча кишилар чиқиб келди, ҳолбуки уларнинг динда фиқҳи (тушунчаси) йўқ, балки улар бизнинг мол-мулкимиз ва ер-сувимиздан қочиб чиқишган, холос. Уларни бизга қайтариб беринг›, дейишди. (Саҳобалар): ‹Агар уларнинг динда фиқҳи бўлмаса, биз уларни фақиҳ қиламиз (ўргатамиз)›, дейишди. Шунда Набий ﷺ: ‹Эй Қурайш жамоаси! Сизлар (бундан) ё қайтасизлар, ёки Аллоҳ сизларнинг устингизга шундай бир кишини юборадики, у сизларнинг бўйнингизни дин йўлида қилич билан уради. Аллоҳ унинг қалбини иймон ила имтиҳон қилиб (тасдиқлаб) қўйган›, дедилар. Улар: ‹У ким, эй Расулуллоҳ?› дейишди, Абу Бакр ҳам: ‹У ким, эй Расулуллоҳ?› деди ва Умар ҳам: ‹У ким, эй Расулуллоҳ?› деди. У зот: ‹У поябзал ямовчидир›, дедилар. У зот Алига поябзалларини ямаш учун берган эдилар». Сўнг Али бизга ўгирилиб: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким менга атайин ёлғон нисбат берса, ўзининг ўрнини дўзахдан тайёрлаб қўяверсин›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан, Рибъийнинг Алидан (ривоятидан) биламиз. Мен Жоруднинг шундай деганини эшитдим: «Мен Вакиънинг шундай деганини эшитдим: ‹Рибъий ибн Ҳирош Исломда бирор марта ҳам ёлғон гапирмаган›». Менга Муҳаммад ибн Исмоил Абдуллоҳ ибн Абул Асваддан хабар бериб айтди: «Мен Абдураҳмон ибн Маҳдийнинг шундай деганини эшитдим: ‹Мансур ибн ал-Мутамир куфаликларнинг энг мустаҳкам (собит)идир›».

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْرَائِيلَ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Ali ibn Abu Tolibga: «Sen mendansan va men sendanman», dedilar. Hadisda bir qissa bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Али ибн Абу Толибга: «Сен мендансан ва мен сенданман», дедилар. Ҳадисда бир қисса бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ إِنْ كُنَّا لَنَعْرِفُ الْمُنَافِقِينَ نَحْنُ مَعْشَرَ الأَنْصَارِ بِبُغْضِهِمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هَارُونَ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي أَبِي هَارُونَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Munofiq Alini sevmaydi, muʼmin esa unga adovat qilmaydi», deb aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Bu hadis bu jihatdan hasan gʻaribdir. Abdulloh ibn Abdurrahmon — u Abu Nasr al-Varroqdir, undan Sufyon as-Savriy rivoyat qilgan.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мунофиқ Алини севмайди, муъмин эса унга адоват қилмайди», деб айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир. Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон — у Абу Наср ал-Варроқдир, ундан Суфён ас-Саврий ривоят қилган.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبِي النَّصْرِ، عَنِ الْمُسَاوِرِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أُمِّهِ، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَمِعْتُهَا تَقُولُ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يُحِبُّ عَلِيًّا مُنَافِقٌ وَلاَ يَبْغَضُهُ مُؤْمِنٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ أَبُو نَصْرٍ الْوَرَّاقُ وَرَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Munofiq Alini sevmaydi, muʼmin esa unga adovat qilmaydi», deb aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Bu hadis bu jihatdan hasan gʻaribdir. Abdulloh ibn Abdurrahmon — u Abu Nasr al-Varroqdir, undan Sufyon as-Savriy rivoyat qilgan.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мунофиқ Алини севмайди, муъмин эса унга адоват қилмайди», деб айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир. Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон — у Абу Наср ал-Варроқдир, ундан Суфён ас-Саврий ривоят қилган.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ابْنُ بِنْتِ السُّدِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ وَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ سَمِّهِمْ لَنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ عَلِيٌّ مِنْهُمْ يَقُولُ ذَلِكَ ثَلاَثًا وَأَبُو ذَرٍّ وَالْمِقْدَادُ وَسَلْمَانُ أَمَرَنِي بِحُبِّهِمْ وَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكٍ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh menga toʻrt kishini sevishni buyurdi va menga Oʻzi ham ularni sevishini xabar berdi», dedilar. «Yo Rasululloh, ularni bizga nomma-nom ayting», deyildi. U zot: «Ali ulardan biridir», dedilar — buni uch marta aytdilar — «va Abu Zar, Miqdod hamda Salmon. (Alloh) menga ularni sevishni buyurdi va Oʻzi ham ularni sevishini menga xabar berdi», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Sharikning rivoyatidan bilamiz.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ менга тўрт кишини севишни буюрди ва менга Ўзи ҳам уларни севишини хабар берди», дедилар. «Ё Расулуллоҳ, уларни бизга номма-ном айтинг», дейилди. У зот: «Али улардан биридир», дедилар — буни уч марта айтдилар — «ва Абу Зар, Миқдод ҳамда Салмон. (Аллоҳ) менга уларни севишни буюрди ва Ўзи ҳам уларни севишини менга хабар берди», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Шарикнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلِيٌّ مِنِّي وَأَنَا مِنْ عَلِيٍّ وَلاَ يُؤَدِّي عَنِّي إِلاَّ أَنَا أَوْ عَلِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hubshiy ibn Junoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ali mendandir, men ham Alidandirman. Mendan (vahiyni) faqat oʻzim yoki Ali yetkazadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Ҳубший ибн Жунода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Али мендандир, мен ҳам Алидандирман. Мендан (ваҳийни) фақат ўзим ёки Али етказади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ قَادِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَىٍّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ جُمَيْعِ بْنِ عُمَيْرٍ التَّيْمِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ آخَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَصْحَابِهِ فَجَاءَ عَلِيٌّ تَدْمَعُ عَيْنَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ آخَيْتَ بَيْنَ أَصْحَابِكَ وَلَمْ تُؤَاخِ بَيْنِي وَبَيْنَ أَحَدٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sahobalari oʻrtasida birodarlik aqd qildilar. Shunda Ali koʻzlari yoshlangan holda kelib: «Yo Rasululloh, siz sahobalaringiz oʻrtasida birodarlik aqd qildingiz, lekin men bilan birovning orasida birodarlik qilmadingiz», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Sen dunyoda ham, oxiratda ham mening birodarimsan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu bobda Zayd ibn Abu Avfodan ham (rivoyat) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ саҳобалари ўртасида биродарлик ақд қилдилар. Шунда Али кўзлари ёшланган ҳолда келиб: «Ё Расулуллоҳ, сиз саҳобаларингиз ўртасида биродарлик ақд қилдингиз, лекин мен билан бировнинг орасида биродарлик қилмадингиз», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сен дунёда ҳам, охиратда ҳам менинг биродаримсан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Зайд ибн Абу Авфодан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَيْرٌ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ ائْتِنِي بِأَحَبِّ خَلْقِكَ إِلَيْكَ يَأْكُلُ مَعِي هَذَا الطَّيْرَ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ عَلِيٌّ فَأَكَلَ مَعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ السُّدِّيِّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ هُوَ كُوفِيٌّ وَالسُّدِّيُّ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَدْ أَدْرَكَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَرَأَى الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ وَثَّقَهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَزَائِدَةُ وَوَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning huzurlarida (qovurilgan) qush goʻshti bor edi. U zot: «Ey Bor Xudoyo, huzuringda eng sevimli boʻlgan bandangni menga keltirgin, u men bilan birga bu qushni yesin», dedilar. Shunda Ali kelib, u zot bilan birga yedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Suddiyning rivoyatidan faqat shu jihatdan bilamiz. Bu hadis Anasdan boshqa jihatlardan ham rivoyat qilingan. Iso ibn Umar kufalikdir. Suddiyning ismi Ismoil ibn Abdurrahmon boʻlib, u Anas ibn Molikka yetishgan va Husayn ibn Alini koʻrgan. Shuʼba, Sufyon as-Savriy va Zoida uni ishonchli deb bilganlar, Yahyo ibn Said al-Qatton ham uni ishonchli deb bilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ҳузурларида (қовурилган) қуш гўшти бор эди. У зот: «Эй Бор Худоё, ҳузурингда энг севимли бўлган бандангни менга келтиргин, у мен билан бирга бу қушни есин», дедилар. Шунда Али келиб, у зот билан бирга еди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Суддийнинг ривоятидан фақат шу жиҳатдан биламиз. Бу ҳадис Анасдан бошқа жиҳатлардан ҳам ривоят қилинган. Исо ибн Умар куфаликдир. Суддийнинг исми Исмоил ибн Абдурраҳмон бўлиб, у Анас ибн Моликка етишган ва Ҳусайн ибн Алини кўрган. Шуъба, Суфён ас-Саврий ва Зоида уни ишончли деб билганлар, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ҳам уни ишончли деб билган.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ الْجَمَلِيِّ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ كُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْطَانِي وَإِذَا سَكَتُّ ابْتَدَأَنِي ‏.هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺdan biror narsa soʻrasam, menga ato qilar edilar, jim tursam, oʻzlari (gap yoki ato qilishni) boshlab berar edilar», dedi. Bu hadis bu jihatdan hasan gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бирор нарса сўрасам, менга ато қилар эдилар, жим турсам, ўзлари (гап ёки ато қилишни) бошлаб берар эдилар», деди. Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الرُّومِيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، عَنِ الصُّنَابِحِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مُنْكَرٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شَرِيكٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الصُّنَابِحِيِّ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ احِدٍ مِنَ الثِّقَاتِ غير شَرِيكٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men hikmat uyiman, Ali esa uning eshigidir», dedilar. Bu hadis gʻarib munkardir. Baʼzilar bu hadisni Sharikdan rivoyat qilib, unda «Sunobihiydan» degan (rovini) zikr qilmaganlar. Biz bu hadisni Sharikdan boshqa biror ishonchli rovidan bilmaymiz. Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳикмат уйиман, Али эса унинг эшигидир», дедилар. Бу ҳадис ғариб мункардир. Баъзилар бу ҳадисни Шарикдан ривоят қилиб, унда «Сунобиҳийдан» деган (ровини) зикр қилмаганлар. Биз бу ҳадисни Шарикдан бошқа бирор ишончли ровидан билмаймиз. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ مِسْمَارٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَمَّرَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ سَعْدًا فَقَالَ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَسُبَّ أَبَا تُرَابٍ قَالَ أَمَّا مَا ذَكَرْتُ ثَلاَثًا قَالَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَنْ أَسُبَّهُ لأَنْ تَكُونَ لِي وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لِعَلِيٍّ وَخَلَفَهُ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُخَلِّفُنِي مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نُبُوَّةَ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ ‏"‏ لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَتَطَاوَلْنَا لَهَا فَقَالَ ‏"‏ ادْعُ لِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ وَبِهِ رَمَدٌ فَبَصَقَ فِي عَيْنِهِ فَدَفَعَ الرَّايَةَ إِلَيْهِ فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ فَقلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoviya ibn Abu Sufyon Saʼdni (amir qilib) tayinladi va: «Senga Abu Turob (Ali)ni soʻkishdan nima toʻsqinlik qilmoqda?» dedi. U: «Men Rasululloh ﷺ aytgan uchta (xislatni) eslab turganim uchun uni hech soʻkmayman. Ulardan birortasi menga (qizil) tuyalardan ham sevimliroqdir. Men Rasululloh ﷺning gʻazotlaridan birida Alini (ortda) qoldirib ketganlarida unga (shunday) deganlarini eshitdim. Shunda Ali u zotga: ‹Yo Rasululloh, meni ayollar va bolalar bilan qoldirib ketyapsizmi?› dedi. Rasululloh ﷺ unga: ‹Horun Musoga qanday martabada boʻlsa, sen ham menga shunday martabada boʻlishingga rozi emasmisan? Faqat mendan keyin nubuvvat (paygʻambarlik) yoʻq›, dedilar. Yana men u zotning Xaybar kuni: ‹Men bayroqni Allohni va Rasulini sevadigan, Alloh va Rasuli ham uni sevadigan bir kishiga beraman›, deganlarini eshitdim», dedi. (Saʼd) dedi: «Biz bunga boʻyin choʻzdik (intildik). U zot: ‹Menga Alini chaqiringlar›, dedilar. Ali koʻzi ogʻrigan holda keldi. U zot uning koʻziga (tuparlarini) surtdilar va bayroqni unga berdilar, shunda Alloh u orqali (galaba) ato etdi». Yana {Aytgin: kelinglar, oʻgʻillarimiz va oʻgʻillaringizni... chaqiraylik} oyati nozil boʻlganda, Rasululloh ﷺ Ali, Fotima, Hasan va Husaynni chaqirib: «Ey Bor Xudoyo, mana shular mening ahlimdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan hasan sahih gʻaribdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муовия ибн Абу Суфён Саъдни (амир қилиб) тайинлади ва: «Сенга Абу Туроб (Али)ни сўкишдан нима тўсқинлик қилмоқда?» деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺ айтган учта (хислатни) эслаб турганим учун уни ҳеч сўкмайман. Улардан бирортаси менга (қизил) туялардан ҳам севимлироқдир. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ғазотларидан бирида Алини (ортда) қолдириб кетганларида унга (шундай) деганларини эшитдим. Шунда Али у зотга: ‹Ё Расулуллоҳ, мени аёллар ва болалар билан қолдириб кетяпсизми?› деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Ҳорун Мусога қандай мартабада бўлса, сен ҳам менга шундай мартабада бўлишингга рози эмасмисан? Фақат мендан кейин нубувват (пайғамбарлик) йўқ›, дедилар. Яна мен у зотнинг Хайбар куни: ‹Мен байроқни Аллоҳни ва Расулини севадиган, Аллоҳ ва Расули ҳам уни севадиган бир кишига бераман›, деганларини эшитдим», деди. (Саъд) деди: «Биз бунга бўйин чўздик (интилдик). У зот: ‹Менга Алини чақиринглар›, дедилар. Али кўзи оғриган ҳолда келди. У зот унинг кўзига (тупарларини) суртдилар ва байроқни унга бердилар, шунда Аллоҳ у орқали (галаба) ато этди». Яна {Айтгин: келинглар, ўғилларимиз ва ўғилларингизни... чақирайлик} ояти нозил бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ Али, Фотима, Ҳасан ва Ҳусайнни чақириб: «Эй Бор Худоё, мана шулар менинг аҳлимдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ جَوَّابٍ أَبُو الْجَوَّابِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشَيْنِ وَأَمَّرَ عَلَى أَحَدِهِمَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَعَلَى الآخَرِ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَقَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ الْقِتَالُ فَعَلِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَافْتَتَحَ عَلِيٌّ حِصْنًا فَأَخَذَ مِنْهُ جَارِيَةً فَكَتَبَ مَعِي خَالِدٌ كِتَابًا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَشِي بِهِ ‏.‏ قَالَ فَقَدِمْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَ الْكِتَابَ فَتَغَيَّرَ لَوْنُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَ مِنْ غَضَبِ رَسُولِهِ وَإِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ فَسَكَتَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ ikki lashkar joʻnatdilar va birining ustiga Ali ibn Abu Tolibni, boshqasining ustiga Xolid ibn Validni amir qildilar hamda: ‹Agar jang boʻlsa, (umumiy amir) Alidir›, dedilar. Ali bir qalʼani fath qildi va undan bir choʻri oldi. Xolid men bilan Nabiy ﷺga uni yomonlab maktub yubordi», dedi. (Baro) dedi: «Men Nabiy ﷺning huzurlariga keldim. U zot maktubni oʻqidilar va ranglari oʻzgardi, soʻng: ‹Allohni va Rasulini sevadigan, Alloh va Rasuli ham uni sevadigan kishi haqida qanday fikrdasan?› dedilar». (Baro) dedi: «Men: ‹Allohning gʻazabidan va Rasulining gʻazabidan Allohdan panoh tilayman, men faqat (xat tashuvchi) elchiman›, dedim. Shunda u zot jim qoldilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu jihatdan bilamiz.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ икки лашкар жўнатдилар ва бирининг устига Али ибн Абу Толибни, бошқасининг устига Холид ибн Валидни амир қилдилар ҳамда: ‹Агар жанг бўлса, (умумий амир) Алидир›, дедилар. Али бир қалъани фатҳ қилди ва ундан бир чўри олди. Холид мен билан Набий ﷺга уни ёмонлаб мактуб юборди», деди. (Баро) деди: «Мен Набий ﷺнинг ҳузурларига келдим. У зот мактубни ўқидилар ва ранглари ўзгарди, сўнг: ‹Аллоҳни ва Расулини севадиган, Аллоҳ ва Расули ҳам уни севадиган киши ҳақида қандай фикрдасан?› дедилар». (Баро) деди: «Мен: ‹Аллоҳнинг ғазабидан ва Расулининг ғазабидан Аллоҳдан паноҳ тилайман, мен фақат (хат ташувчи) элчиман›, дедим. Шунда у зот жим қолдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу жиҳатдан биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْدِرِ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيًّا يَوْمَ الطَّائِفِ فَانْتَجَاهُ فَقَالَ النَّاسُ لَقَدْ طَالَ نَجْوَاهُ مَعَ ابْنِ عَمِّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا انْتَجَيْتُهُ وَلَكِنَّ اللَّهَ انْتَجَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَجْلَحِ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ ابْنِ فُضَيْلٍ أَيْضًا عَنِ الأَجْلَحِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَلَكِنَّ اللَّهَ انْتَجَاهُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَنْتَجِيَ مَعَهُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Toif kuni Alini chaqirib, u bilan maxfiy suhbatlashdilar. Shunda odamlar: ‹Uning amakivachchasi bilan maxfiy suhbati uzayib ketdi›, deyishdi. Rasululloh ﷺ: ‹Men u bilan maxfiy suhbatlashganim yoʻq, balki Alloh u bilan maxfiy suhbatlashdi›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ajlahning rivoyatidan bilamiz. Buni Ibn Fuzayldan boshqa rovilar ham Ajlahdan rivoyat qilganlar. U zotning «balki Alloh u bilan maxfiy suhbatlashdi» degan soʻzining maʼnosi: «Alloh menga u bilan maxfiy suhbatlashishni buyurdi» demakdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Тоиф куни Алини чақириб, у билан махфий суҳбатлашдилар. Шунда одамлар: ‹Унинг амакиваччаси билан махфий суҳбати узайиб кетди›, дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен у билан махфий суҳбатлашганим йўқ, балки Аллоҳ у билан махфий суҳбатлашди›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ажлаҳнинг ривоятидан биламиз. Буни Ибн Фузайлдан бошқа ровилар ҳам Ажлаҳдан ривоят қилганлар. У зотнинг «балки Аллоҳ у билан махфий суҳбатлашди» деган сўзининг маъноси: «Аллоҳ менга у билан махфий суҳбатлашишни буюрди» демакдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَلِيٍّ ‏"‏ يَا عَلِيُّ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُجْنِبَ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ غَيْرِي وَغَيْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ قُلْتُ لِضِرَارِ بْنِ صُرَدَ مَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ يَسْتَطْرِقُهُ جُنُبًا غَيْرِي وَغَيْرُكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ سَمِعَ مِنِّي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ وَاسْتَغْرَبَهُ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Aliga: «Ey Ali, bu masjidda mendan va sendan boshqa hech kimga junub holda boʻlish halol emas», dedilar. Ali ibn Munzir aytdi: Men Ziror ibn Suradga: «Bu hadisning maʼnosi nima?» dedim. U: «Mendan va sendan boshqa hech kimga junub holda undan oʻtish halol emas, (degani)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu jihatdan bilamiz. Muhammad ibn Ismoil bu hadisni mendan eshitdi va uni gʻarib (deb) topdi.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Алига: «Эй Али, бу масжидда мендан ва сендан бошқа ҳеч кимга жунуб ҳолда бўлиш ҳалол эмас», дедилар. Али ибн Мунзир айтди: Мен Зирор ибн Сурадга: «Бу ҳадиснинг маъноси нима?» дедим. У: «Мендан ва сендан бошқа ҳеч кимга жунуб ҳолда ундан ўтиш ҳалол эмас, (дегани)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу жиҳатдан биламиз. Муҳаммад ибн Исмоил бу ҳадисни мендан эшитди ва уни ғариб (деб) топди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَابِسٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ بُعِثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَصَلَّى عَلِيٌّ يَوْمَ الثُّلاَثَاءِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ الأَعْوَرِ ‏.‏ وَمُسْلِمٌ الأَعْوَرُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ مُسْلِمٍ عَنْ حَبَّةَ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَ هَذَا ‏.

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ dushanba kuni (paygʻambar qilib) yuborildilar, Ali esa seshanba kuni namoz oʻqidi», dedi. Bu bobda Alidan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Muslim al-Aʼvarning rivoyatidan bilamiz. Muslim al-Aʼvar ular nazdida unchalik kuchli (rovi) emas. Bu (hadis) Muslimdan, u Habbadan, u Alidan shunga oʻxshash (mazmunda) ham rivoyat qilingan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ душанба куни (пайғамбар қилиб) юборилдилар, Али эса сешанба куни намоз ўқиди», деди. Бу бобда Алидан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Муслим ал-Аъварнинг ривоятидан биламиз. Муслим ал-Аъвар улар наздида унчалик кучли (рови) эмас. Бу (ҳадис) Муслимдан, у Ҳаббадан, у Алидан шунга ўхшаш (мазмунда) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا خَلَّادُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ الْجَمَلِيِّ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ: كُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْطَانِي وَإِذَا سَكَتُّ ابْتَدَأَنِي. قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺdan biror narsa soʻrasam, menga ato qilar edilar, jim tursam, oʻzlari (gap yoki ato qilishni) boshlab berar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan hasan gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан бирор нарса сўрасам, менга ато қилар эдилар, жим турсам, ўзлари (гап ёки ато қилишни) бошлаб берар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Aliga: «Sen menga, Horunning Musoga boʻlgan oʻrnida (manzilatida)san, faqat mendan keyin paygʻambar yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Bu bobda Saʼd, Zayd ibn Arqam, Abu Hurayra va Ummu Salamadan ham (rivoyatlar) bor.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Алига: «Сен менга, Ҳоруннинг Мусога бўлган ўрнида (манзилатида)сан, фақат мендан кейин пайғамбар йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу бобда Саъд, Зайд ибн Арқам, Абу Ҳурайра ва Умму Саламадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَلِيٍّ ‏"‏ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاَّ أَنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيُسْتَغْرَبُ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Aliga: «Sen menga, Horunning Musoga boʻlgan oʻrnida (manzilatida)san, faqat mendan keyin paygʻambar yoʻq», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. (Bu) bir necha yoʻldan Saʼddan, undan ham Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan. Bu hadis Yahyo ibn Said al-Ansoriyning rivoyati sifatida gʻarib sanaladi.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Алига: «Сен менга, Ҳоруннинг Мусога бўлган ўрнида (манзилатида)сан, фақат мендан кейин пайғамбар йўқ», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Бу) бир неча йўлдан Саъддан, ундан ҳам Набий ﷺдан ривоят қилинган. Бу ҳадис Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ривояти сифатида ғариб саналади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بَلْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِسَدِّ الأَبْوَابِ إِلاَّ بَابَ عَلِيٍّ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ عَنْ شُعْبَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Alining eshigidan boshqa (masjidga ochiladigan barcha) eshiklarni bekitishga buyurdilar. Bu hadis gʻaribdir, biz uni Shuʼbadan bu isnod bilan faqat shu yoʻldan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Алининг эшигидан бошқа (масжидга очиладиган барча) эшикларни бекитишга буюрдилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Шуъбадан бу иснод билан фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَخِي، مُوسَى بْنُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ، جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ، عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخَذَ بِيَدِ حَسَنٍ وَحُسَيْنٍ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّنِي وَأَحَبَّ هَذَيْنِ وَأَبَاهُمَا وَأُمَّهُمَا كَانَ مَعِي فِي دَرَجَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hasan va Husaynning qoʻlidan ushlab: «Kim meni, mana shu ikkovini va ularning otasi bilan onasini sevsa, qiyomat kuni mening darajamda men bilan birga boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni Jaʼfar ibn Muhammadning rivoyati sifatida faqat shu yoʻldan bilamiz.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан ва Ҳусайннинг қўлидан ушлаб: «Ким мени, мана шу икковини ва уларнинг отаси билан онасини севса, қиёмат куни менинг даражамда мен билан бирга бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Жаъфар ибн Муҳаммаднинг ривояти сифатида фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بَلْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَوَّلُ مَنْ صَلَّى عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي بَلْجٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ حُمَيْدٍ ‏.‏ وَأَبُو بَلْجٍ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ عَلِيٌّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الرِّجَالِ أَبُو بَكْرٍ وَأَسْلَمَ عَلِيٌّ وَهُوَ غُلاَمٌ ابْنُ ثَمَانِ سِنِينَ وَأَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «(Erkaklardan) eng birinchi namoz oʻqigan kishi Ali edi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir, biz uni Shuʼbaning Abu Baljdan (qilgan) rivoyati sifatida faqat Muhammad ibn Humaydning hadisidan bilamiz. Abu Baljning ismi Yahyo ibn Abu Sulaymdir. Ilm ahli bu haqda ixtilof qilishgan: baʼzilari «Birinchi boʻlib islomni qabul qilgan kishi Abu Bakr Siddiqdir», deyishdi; baʼzilari «Birinchi boʻlib islomni qabul qilgan kishi Alidir», deyishdi; baʼzi ilm ahli esa: «Erkaklardan birinchi islomni qabul qilgan kishi Abu Bakr, Ali esa sakkiz yoshlik bola holida islomni qabul qilgan, ayollardan birinchi islomni qabul qilgan esa Xadijadir», deyishdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «(Эркаклардан) энг биринчи намоз ўқиган киши Али эди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир, биз уни Шуъбанинг Абу Балждан (қилган) ривояти сифатида фақат Муҳаммад ибн Ҳумайднинг ҳадисидан биламиз. Абу Балжнинг исми Яҳё ибн Абу Сулаймдир. Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилишган: баъзилари «Биринчи бўлиб исломни қабул қилган киши Абу Бакр Сиддиқдир», дейишди; баъзилари «Биринчи бўлиб исломни қабул қилган киши Алидир», дейишди; баъзи илм аҳли эса: «Эркаклардан биринчи исломни қабул қилган киши Абу Бакр, Али эса саккиз ёшлик бола ҳолида исломни қабул қилган, аёллардан биринчи исломни қабул қилган эса Хадижадир», дейишди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، يَقُولُ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فَأَنْكَرَهُ وَقَالَ أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ اسْمُهُ طَلْحَةُ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Birinchi boʻlib islomni qabul qilgan kishi Ali edi», der edi. Amr ibn Murra aytdi: Men buni Ibrohim Naxaʼiyga aytgan edim, u buni inkor qilib: «Birinchi boʻlib islomni qabul qilgan kishi Abu Bakr Siddiqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hamzaning ismi Talha ibn Yaziddir.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Биринчи бўлиб исломни қабул қилган киши Али эди», дер эди. Амр ибн Мурра айтди: Мен буни Иброҳим Нахаъийга айтган эдим, у буни инкор қилиб: «Биринчи бўлиб исломни қабул қилган киши Абу Бакр Сиддиқдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳамзанинг исми Талҳа ибн Язиддир.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ عُثْمَانَ ابْنُ أَخِي، يَحْيَى بْنِ عِيسَى الرَّمْلِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عِيسَى الرَّمْلِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَقَدْ عَهِدَ إِلَىَّ النَّبِيُّ الأُمِّيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّهُ لاَ يُحِبُّكَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَبْغَضُكَ إِلاَّ مُنَافِقٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ أَنَا مِنَ الْقَرْنِ الَّذِينَ دَعَا لَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ummiy Nabiy ﷺ menga: ‹Seni faqat moʻmin sevadi, senga faqat munofiq adovat qiladi›, deb ahd berganlar», dedi. Adiy ibn Sobit aytdi: Men Nabiy ﷺ duo qilgan avlodlardan (qarndan)man. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Уммий Набий ﷺ менга: ‹Сени фақат мўмин севади, сенга фақат мунофиқ адоват қилади›, деб аҳд берганлар», деди. Адий ибн Собит айтди: Мен Набий ﷺ дуо қилган авлодлардан (қарндан)ман. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي الْجَرَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ صُبْحٍ، قَالَ حَدَّثَتْنِي أُمُّ شَرَاحِيلَ، قَالَتْ حَدَّثَتْنِي أُمُّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا فِيهِمْ عَلِيٌّ ‏.‏ قَالَتْ فَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ رَافِعٌ يَدَيْهِ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ لاَ تُمِتْنِي حَتَّى تُرِيَنِي عَلِيًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u: «Nabiy ﷺ bir qoʻshin joʻnatdilar, ular orasida Ali ham bor edi», dedi. U (yana): «Nabiy ﷺ qoʻllarini koʻtargan holda: ‹Allohim, menga Alini koʻrsatmaguningcha jonimni olmagin›, deb aytayotganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у: «Набий ﷺ бир қўшин жўнатдилар, улар орасида Али ҳам бор эди», деди. У (яна): «Набий ﷺ қўлларини кўтарган ҳолда: ‹Аллоҳим, менга Алини кўрсатмагунингча жонимни олмагин›, деб айтаётганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى ابْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ أُحُدٍ دِرْعَانِ فَنَهَضَ إِلَى صَخْرَةٍ فَلَمْ يَسْتَطِعْ فَأَقْعَدَ تَحْتَهُ طَلْحَةَ فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى اسْتَوَى عَلَى الصَّخْرَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَوْجَبَ طَلْحَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Zubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Uhud kuni Rasululloh ﷺning egnida ikkita sovut bor edi. U zot bir qoyaga chiqmoqchi boʻldilar, lekin chiqa olmadilar. Shunda Talhani ostlariga oʻtqazib qoʻ ydilar, Nabiy ﷺ esa qoyaga barobar boʻlguncha chiqdilar», dedi. (Zubayr) aytdi: Men Nabiy ﷺning: «Talha (jannatni oʻziga) vojib qildi», deb aytganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Зубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Уҳуд куни Расулуллоҳ ﷺнинг эгнида иккита совут бор эди. У зот бир қояга чиқмоқчи бўлдилар, лекин чиқа олмадилар. Шунда Талҳани остларига ўтқазиб қў йдилар, Набий ﷺ эса қояга баробар бўлгунча чиқдилар», деди. (Зубайр) айтди: Мен Набий ﷺнинг: «Талҳа (жаннатни ўзига) вожиб қилди», деб айтганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ مُوسَى الطَّلْحِيُّ، مِنْ وَلَدِ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ الصَّلْتِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، قَالَ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى شَهِيدٍ يَمْشِي عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الصَّلْتِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الصَّلْتِ بْنِ دِينَارٍ وَفِي صَالِحِ بْنِ مُوسَى مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِمَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺning: ‹Kim yer yuzida yurib turgan bir shahidga qarashdan xursand boʻlsa, Talha ibn Ubaydullohga qarasin›, deb aytganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Salt(ning rivoyati)dan bilamiz. Baʼzi ilm ahli Salt ibn Dinor va Solih ibn Muso haqida ularning hifzi (yodlash quvvati) tomonidan (tanqidiy) gapirishgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким ер юзида юриб турган бир шаҳидга қарашдан хурсанд бўлса, Талҳа ибн Убайдуллоҳга қарасин›, деб айтганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Салт(нинг ривояти)дан биламиз. Баъзи илм аҳли Салт ибн Динор ва Солиҳ ибн Мусо ҳақида уларнинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан (танқидий) гапиришган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَقَالَ أَلاَ أُبَشِّرُكَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ طَلْحَةُ مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Muso ibn Talha (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Muoviyaning huzuriga kirdim, u: ‹Senga xushxabar bermaymi? Men Rasululloh ﷺning: ‹Talha oʻz ahdini ado etganlardandir›, deb aytganlarini eshitdim›, dedi», dedi. Bu hadis gʻaribdir, biz uni Muoviyaning rivoyati sifatida faqat shu yoʻldan bilamiz.Мусо ибн Талҳа (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Муовиянинг ҳузурига кирдим, у: ‹Сенга хушхабар бермайми? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Талҳа ўз аҳдини адо этганлардандир›, деб айтганларини эшитдим›, деди», деди. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Муовиянинг ривояти сифатида фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنُ مَنْصُورٍ الْعَنَزِيُّ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ الْيَشْكُرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ سَمِعَتْ أُذُنِي، مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ جَارَاىَ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Quloqlarim Rasululloh ﷺning ogʻizlaridan: ‹Talha bilan Zubayr jannatda mening qoʻshnilarimdir›, deb aytayotganlarini eshitdi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Қулоқларим Расулуллоҳ ﷺнинг оғизларидан: ‹Талҳа билан Зубайр жаннатда менинг қўшниларимдир›, деб айтаётганларини эшитди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا طَلْحَةُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ مُوسَى، وَعِيسَى، ابْنَىْ طَلْحَةَ عَنْ أَبِيهِمَا، طَلْحَةَ أَنَّ أَصْحَابَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا لأَعْرَابِيٍّ جَاهِلٍ سَلْهُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ مَنْ هُوَ وَكَانُوا لاَ يَجْتَرِئُونَ عَلَى مَسْأَلَتِهِ يُوَقِّرُونَهُ وَيَهَابُونَهُ فَسَأَلَهُ الأَعْرَابِيُّ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ إِنِّي اطَّلَعْتُ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ وَعَلَىَّ ثِيَابٌ خُضْرٌ فَلَمَّا رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَعْرَابِيُّ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَذَا مِمَّنْ قَضَى نَحْبَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي كُرَيْبٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُحَدِّثُ بِهَذَا عَنْ أَبِي كُرَيْبٍ وَوَضَعَهُ فِي كِتَابِ الْفَوَائِدِ ‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning sahobalari bir bilimsiz aʼrobiyga: «Undan ‹oʻz ahdini ado etgan kishi kim?› deb soʻragin», deyishdi, chunki ular u zotni hurmat qilib, undan qoʻrqib, soʻrashga jurʼat eta olmas edilar. Aʼrobiy undan soʻradi, ammo u (zot) undan yuz oʻgirdilar; soʻng yana soʻradi, yana yuz oʻgirdilar; soʻng yana soʻradi, yana yuz oʻgirdilar. (Talha aytadi:) Soʻng men egnimda yashil kiyim bilan masjid eshigidan moʻraladim. Rasululloh ﷺ meni koʻrgach: «‹Oʻz ahdini ado etgan kishi haqida soʻragan qani?›, dedilar. Aʼrobiy: ‹Men, ey Rasululloh›, dedi. U zot: ‹Mana shu kishi oʻz ahdini ado etganlardandir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Abu Kuraybning Yunus ibn Bukayrdan (qilgan) rivoyati sifatida bilamiz. Buni hadis ahlining katta (allomalari)dan bir nechtasi Abu Kuraybdan rivoyat qilgan. Men Muhammad ibn Ismoilning buni Abu Kuraybdan rivoyat qilib aytganini eshitdim va u buni «Kitobul-favoid»ga kiritgan.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари бир билимсиз аъробийга: «Ундан ‹ўз аҳдини адо этган киши ким?› деб сўрагин», дейишди, чунки улар у зотни ҳурмат қилиб, ундан қўрқиб, сўрашга журъат эта олмас эдилар. Аъробий ундан сўради, аммо у (зот) ундан юз ўгирдилар; сўнг яна сўради, яна юз ўгирдилар; сўнг яна сўради, яна юз ўгирдилар. (Талҳа айтади:) Сўнг мен эгнимда яшил кийим билан масжид эшигидан мўраладим. Расулуллоҳ ﷺ мени кўргач: «‹Ўз аҳдини адо этган киши ҳақида сўраган қани?›, дедилар. Аъробий: ‹Мен, эй Расулуллоҳ›, деди. У зот: ‹Мана шу киши ўз аҳдини адо этганлардандир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абу Курайбнинг Юнус ибн Букайрдан (қилган) ривояти сифатида биламиз. Буни ҳадис аҳлининг катта (алломалари)дан бир нечтаси Абу Курайбдан ривоят қилган. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг буни Абу Курайбдан ривоят қилиб айтганини эшитдим ва у буни «Китобул-фавоид»га киритган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ قُرَيْظَةَ فَقَالَ ‏"‏ بِأَبِي وَأُمِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Zubayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ Qurayza kuni ota-onalarini birga jamlab menga: ‹Ota-onam senga fido boʻlsin›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Зубайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ Қурайза куни ота-оналарини бирга жамлаб менга: ‹Ота-онам сенга фидо бўлсин›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَلِيِّ رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ الْحَوَارِيُّ هُوَ النَّاصِرُ ‏.‏ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ الْحَوَارِيُّ هُوَ النَّاصِرُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, har bir Paygʻambarning havoriysi (sodiq yordamchisi) boʻlgan. Mening havoriyim esa Zubayr ibn al-Avvomdir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. «Havoriy» — bu yordamchi degani, deyiladi. Ibn Abu Umardan eshitdim, u: Sufyon ibn Uyayna ‹Havoriy — bu yordamchidir› dedi, dedi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ҳар бир Пайғамбарнинг ҳаворийси (содиқ ёрдамчиси) бўлган. Менинг ҳаворийим эса Зубайр ибн ал-Аввомдир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. «Ҳаворий» — бу ёрдамчи дегани, дейилади. Ибн Абу Умардан эшитдим, у: Суфён ибн Уяйна ‹Ҳаворий — бу ёрдамчидир› деди, деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، رضى الله عنه قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَإِنَّ حَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ أَبُو نُعَيْمٍ فِيهِ يَوْمَ الأَحْزَابِ قَالَ ‏"‏ مَنْ يَأْتِينَا بِخَبَرِ الْقَوْمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا ‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثًا قَالَ الزُّبَيْرُ أَنَا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Albatta, har bir Paygʻambarning havoriysi boʻlgan. Mening havoriyim esa Zubayr ibn al-Avvomdir», deganlarini eshitdim. Abu Nuaym bu rivoyatga shuni qoʻshdi: Ahzob (Xandaq) kuni u zot: «Kim bizga qavmning (dushmanning) xabarini keltiradi?» dedilar. Zubayr: «Men», dedi. U zot buni uch marta aytdilar, (har safar) Zubayr: «Men», dedi. Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Албатта, ҳар бир Пайғамбарнинг ҳаворийси бўлган. Менинг ҳаворийим эса Зубайр ибн ал-Аввомдир», деганларини эшитдим. Абу Нуайм бу ривоятга шуни қўшди: Аҳзоб (Хандақ) куни у зот: «Ким бизга қавмнинг (душманнинг) хабарини келтиради?» дедилар. Зубайр: «Мен», деди. У зот буни уч марта айтдилар, (ҳар сафар) Зубайр: «Мен», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ صَخْرِ بْنِ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ أَوْصَى الزُّبَيْرُ إِلَى ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ صَبِيحَةَ الْجَمَلِ فَقَالَ مَا مِنِّي عُضْوٌ إِلاَّ وَقَدْ جُرِحَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَتَّى انْتَهَى ذَاكَ إِلَى فَرْجِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Zubayr Jamal (kuni) tongida oʻgʻli Abdullohga vasiyat qilib: «Mening tanamda Rasululloh ﷺ bilan birga (jangda) jarohatlanmagan birorta ham aʼzo yoʻq», dedi, hatto bu (jarohat) uning avrat aʼzosigacha yetib bordi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Hammod ibn Zayd rivoyati boʻyicha hasan gʻaribdir.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Зубайр Жамал (куни) тонгида ўғли Абдуллоҳга васият қилиб: «Менинг танамда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга (жангда) жароҳатланмаган бирорта ҳам аъзо йўқ», деди, ҳатто бу (жароҳат) унинг аврат аъзосигача етиб борди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ҳаммод ибн Зайд ривояти бўйича ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ فِي الْجَنَّةِ وَعَلِيٌّ فِي الْجَنَّةِ وَطَلْحَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالزُّبَيْرُ فِي الْجَنَّةِ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فِي الْجَنَّةِ وَسَعْدٌ فِي الْجَنَّةِ وَسَعِيدٌ فِي الْجَنَّةِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، قِرَاءَةً عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr jannatda, Umar jannatda, Usmon jannatda, Ali jannatda, Talha jannatda, Zubayr jannatda, Abdurrahmon ibn Avf jannatda, Saʼd jannatda, Said jannatda va Abu Ubayda ibn al-Jarroh jannatda», dedilar. Abu Musab oʻqib berish yoʻli bilan Abdulaziz ibn Muhammaddan, u Abdurrahmon ibn Humayddan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini xabar berdi, biroq unda Abdurrahmon ibn Avfni zikr qilmadi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis Abdurrahmon ibn Humayddan, u otasidan, u Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash qilib ham rivoyat qilingan va bu birinchi hadisdan sahihroqdir.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон жаннатда, Али жаннатда, Талҳа жаннатда, Зубайр жаннатда, Абдурраҳмон ибн Авф жаннатда, Саъд жаннатда, Саид жаннатда ва Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ жаннатда», дедилар. Абу Мусаб ўқиб бериш йўли билан Абдулазиз ибн Муҳаммаддан, у Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини хабар берди, бироқ унда Абдурраҳмон ибн Авфни зикр қилмади. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Ҳумайддан, у отасидан, у Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш қилиб ҳам ривоят қилинган ва бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ مِسْمَارٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ زَيْدٍ، حَدَّثَهُ فِي، نَفَرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَشَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ أَبُو بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَعُمَرُ فِي الْجَنَّةِ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَالزُّبَيْرُ وَطَلْحَةُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَعَدَّ هَؤُلاَءِ التِّسْعَةَ وَسَكَتَ عَنِ الْعَاشِرِ فَقَالَ الْقَوْمُ نَنْشُدُكَ اللَّهَ يَا أَبَا الأَعْوَرِ مَنِ الْعَاشِرُ قَالَ نَشَدْتُمُونِي بِاللَّهِ أَبُو الأَعْوَرِ فِي الْجَنَّةِ ‏.‏أَبُو الأَعْوَرِ هُوَ سَعِيدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ هُوَ أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Said ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bir necha kishi ichida hikoya qilib aytdiki, Rasululloh ﷺ: «Oʻntasi jannatda: Abu Bakr jannatda, Umar jannatda, Usmon, Ali, Zubayr, Talha, Abdurrahmon, Abu Ubayda va Saʼd ibn Abu Vaqqos (jannatda)», dedilar. (Roviy) aytdi: U mana shu toʻqqiztasini sanadi va oʻninchisi haqida jim qoldi. Shunda qavm: «Ey Abul-Aʼvar, Alloh haqi soʻraymiz, oʻninchisi kim?» deyishdi. U: «Meni Alloh haqi soʻradinglar, Abul-Aʼvar jannatda», dedi. Abul-Aʼvar — bu Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayldir. Men Muhammaddan (al-Buxoriy) eshitdim, u: Bu birinchi hadisdan sahihroqdir, dedi.Саид ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бир неча киши ичида ҳикоя қилиб айтдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ўнтаси жаннатда: Абу Бакр жаннатда, Умар жаннатда, Усмон, Али, Зубайр, Талҳа, Абдурраҳмон, Абу Убайда ва Саъд ибн Абу Ваққос (жаннатда)», дедилар. (Ровий) айтди: У мана шу тўққизтасини санади ва ўнинчиси ҳақида жим қолди. Шунда қавм: «Эй Абул-Аъвар, Аллоҳ ҳақи сўраймиз, ўнинчиси ким?» дейишди. У: «Мени Аллоҳ ҳақи сўрадинглар, Абул-Аъвар жаннатда», деди. Абул-Аъвар — бу Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлдир. Мен Муҳаммаддан (ал-Бухорий) эшитдим, у: Бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ صَخْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَمْرَكُنَّ مِمَّا يُهِمُّنِي بَعْدِي وَلَنْ يَصْبِرَ عَلَيْكُنَّ إِلاَّ الصَّابِرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ تَقُولُ عَائِشَةُ فَسَقَى اللَّهُ أَبَاكَ مِنْ سَلْسَبِيلِ الْجَنَّةِ ‏.‏ تُرِيدُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَقَدْ كَانَ وَصَلَ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَالٍ يقالُ بِيعَتْ بِأَرْبَعِينَ أَلْفًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, sizlarning (ayollarning) ishingiz mendan keyin meni tashvishga soladigan narsalardandir. Sizlarga faqat sabrlilargina sabr qila oladi», derdilar. (Roviy) aytdi: Soʻng Oisha: «Alloh otangizni jannatning Salsabilidan sugʻorsin», derdi, u bu bilan Abdurrahmon ibn Avfni nazarda tutardi. (Abu Salama Abdurrahmon ibn Avfning oʻgʻlidir.) Darhaqiqat, u Nabiy ﷺning ayollariga qirq mingga sotilgan deyilgan mol bilan silai rahm qilgan edi. Bu hadis hasan gʻaribdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, сизларнинг (аёлларнинг) ишингиз мендан кейин мени ташвишга соладиган нарсалардандир. Сизларга фақат сабрлиларгина сабр қила олади», дердилар. (Ровий) айтди: Сўнг Оиша: «Аллоҳ отангизни жаннатнинг Салсабилидан суғорсин», дерди, у бу билан Абдурраҳмон ибн Авфни назарда тутарди. (Абу Салама Абдурраҳмон ибн Авфнинг ўғлидир.) Дарҳақиқат, у Набий ﷺнинг аёлларига қирқ мингга сотилган дейилган мол билан силаи раҳм қилган эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ الْبَصْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، أَوْصَى بِحَدِيقَةٍ لأُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِيعَتْ بِأَرْبَعِ مِئَةِ أَلْفٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Salama (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Avf moʻminlarning onalari (Paygʻambar ﷺning ayollari) uchun toʻrt yuz mingga sotilgan bir bogʻni vasiyat qilib qoldirdi. Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Салама (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Авф мўминларнинг оналари (Пайғамбар ﷺнинг аёллари) учун тўрт юз мингга сотилган бир боғни васият қилиб қолдирди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُذْرِيُّ، - بَصْرِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ ابْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اسْتَجِبْ لِسَعْدٍ إِذَا دَعَاكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ قَيْسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اسْتَجِبْ لِسَعْدٍ إِذَا دَعَاكَ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohim, Saʼd Senga duo qilsa, uning duosini ijobat qilgin», dedilar. Bu hadis Ismoildan, u Qaysdan rivoyat qilib, Nabiy ﷺ: «Allohim, Saʼd Senga duo qilsa, uning duosini ijobat qilgin», dedilar, deb ham rivoyat qilingan va bu sahihroqdir.Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, Саъд Сенга дуо қилса, унинг дуосини ижобат қилгин», дедилар. Бу ҳадис Исмоилдан, у Қайсдан ривоят қилиб, Набий ﷺ: «Аллоҳим, Саъд Сенга дуо қилса, унинг дуосини ижобат қилгин», дедилар, деб ҳам ривоят қилинган ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَقْبَلَ سَعْدٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا خَالِي فَلْيُرِنِي امْرُؤٌ خَالَهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ ‏.‏ وَكَانَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ وَكَانَتْ أُمُّ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي زُهْرَةَ فَلِذَلِكَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا خَالِي ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd kelganida Nabiy ﷺ: «Bu mening togʻam, kimning shunday togʻasi boʻlsa, menga koʻrsatsin», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Mujolid rivoyatidan bilamiz. Saʼd ibn Abu Vaqqos Banu Zuhradan edi, Nabiy ﷺning onalari ham Banu Zuhradan edilar, shuning uchun Nabiy ﷺ: «Bu mening togʻam», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд келганида Набий ﷺ: «Бу менинг тоғам, кимнинг шундай тоғаси бўлса, менга кўрсатсин», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Мужолид ривоятидан биламиз. Саъд ибн Абу Ваққос Бану Зуҳрадан эди, Набий ﷺнинг оналари ҳам Бану Зуҳрадан эдилар, шунинг учун Набий ﷺ: «Бу менинг тоғам», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، سَمِعَا سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ قَالَ عَلِيٌّ مَا جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَاهُ وَأُمَّهُ لأَحَدٍ إِلاَّ لِسَعْدٍ قَالَ لَهُ يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ ارْمِ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي وَقَالَ لَهُ ارْمِ أَيُّهَا الْغُلاَمُ الْحَزَوَّرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ سَعْدٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Saʼddan boshqa hech kim uchun ota-onalarini birga (fido qilib) zikr qilmadilar. U zot unga Uhud kuni: «Ot, otam-onam senga fido boʻlsin», dedilar va yana unga: «Ot, ey baquvvat yigit», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni bir nechta (roviy) Yahyo ibn Saiddan, u Said ibn al-Musayyabdan, u Saʼddan deb ham rivoyat qilgan. Bu bobda Saʼddan ham (rivoyat bor).Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Саъддан бошқа ҳеч ким учун ота-оналарини бирга (фидо қилиб) зикр қилмадилар. У зот унга Уҳуд куни: «От, отам-онам сенга фидо бўлсин», дедилар ва яна унга: «От, эй бақувват йигит», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни бир нечта (ровий) Яҳё ибн Саиддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Саъддан деб ҳам ривоят қилган. Бу бобда Саъддан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، قَالَ جَمَعَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَوَيْهِ يَوْمَ أُحُدٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Uhud kuni men uchun ota-onalarini birga (fido qilib) zikr qildilar», dedi. Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis Abdulloh ibn Shaddod ibn al-Hoddan, u Ali ibn Abu Tolibdan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Уҳуд куни мен учун ота-оналарини бирга (фидо қилиб) зикр қилдилар», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Шаддод ибн ал-Ҳоддан, у Али ибн Абу Толибдан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган.

‏حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ مَا سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُفَدِّي أَحَدًا بِأَبَوَيْهِ إِلاَّ لِسَعْدٍ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ يَوْمَ أُحُدٍ ‏"‏ ارْمِ سَعْدٌ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺning Saʼddan boshqa hech kimga ota-onalarini fido qilganlarini eshitmadim. Men u zotning Uhud kuni: ‹Ot, Saʼd, otam-onam senga fido boʻlsin›, deganlarini eshitdim», dedi. Bu hadis sahihdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺнинг Саъддан бошқа ҳеч кимга ота-оналарини фидо қилганларини эшитмадим. Мен у зотнинг Уҳуд куни: ‹От, Саъд, отам-онам сенга фидо бўлсин›, деганларини эшитдим», деди. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَهِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقْدَمَهُ الْمَدِينَةَ لَيْلَةً قَالَ ‏"‏ لَيْتَ رَجُلاً صَالِحًا يَحْرُسُنِي اللَّيْلَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ سَمِعْنَا خَشْخَشَةَ السِّلاَحِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا جَاءَ بِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ وَقَعَ فِي نَفْسِي خَوْفٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُ أَحْرُسُهُ ‏.‏ فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ نَامَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Madinaga kelgan paytlarida bir kechasi uyqusiz qolib: ‹Qaniydi, bir solih kishi bu kecha meni qoʻriqlasa›, dedilar», dedi. (Oisha) aytdi: «Biz shu holatda turganimizda qurolning shaqirlashini eshitdik. Shunda u zot: ‹Bu kim?› dedilar. (Kelgan kishi): ‹Saʼd ibn Abu Vaqqos›, dedi. Rasululloh ﷺ unga: ‹Seni nima keltirdi?› dedilar. Saʼd: ‹Koʻnglimga Rasululloh ﷺ haqida xavf tushdi, shuning uchun u zotni qoʻriqlash uchun keldim›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga duo qildilar, soʻng uxladilar». Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келган пайтларида бир кечаси уйқусиз қолиб: ‹Қанийди, бир солиҳ киши бу кеча мени қўриқласа›, дедилар», деди. (Оиша) айтди: «Биз шу ҳолатда турганимизда қуролнинг шақирлашини эшитдик. Шунда у зот: ‹Бу ким?› дедилар. (Келган киши): ‹Саъд ибн Абу Ваққос›, деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: ‹Сени нима келтирди?› дедилар. Саъд: ‹Кўнглимга Расулуллоҳ ﷺ ҳақида хавф тушди, шунинг учун у зотни қўриқлаш учун келдим›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга дуо қилдилар, сўнг ухладилар». Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ظَالِمٍ الْمَازِنِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، أَنَّهُ قَالَ أَشْهَدُ عَلَى التِّسْعَةِ أَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَلَوْ شَهِدْتُ عَلَى الْعَاشِرِ لَمْ آثَمْ ‏.‏ قِيلَ وَكَيْفَ ذَلِكَ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحِرَاءَ فَقَالَ ‏"‏ اثْبُتْ حِرَاءُ فَإِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلاَّ نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ وَمَنْ هُمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ‏.‏ قِيلَ فَمَنِ الْعَاشِرُ قَالَ أَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي شُعْبَةُ، عَنِ الْحُرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَخْنَسِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufayl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men toʻqqiz kishining jannatda ekaniga guvohlik beraman, agar oʻninchisiga ham guvohlik bersam, gunohkor boʻlmasdim», dedi. «Bu qanday (boʻladi)?» deyildi. U dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Hiro (togʻi)da edik. Shunda u zot: ‹Mahkam tur, Hiro! Zero, sening ustingda Paygʻambar yo siddiq yo shahiddan boshqa hech kim yoʻq›, dedilar». «Ular kimlar edi?» deyildi. U: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Talha, Zubayr, Saʼd va Abdurrahmon ibn Avf», dedi. «Oʻninchisi kim?» deyildi. U: «Men», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir va bir necha yoʻl bilan Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan. (Bu hadis) Said ibn Zayddan, u Nabiy ﷺdan boshqa sanad bilan ham maʼno jihatidan shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Bu hadis hasandir.Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен тўққиз кишининг жаннатда эканига гувоҳлик бераман, агар ўнинчисига ҳам гувоҳлик берсам, гуноҳкор бўлмасдим», деди. «Бу қандай (бўлади)?» дейилди. У деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Ҳиро (тоғи)да эдик. Шунда у зот: ‹Маҳкам тур, Ҳиро! Зеро, сенинг устингда Пайғамбар ё сиддиқ ё шаҳиддан бошқа ҳеч ким йўқ›, дедилар». «Улар кимлар эди?» дейилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Талҳа, Зубайр, Саъд ва Абдурраҳмон ибн Авф», деди. «Ўнинчиси ким?» дейилди. У: «Мен», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва бир неча йўл билан Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган. (Бу ҳадис) Саид ибн Зайддан, у Набий ﷺдан бошқа санад билан ҳам маъно жиҳатидан шунга ўхшаш ривоят қилинган. Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمُطَّلِبِ بْنُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَنَّ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُغْضَبًا وَأَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَغْضَبَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا وَلِقُرَيْشٍ إِذَا تَلاَقَوْا بَيْنَهُمْ تَلاَقَوْا بِوُجُوهٍ مُبْشَرَةٍ وَإِذَا لَقُونَا لَقُونَا بِغَيْرِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى احْمَرَّ وَجْهُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَدْخُلُ قَلْبَ رَجُلٍ الإِيمَانُ حَتَّى يُحِبَّكُمْ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ آذَى عَمِّي فَقَدْ آذَانِي فَإِنَّمَا عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏

Abdulloh ibn Shaqiq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Oisha (roziyallohu anho)ga: «Nabiy ﷺning sahobalaridan u zotga eng suyukliroq kim edi?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Umar», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. Shunda u jim qoldi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: «Набий ﷺнинг саҳобаларидан у зотга энг суюклироқ ким эди?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Умар», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. Шунда у жим қолди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الدَّوْرَقِيُّ أخبرنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ شَقِيقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَىُّ أَصْحَابِ انَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَحَبَّ إِليه؟ قَالَتْ أَبُو بَكْرٍ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَتْ ثُمَّ عُمَرُ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَتْ ثُمَّ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ؟ فَسَكَتَتْ.

Abdulloh ibn Shaqiq (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Oisha (roziyallohu anho)ga: «Nabiy ﷺning sahobalaridan u zotga eng suyukliroq kim edi?» dedim. U: «Abu Bakr», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Umar», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. U: «Soʻng Abu Ubayda ibn al-Jarroh», dedi. Men: «Soʻng kim?» dedim. Shunda u jim qoldi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)га: «Набий ﷺнинг саҳобаларидан у зотга энг суюклироқ ким эди?» дедим. У: «Абу Бакр», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Умар», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. У: «Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ», деди. Мен: «Сўнг ким?» дедим. Шунда у жим қолди.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ بن زَكَرِيا الْكُوفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَبَّاسُ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn al-Jarroh qanday yaxshi kishi!» dedilar. Bu hadis hasandir, uni faqat Suhaylning rivoyatidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ қандай яхши киши!» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир, уни фақат Суҳайлнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أخبرنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو بَكْرٍ! نِعْمَ الرَّجُلُ عُمَرُ! نِعْمَ الرَّجُلُ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ!" هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُهَيْلٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Abu Bakr qanday yaxshi kishi! Umar qanday yaxshi kishi! Abu Ubayda ibn al-Jarroh qanday yaxshi kishi!» dedilar. Bu hadis hasandir, uni faqat Suhaylning rivoyatidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Бакр қандай яхши киши! Умар қандай яхши киши! Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ қандай яхши киши!» дедилар. Бу ҳадис ҳасандир, уни фақат Суҳайлнинг ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعُمَرَ فِي الْعَبَّاسِ ‏"‏ إِنَّ عَمَّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ عُمَرُ كَلَّمَهُ فِي صَدَقَتِهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abbos haqida Umarga: «Albatta, kishining amakisi otasining bir bolagidir», dedilar. Umar u (Abbos)ning zakoti haqida u zot bilan gaplashgan edi. Bu hadis hasan sahihdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Аббос ҳақида Умарга: «Албатта, кишининг амакиси отасининг бир болагидир», дедилар. Умар у (Аббос)нинг закоти ҳақида у зот билан гаплашган эди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعَبَّاسُ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ وَإِنَّ عَمَّ الرَّجُلِ صِنْوُ أَبِيهِ أَوْ مِنْ صِنْوِ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Abbos Rasulullohning amakisidir. Albatta, kishining amakisi otasining bir bolagidir», yoki «otasining bir bolagidandir», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, uni Abuz-Zinodning rivoyatidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аббос Расулуллоҳнинг амакисидир. Албатта, кишининг амакиси отасининг бир болагидир», ёки «отасининг бир болагидандир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Абуз-Зиноднинг ривоятидан фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْعَبَّاسِ ‏"‏ إِذَا كَانَ غَدَاةُ الاِثْنَيْنِ فَأْتِنِي أَنْتَ وَوَلَدُكَ حَتَّى أَدْعُوَ لَهُمْ بِدَعْوَةٍ يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهَا وَوَلَدَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَدَا وَغَدَوْنَا مَعَهُ وَأَلْبَسَنَا كِسَاءً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْعَبَّاسِ وَوَلَدِهِ مَغْفِرَةً ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً لاَ تُغَادِرُ ذَنْبًا اللَّهُمَّ احْفَظْهُ فِي وَلَدِهِ ‏"‏ ‏.هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abbosga: «Dushanba kuni tongida sen va farzandlaring oldimga kelinglar, men ular uchun bir duo qilay, Alloh u (duo) sababli senga va farzandlaringga foyda bergay», dedilar. U erta tongda keldi, biz ham u bilan birga keldik. U zot bizga bir kiyim yopdilar, soʻng: «Allohim, Abbosni va uning farzandlarini hech gunoh qoldirmaydigan, oshkora va yashirin magʻfirat bilan magʻfirat qilgin. Allohim, uni farzandlari haqida (yaxshilik bilan) saqlagin», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat shu yoʻl bilan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аббосга: «Душанба куни тонгида сен ва фарзандларинг олдимга келинглар, мен улар учун бир дуо қилай, Аллоҳ у (дуо) сабабли сенга ва фарзандларингга фойда бергай», дедилар. У эрта тонгда келди, биз ҳам у билан бирга келдик. У зот бизга бир кийим ёпдилар, сўнг: «Аллоҳим, Аббосни ва унинг фарзандларини ҳеч гуноҳ қолдирмайдиган, ошкора ва яширин мағфират билан мағфират қилгин. Аллоҳим, уни фарзандлари ҳақида (яхшилик билан) сақлагин», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ جَعْفَرًا يَطِيرُ فِي الْجَنَّةِ مَعَ الْمَلاَئِكَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ وَقَدْ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ هُوَ وَالِدُ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men Jaʼfarni jannatda farishtalar bilan birga uchib yurganini koʻrdim», dedilar. Bu hadis Abu Hurayraning rivoyatidan gʻaribdir, uni faqat Abdulloh ibn Jaʼfarning rivoyatidan bilamiz. Uni Yahyo ibn Maʼin va boshqalar zaif sanaganlar. Abdulloh ibn Jaʼfar — Ali ibn al-Madiniyning otasidir. Bu bobda Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Жаъфарни жаннатда фаришталар билан бирга учиб юрганини кўрдим», дедилар. Бу ҳадис Абу Ҳурайранинг ривоятидан ғарибдир, уни фақат Абдуллоҳ ибн Жаъфарнинг ривоятидан биламиз. Уни Яҳё ибн Маъин ва бошқалар заиф санаганлар. Абдуллоҳ ибн Жаъфар — Али ибн ал-Мадинийнинг отасидир. Бу бобда Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا احْتَذَى النِّعَالَ وَلاَ انْتَعَلَ وَلاَ رَكِبَ الْمَطَايَا وَلاَ رَكِبَ الْكُورَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَفْضَلُ مِنْ جَعْفَرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏‏ وَالْكُورُ الرَّحْلُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺdan keyin Jaʼfardan afzalroq, na kavush kiygan, na poyabzal kiygan, na ulovga mingan, na egarga mingan (kishi yoʻq)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. «Kur» — egar (mahmal)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺдан кейин Жаъфардан афзалроқ, на кавуш кийган, на поябзал кийган, на уловга минган, на эгарга минган (киши йўқ)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. «Кур» — эгар (маҳмал)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏"‏ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْرَائِيلَ نَحْوَهُ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Jaʼfar ibn Abu Tolibga: «Sen yaratilishim va xulqimda menga oʻxshading», dedilar. Hadisda (uzun) bir qissa bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Жаъфар ибн Абу Толибга: «Сен яратилишим ва хулқимда менга ўхшадинг», дедилар. Ҳадисда (узун) бир қисса бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَبُو يَحْيَى التَّيْمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ أَبُو إِسْحَاقَ الْمَخْزُومِيُّ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ إِنْ كُنْتُ لأَسْأَلُ الرَّجُلَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الآيَاتِ مِنَ الْقُرْآنِ أَنَا أَعْلَمُ بِهَا مِنْهُ مَا أَسْأَلُهُ إِلاَّ لِيُطْعِمَنِي شَيْئًا فَكُنْتُ إِذَا سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَمْ يُجِبْنِي حَتَّى يَذْهَبَ بِي إِلَى مَنْزِلِهِ فَيَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ يَا أَسْمَاءُ أَطْعِمِينَا شَيْئًا ‏.‏ فَإِذَا أَطْعَمَتْنَا أَجَابَنِي وَكَانَ جَعْفَرٌ يُحِبُّ الْمَسَاكِينَ وَيَجْلِسُ إِلَيْهِمْ وَيُحَدِّثُهُمْ وَيُحَدِّثُونَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَكْنِيهِ بِأَبِي الْمَسَاكِينِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو إِسْحَاقَ الْمَخْزُومِيُّ هُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْفَضْلِ الْمَدَنِيُّ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَلَهُ غَرَائِبُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺning sahobalaridan biron kishidan Qurʼon oyatlari haqida, garchi men ularni undan koʻra yaxshiroq bilsam ham, soʻrar edim. Undan faqat menga biror narsa yedirsin deb soʻrardim. Jaʼfar ibn Abu Tolibdan soʻrasam, u meni oʻz uyiga olib bormaguncha javob bermas, soʻng xotiniga: ‹Ey Asmo, bizga biror narsa yedirgin›, der edi. U bizga yedirgach, menga javob berardi. Jaʼfar miskinlarni sevar, ular bilan oʻtirar, ularga gapirar va ular ham unga gapirardilar. Shuning uchun Rasululloh ﷺ uni Abulmasokin (miskinlar otasi) deb kunyalardilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Abu Ishoq al-Maxzumiy — u Ibrohim ibn al-Fazl al-Madaniydir. Ahli hadisning baʼzilari uni hofizasi tomonidan tanqid qilganlar va uning gʻarib (rivoyat)lari bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺнинг саҳобаларидан бирон кишидан Қуръон оятлари ҳақида, гарчи мен уларни ундан кўра яхшироқ билсам ҳам, сўрар эдим. Ундан фақат менга бирор нарса едирсин деб сўрардим. Жаъфар ибн Абу Толибдан сўрасам, у мени ўз уйига олиб бормагунча жавоб бермас, сўнг хотинига: ‹Эй Асмо, бизга бирор нарса едиргин›, дер эди. У бизга едиргач, менга жавоб берарди. Жаъфар мискинларни севар, улар билан ўтирар, уларга гапирар ва улар ҳам унга гапирардилар. Шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни Абулмасокин (мискинлар отаси) деб кунялардилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Абу Ишоқ ал-Махзумий — у Иброҳим ибн ал-Фазл ал-Маданийдир. Аҳли ҳадиснинг баъзилари уни ҳофизаси томонидан танқид қилганлар ва унинг ғариб (ривоят)лари бор.

حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ حَاتِمُ بْنُ سِيَاهٍ الْمَرْوَزِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كُنَّا نَدْعُو جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه أَبَا الْمَسَاكِينِ فَكُنَّا إِذَا أَتَيْنَاهُ قَرَّبْنَا إِلَيْهِ مَا حَضَرَ فَأَتَيْنَاهُ يَوْمًا فَلَمْ يَجِدْ عِنْدَهُ شَيْئًا فَأَخْرَجَ جَرَّةً مِنْ عَسَلٍ فَكَسَرَهَا فَجَعَلْنَا نَلْعَقُ مِنْهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Jaʼfar ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ni Abulmasokin (miskinlar otasi) deb atardik. Uning oldiga kelganimizda, u bizga huzurida boʻlgan narsani yaqinlashtirardi (taqdim qilardi). Bir kuni uning oldiga keldik, huzurida (hech) narsa topmadi. Shunda bir koʻza asal chiqarib, uni sindirdi-da, biz undan yalay boshladik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Salamaning Abu Hurayradan (qilgan) rivoyatidan hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Жаъфар ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)ни Абулмасокин (мискинлар отаси) деб атардик. Унинг олдига келганимизда, у бизга ҳузурида бўлган нарсани яқинлаштирарди (тақдим қиларди). Бир куни унинг олдига келдик, ҳузурида (ҳеч) нарса топмади. Шунда бир кўза асал чиқариб, уни синдирди-да, биз ундан ялай бошладик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Саламанинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ривоятидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَزِيدَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي نُعْمٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ الْبَجَلِيُّ الْكُوفِيُّ وَيُكْنَى أَبَا الْحَكَمِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hasan va Husayn jannat ahli yigitlarining sayyidlaridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ibn Abu Nuʼm — u Abdurrahmon ibn Abu Nuʼm al-Bajaliy al-Kufiy boʻlib, Abulhakam deb kunyalanadi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳасан ва Ҳусайн жаннат аҳли йигитларининг саййидларидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Абу Нуъм — у Абдурраҳмон ибн Абу Нуъм ал-Бажалий ал-Куфий бўлиб, Абулҳакам деб куняланади.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ الزَّمْعِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْمُهَاجِرِ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُسْلِمُ بْنُ أَبِي سَهْلٍ النَّبَّالُ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ أُسَامَةُ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ طَرَقْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فِي بَعْضِ الْحَاجَةِ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى شَيْءٍ لاَ أَدْرِي مَا هُوَ فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنْ حَاجَتِي قُلْتُ مَا هَذَا الَّذِي أَنْتَ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِ قَالَ فَكَشَفَهُ فَإِذَا حَسَنٌ وَحُسَيْنٌ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ عَلَى وَرِكَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ هَذَانِ ابْنَاىَ وَابْنَا ابْنَتِي اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا وَأَحِبَّ مَنْ يُحِبُّهُمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men bir kecha biror hojat uchun Nabiy ﷺning eshiklarini qoqdim. Nabiy ﷺ bir narsani oʻrab olgan holda chiqdilar, men u nima ekanini bilmasdim. Hojatimni bitirgach: ‹Bu oʻzingiz oʻrab olgan narsa nima?› dedim. U zot uni ochdilar, bir qarasam, Hasan bilan Husayn (alayhimassalom) ekan, u zotning ikki tomonlarida edilar. Shunda: ‹Bu ikkovi mening oʻgʻillarim va qizimning oʻgʻillaridir. Allohim, men ularni sevaman, sen ham ularni sevgin va ularni sevgan kishini ham sevgin›, dedilar», dedi. Bu hadis hasan gʻaribdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен бир кеча бирор ҳожат учун Набий ﷺнинг эшикларини қоқдим. Набий ﷺ бир нарсани ўраб олган ҳолда чиқдилар, мен у нима эканини билмасдим. Ҳожатимни битиргач: ‹Бу ўзингиз ўраб олган нарса нима?› дедим. У зот уни очдилар, бир қарасам, Ҳасан билан Ҳусайн (алайҳимассалом) экан, у зотнинг икки томонларида эдилар. Шунда: ‹Бу иккови менинг ўғилларим ва қизимнинг ўғилларидир. Аллоҳим, мен уларни севаман, сен ҳам уларни севгин ва уларни севган кишини ҳам севгин›, дедилар», деди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْبَصْرِيُّ الْعَمِّيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نُعْمٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ يُصِيبُ الثَّوْبَ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ انْظُرُوا إِلَى هَذَا يَسْأَلُ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ وَقَدْ قَتَلُوا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ هُمَا رَيْحَانَتَاىَ مِنَ الدُّنْيَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَمَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Iroq ahlidan bir kishi undan kiyimga tegadigan chivin qoni haqida soʻradi. Shunda Ibn Umar: «Mana bunga qaranglar, u chivin qoni haqida soʻrayapti, holbuki ular Rasululloh ﷺning farzandini oʻldirishgan!» dedi va: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Hasan va Husayn ikkalasi mening dunyodagi ikki rayhonimdir›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Buni Shuʼba va Mahdiy ibn Maymun ham Muhammad ibn Abu Yaʼqubdan rivoyat qilishgan. Bu bobda Abu Hurayradan ham Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ироқ аҳлидан бир киши ундан кийимга тегадиган чивин қони ҳақида сўради. Шунда Ибн Умар: «Мана бунга қаранглар, у чивин қони ҳақида сўраяпти, ҳолбуки улар Расулуллоҳ ﷺнинг фарзандини ўлдиришган!» деди ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ҳасан ва Ҳусайн иккаласи менинг дунёдаги икки райҳонимдир›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Буни Шуъба ва Маҳдий ибн Маймун ҳам Муҳаммад ибн Абу Яъқубдан ривоят қилишган. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، قَالَ حَدَّثَنَا رَزِينٌ، قَالَ حَدَّثَتْنِي سَلْمَى، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ مَا يُبْكِيكِ قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - تَعْنِي فِي الْمَنَامِ - وَعَلَى رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ التُّرَابُ فَقُلْتُ مَا لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ شَهِدْتُ قَتْلَ الْحُسَيْنِ آنِفًا ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Salmo (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Ummu Salama (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdim, u yigʻlayotgan edi. ‹Sizni nima yigʻlatdi?› dedim. U: ‹Men tushimda Rasululloh ﷺni koʻrdim, boshlari va soqollarida tuproq bor edi. Men: ‹Sizga nima boʻldi, ey Allohning Rasuli?› dedim. U zot: ‹Men hozirgina Husaynning oʻldirilishiga guvoh boʻldim›, dedilar›, dedi.» Bu hadis gʻaribdir.Салмо (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдим, у йиғлаётган эди. ‹Сизни нима йиғлатди?› дедим. У: ‹Мен тушимда Расулуллоҳ ﷺни кўрдим, бошлари ва соқолларида тупроқ бор эди. Мен: ‹Сизга нима бўлди, эй Аллоҳнинг Расули?› дедим. У зот: ‹Мен ҳозиргина Ҳусайннинг ўлдирилишига гувоҳ бўлдим›, дедилар›, деди.» Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يُوسُفُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ أَهْلِ بَيْتِكَ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ ‏"‏ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ يَقُولُ لِفَاطِمَةَ ‏"‏ ادْعِي لِي ابْنَىَّ ‏"‏ ‏.‏ فَيَشُمُّهُمَا وَيَضُمُّهُمَا إِلَيْهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Ahli baytingizdan sizga eng suyukli kim?» deb soʻralgan edi, u zot: «Hasan va Husayn», dedilar. U zot Fotimaga: «Ikki oʻgʻlimni mening oldimga chaqirgin», der va ularni hidlab, oʻziga bagʻrilariga bosar edilar. Bu hadis Anasning hadisidan bu yoʻl bilan gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Аҳли байтингиздан сизга энг суюкли ким?» деб сўралган эди, у зот: «Ҳасан ва Ҳусайн», дедилар. У зот Фотимага: «Икки ўғлимни менинг олдимга чақиргин», дер ва уларни ҳидлаб, ўзига бағриларига босар эдилар. Бу ҳадис Анаснинг ҳадисидан бу йўл билан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ يُصْلِحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ يَعْنِي الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ minbarga chiqib: «Mening bu oʻgʻlim — sayyiddir, Alloh uning qoʻli bilan ikki ulkan guruh oʻrtasini isloh qiladi», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. (U zot) Hasan ibn Alini koʻzda tutdilar.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ минбарга чиқиб: «Менинг бу ўғлим — саййиддир, Аллоҳ унинг қўли билан икки улкан гуруҳ ўртасини ислоҳ қилади», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (У зот) Ҳасан ибн Алини кўзда тутдилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، ‏:‏ بُرَيْدَةَ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُنَا إِذْ جَاءَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ عَلَيْهِمَا السَّلاَمُ عَلَيْهِمَا قَمِيصَانِ أَحْمَرَانِ يَمْشِيَانِ وَيَعْثُرَانِ فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمِنْبَرِ فَحَمَلَهُمَا وَوَضَعَهُمَا بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ إنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ ‏)‏ نَظَرْتُ إِلَى هَذَيْنِ الصَّبِيَّيْنِ يَمْشِيَانِ وَيَعْثُرَانِ فَلَمْ أَصْبِرْ حَتَّى قَطَعْتُ حَدِيثِي وَرَفَعْتُهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilayotgan edilar, shu payt Hasan va Husayn (alayhimassalom) ustlarida ikkita qizil koʻylak bilan yurib, yiqilib-surilib keldilar. Shunda Rasululloh ﷺ minbardan tushib, ularni koʻtarib, oldilariga qoʻydilar, soʻng: «Alloh rost aytdi: {Albatta, mol-mulklaringiz va bolalaringiz (sizlar uchun) bir sinovdir} (Tagʻobun 15). Men bu ikki bolaning yurib, yiqilib-surilib kelayotganlarini koʻrdim-da, soʻzimni toʻxtatib, ularni koʻtarmagunimcha sabr qila olmadim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Husayn ibn Voqidning hadisidan bilamiz.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилаётган эдилар, шу пайт Ҳасан ва Ҳусайн (алайҳимассалом) устларида иккита қизил кўйлак билан юриб, йиқилиб-сурилиб келдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ минбардан тушиб, уларни кўтариб, олдиларига қўйдилар, сўнг: «Аллоҳ рост айтди: {Албатта, мол-мулкларингиз ва болаларингиз (сизлар учун) бир синовдир} (Тағобун 15). Мен бу икки боланинг юриб, йиқилиб-сурилиб келаётганларини кўрдим-да, сўзимни тўхтатиб, уларни кўтармагунимча сабр қила олмадим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ҳусайн ибн Воқиднинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حُسَيْنٌ مِنِّي وَأَنَا مِنْ حُسَيْنٍ أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَيْنًا حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنَ الأَسْبَاطِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ ابْنِ خُثَيْمٍ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ‏.‏

Yaʼlo ibn Murra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Husayn mendan, men Husayndanman. Alloh Husaynni sevgan kishini sevsin. Husayn — nabiralardan bir nabiradir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Abdulloh ibn Usmon ibn Xusaymning hadisidan bilamiz. Buni Abdulloh ibn Usmon ibn Xusaymdan bir nechta kishi rivoyat qilgan.Яъло ибн Мурра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳусайн мендан, мен Ҳусайнданман. Аллоҳ Ҳусайнни севган кишини севсин. Ҳусайн — набиралардан бир набирадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусаймнинг ҳадисидан биламиз. Буни Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусаймдан бир нечта киши ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشْبَهَ بِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ulardan hech kim Hasan ibn Alidan koʻra Rasululloh ﷺga oʻxshamas edi. Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Улардан ҳеч ким Ҳасан ибн Алидан кўра Расулуллоҳ ﷺга ўхшамас эди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يُشْبِهُهُ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺni koʻrganman, Hasan ibn Ali u zotga oʻxshar edi. Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Bakr as-Siddiq, Ibn Abbos va Ibn Zubayrdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрганман, Ҳасан ибн Али у зотга ўхшар эди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Ибн Аббос ва Ибн Зубайрдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ الْبَغْدَادِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، قَالَتْ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ زِيَادٍ فَجِيءَ بِرَأْسِ الْحُسَيْنِ فَجَعَلَ يَقُولُ بِقَضِيبٍ لَهُ فِي أَنْفِهِ وَيَقُولُ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ هَذَا حُسْنًا لَمْ يُذْكَرْ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ أَمَا إِنَّهُ كَانَ مِنْ أَشْبَهِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Ibn Ziyodning huzurida edim, Husaynning boshi keltirildi. U oʻzidagi tayoqcha bilan uning burniga turtib: «Men bunaqa chiroyli (yuzni) koʻrmaganman», deb gapira boshladi. Men: «Ogoh boʻl, u Rasululloh ﷺga eng oʻxshaganlaridan edi», dedim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Ибн Зиёднинг ҳузурида эдим, Ҳусайннинг боши келтирилди. У ўзидаги таёқча билан унинг бурнига туртиб: «Мен бунақа чиройли (юзни) кўрмаганман», деб гапира бошлади. Мен: «Огоҳ бўл, у Расулуллоҳ ﷺга энг ўхшаганларидан эди», дедим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ الْحَسَنُ أَشْبَهُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ الصَّدْرِ إِلَى الرَّأْسِ وَالْحُسَيْنُ أَشْبَهُ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا كَانَ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Hasan koʻkrakdan boshgacha boʻlgan qismda Rasululloh ﷺga koʻproq oʻxshar edi, Husayn esa undan past boʻlgan qismda Paygʻambar ﷺga koʻproq oʻxshar edi. Bu hadis hasan gʻaribdir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Ҳасан кўкракдан бошгача бўлган қисмда Расулуллоҳ ﷺга кўпроқ ўхшар эди, Ҳусайн эса ундан паст бўлган қисмда Пайғамбар ﷺга кўпроқ ўхшар эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، قَالَ لَمَّا جِيءَ بِرَأْسِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ وَأَصْحَابِهِ نُضِّدَتْ فِي الْمَسْجِدِ فِي الرَّحَبَةِ فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ قَدْ جَاءَتْ قَدْ جَاءَتْ ‏.‏ فَإِذَا حَيَّةٌ قَدْ جَاءَتْ تَخَلَّلُ الرُّءُوسَ حَتَّى دَخَلَتْ فِي مَنْخَرَىْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ فَمَكَثَتْ هُنَيْهَةً ثُمَّ خَرَجَتْ فَذَهَبَتْ حَتَّى تَغَيَّبَتْ ثُمَّ قَالُوا قَدْ جَاءَتْ قَدْ جَاءَتْ ‏.‏ فَفَعَلَتْ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Umora ibn Umayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ubaydulloh ibn Ziyod va uning sheriklarining boshlari keltirilib, masjiddagi maydonga toʻp-toʻp qilib qoʻyilganda, men ularning oldiga bordim. Ular: «Keldi, keldi!» deyishar edi. Shunda bir ilon kelib, boshlar orasidan oʻtib, Ubaydulloh ibn Ziyodning ikki burun teshigiga kirdi, biroz turdi, soʻng chiqib, koʻzdan gʻoyib boʻlguncha ketdi. Soʻng ular: «Keldi, keldi!» deyishdi. Shunday qilib u buni ikki yoki uch marta takrorladi. Bu hadis hasan sahihdir.Умора ибн Умайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У айтди: Убайдуллоҳ ибн Зиёд ва унинг шерикларининг бошлари келтирилиб, масжиддаги майдонга тўп-тўп қилиб қўйилганда, мен уларнинг олдига бордим. Улар: «Келди, келди!» дейишар эди. Шунда бир илон келиб, бошлар орасидан ўтиб, Убайдуллоҳ ибн Зиёднинг икки бурун тешигига кирди, бироз турди, сўнг чиқиб, кўздан ғойиб бўлгунча кетди. Сўнг улар: «Келди, келди!» дейишди. Шундай қилиб у буни икки ёки уч марта такрорлади. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَيْسَرَةَ بْنِ حَبِيبٍ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ سَأَلَتْنِي أُمِّي مَتَى عَهْدُكَ - تَعْنِي - بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقُلْتُ مَا لِي بِهِ عَهْدٌ مُنْذُ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ فَنَالَتْ مِنِّي فَقُلْتُ لَهَا دَعِينِي آتِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأُصَلِّيَ مَعَهُ الْمَغْرِبَ وَأَسْأَلُهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِي وَلَكِ ‏.‏ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّيْتُ مَعَهُ الْمَغْرِبَ فَصَلَّى حَتَّى صَلَّى الْعِشَاءَ ثُمَّ انْفَتَلَ فَتَبِعْتُهُ فَسَمِعَ صَوْتِي فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هَذَا حُذَيْفَةُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا حَاجَتُكَ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ وَلأُمِّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا مَلَكٌ لَمْ يَنْزِلِ الأَرْضَ قَطُّ قَبْلَ هَذِهِ اللَّيْلَةِ اسْتَأْذَنَ رَبَّهُ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَىَّ وَيُبَشِّرَنِي بِأَنَّ فَاطِمَةَ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Onam mendan: «Paygʻambar ﷺ bilan koʻrishganingga qancha boʻldi?» deb soʻradi. Men: «Falon-falon vaqtdan beri u zot bilan koʻrishganim yoʻq», dedim. Shunda u meni koyidi. Men unga: «Meni qoʻyib yubor, Paygʻambar ﷺning huzurlariga borib, u zot bilan shom namozini oʻqiyin va u zotdan sen bilan men uchun magʻfirat soʻrashlarini iltimos qilayin», dedim. Soʻng men Paygʻambar ﷺning huzurlariga keldim va u zot bilan shom namozini oʻqidim. U zot to xufton namozini oʻqiguncha namoz oʻqidilar, soʻng burilib ketdilar, men ularning ortidan ergashdim. U zot mening ovozimni eshitib: «Bu kim? Huzayfami?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Hojating nima? Alloh seni va onangni magʻfirat qilsin», dedilar. Soʻng: «Albatta, bu — bir farishta boʻlib, bu kechadan oldin hech qachon yerga tushmagan edi. U Rabbidan menga salom berishga va menga Fotima jannat ahli ayollarining sayyidasi ekanini, Hasan va Husayn esa jannat ahli yigitlarining ikki sayyidi ekanini xushxabar qilishga izn soʻragan edi», dedilar. Bu hadis bu yoʻl bilan hasan gʻaribdir, biz uni faqat Isroilning hadisidan bilamiz.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Онам мендан: «Пайғамбар ﷺ билан кўришганингга қанча бўлди?» деб сўради. Мен: «Фалон-фалон вақтдан бери у зот билан кўришганим йўқ», дедим. Шунда у мени койиди. Мен унга: «Мени қўйиб юбор, Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига бориб, у зот билан шом намозини ўқийин ва у зотдан сен билан мен учун мағфират сўрашларини илтимос қилайин», дедим. Сўнг мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келдим ва у зот билан шом намозини ўқидим. У зот то хуфтон намозини ўқигунча намоз ўқидилар, сўнг бурилиб кетдилар, мен уларнинг ортидан эргашдим. У зот менинг овозимни эшитиб: «Бу ким? Ҳузайфами?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Ҳожатинг нима? Аллоҳ сени ва онангни мағфират қилсин», дедилар. Сўнг: «Албатта, бу — бир фаришта бўлиб, бу кечадан олдин ҳеч қачон ерга тушмаган эди. У Раббидан менга салом беришга ва менга Фотима жаннат аҳли аёлларининг саййидаси эканини, Ҳасан ва Ҳусайн эса жаннат аҳли йигитларининг икки саййиди эканини хушхабар қилишга изн сўраган эди», дедилар. Бу ҳадис бу йўл билан ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Исроилнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَبْصَرَ حَسَنًا وَحُسَيْنًا فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُمَا فَأَحِبَّهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Hasan va Husaynni koʻrib: «Allohim, men ularni sevaman, bas, Sen ham ularni sevgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ҳасан ва Ҳусайнни кўриб: «Аллоҳим, мен уларни севаман, бас, Сен ҳам уларни севгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، يَقُولُ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاضِعًا الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ عَلَى عَاتِقِهِ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّهُ فَأَحِبَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْفُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Paygʻambar ﷺni Hasan ibn Alini yelkalariga qoʻygan holda: «Allohim, men uni sevaman, bas, Sen ham uni sevgin», deb turganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir va u Fuzayl ibn Marzuqning hadisidan koʻra sahihroqdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Пайғамбар ﷺни Ҳасан ибн Алини елкаларига қўйган ҳолда: «Аллоҳим, мен уни севаман, бас, Сен ҳам уни севгин», деб турганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Фузайл ибн Марзуқнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَهْرَامَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَامِلَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَى عَاتِقِهِ فَقَالَ رَجُلٌ نِعْمَ الْمَرْكَبُ رَكِبْتَ يَا غُلاَمُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَنِعْمَ الرَّاكِبُ هُوَ ‏"‏ ‏. هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَزَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Hasan ibn Alini yelkasiga mindirib olgan edilar. Shunda bir kishi: «Ey bola, qanday yaxshi ulovga minib olgansan!», dedi. Nabiy ﷺ esa: «U ham qanday yaxshi minib oluvchidir», dedilar. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Zamʼa ibn Solihni baʼzi hadis ahli yodlash quvvati jihatidan zaif sanagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан ибн Алини елкасига миндириб олган эдилар. Шунда бир киши: «Эй бола, қандай яхши уловга миниб олгансан!», деди. Набий ﷺ эса: «У ҳам қандай яхши миниб олувчидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Замъа ибн Солиҳни баъзи ҳадис аҳли ёдлаш қуввати жиҳатидан заиф санаган.