حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَمِّهِ أَبِي سُهَيْلِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَمِعَ طَلْحَةَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ، يَقُولُ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ ثَائِرَ الرَّأْسِ يُسْمَعُ دَوِيُّ صَوْتِهِ وَلاَ يُفْقَهُ مَا يَقُولُ حَتَّى دَنَا فَإِذَا هُوَ يَسْأَلُ عَنِ الإِسْلاَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمْسُ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَلْ عَلَىَّ غَيْرُهُنَّ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ أَنْ تَطَّوَّعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَذَكَرَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صِيَامَ شَهْرِ رَمَضَانَ قَالَ هَلْ عَلَىَّ غَيْرُهُ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ أَنْ تَطَّوَّعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَذَكَرَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّدَقَةَ ‏.‏ قَالَ فَهَلْ عَلَىَّ غَيْرُهَا قَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ أَنْ تَطَّوَّعَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَدْبَرَ الرَّجُلُ وَهُوَ يَقُولُ وَاللَّهِ لاَ أَزِيدُ عَلَى هَذَا وَلاَ أَنْقُصُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Najd ahlidan boʻlgan, sochlari toʻzigan bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi. Uning ovozining gʻuvillashi eshitilar, ammo nima deyayotgani anglashilmasdi. Nihoyat u yaqinlashganda, Islom haqida soʻrayotgani maʼlum boʻldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kechayu kunduzda besh vaqt namoz (bor)», dedilar. U: «Menga shulardan boshqa (namoz farz) bormi?» dedi. U zot: «Yoʻq, faqat nafl (oʻqimoqchi) boʻlsang, boshqa gap», dedilar. (Talha) dedi: Rasululloh ﷺ unga Ramazon oyi roʻzasini zikr qildilar. U: «Menga undan boshqasi (farz) bormi?» dedi. U zot: «Yoʻq, faqat nafl (tutmoqchi) boʻlsang, boshqa gap», dedilar. (Talha) dedi: Rasululloh ﷺ unga zakotni zikr qildilar. U: «Menga undan boshqasi (farz) bormi?» dedi. U zot: «Yoʻq, faqat nafl (bermoqchi) boʻlsang, boshqa gap», dedilar. Soʻng u kishi orqasiga burilib ketar ekan: «Allohga qasamki, men bunga (na) ziyoda qilaman va (na) kamaytiraman», derdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar rost soʻzlagan boʻlsa, najot topdi», dedilar.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Нажд аҳлидан бўлган, сочлари тўзиган бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди. Унинг овозининг ғувиллаши эшитилар, аммо нима деяётгани англашилмасди. Ниҳоят у яқинлашганда, Ислом ҳақида сўраётгани маълум бўлди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Кечаю кундузда беш вақт намоз (бор)», дедилар. У: «Менга шулардан бошқа (намоз фарз) борми?» деди. У зот: «Йўқ, фақат нафл (ўқимоқчи) бўлсанг, бошқа гап», дедилар. (Талҳа) деди: Расулуллоҳ ﷺ унга Рамазон ойи рўзасини зикр қилдилар. У: «Менга ундан бошқаси (фарз) борми?» деди. У зот: «Йўқ, фақат нафл (тутмоқчи) бўлсанг, бошқа гап», дедилар. (Талҳа) деди: Расулуллоҳ ﷺ унга закотни зикр қилдилар. У: «Менга ундан бошқаси (фарз) борми?» деди. У зот: «Йўқ, фақат нафл (бермоқчи) бўлсанг, бошқа гап», дедилар. Сўнг у киши орқасига бурилиб кетар экан: «Аллоҳга қасамки, мен бунга (на) зиёда қиламан ва (на) камайтираман», дерди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар рост сўзлаган бўлса, нажот топди», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمَدَنِيُّ، عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ، نَافِعِ بْنِ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ بِإِسْنَادِهِ بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ ‏"‏ أَفْلَحَ وَأَبِيهِ إِنْ صَدَقَ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَأَبِيهِ إِنْ صَدَقَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Suhayl Nofiʼ ibn Molik ibn Abu Omir (rahimahulloh)dan oʻz isnodi bilan mana shu hadis rivoyat qilingan, (lekin unda Rasululloh ﷺ): «Otasiga qasamki, agar rost soʻzlagan boʻlsa, najot topdi; otasiga qasamki, agar rost soʻzlagan boʻlsa, jannatga kirdi», dedilar.Абу Суҳайл Нофиъ ибн Молик ибн Абу Омир (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди билан мана шу ҳадис ривоят қилинган, (лекин унда Расулуллоҳ ﷺ): «Отасига қасамки, агар рост сўзлаган бўлса, нажот топди; отасига қасамки, агар рост сўзлаган бўлса, жаннатга кирди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ فُلاَنِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ - عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى بِيَ الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ وَكَانَتْ قَدْرَ الشِّرَاكِ وَصَلَّى بِيَ الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّهُ مِثْلَهُ وَصَلَّى بِيَ - يَعْنِي الْمَغْرِبَ - حِينَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ وَصَلَّى بِيَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ وَصَلَّى بِيَ الْفَجْرَ حِينَ حَرُمَ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ صَلَّى بِيَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّهُ مِثْلَهُ وَصَلَّى بِيَ الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّهُ مِثْلَيْهِ وَصَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ حِينَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ وَصَلَّى بِيَ الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ وَصَلَّى بِيَ الْفَجْرَ فَأَسْفَرَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذَا وَقْتُ الأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ وَالْوَقْتُ مَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Jibril (alayhissalom) menga Baytulloh (Kaʼba) yonida ikki marta imom boʻldi. U menga peshin namozini quyosh ogʻib, soya (oyoq kiyimning) tasmasi miqdoricha boʻlganida oʻqidi; va menga asr namozini har bir narsaning soyasi oʻzicha boʻlganida oʻqidi; va menga — yaʼni shom namozini — roʻzador iftor qiladigan paytda oʻqidi; va menga xufton namozini shafaq gʻoyib boʻlganida oʻqidi; va menga bomdod namozini roʻzadorga taom va ichimlik harom boʻladigan paytda oʻqidi. Ertasi kun boʻlganida esa, menga peshin namozini har bir narsaning soyasi oʻzicha boʻlganida oʻqidi; va menga asr namozini har bir narsaning soyasi oʻzining ikki barobaricha boʻlganida oʻqidi; va menga shom namozini roʻzador iftor qiladigan paytda oʻqidi; va menga xufton namozini kechaning uchdan biri (oʻtgunicha) oʻqidi; va menga bomdod namozini yorishganida oʻqidi. Soʻng menga yuzlanib: ‹Ey Muhammad, mana shu sendan oldingi paygʻambarlarning vaqtidir, vaqt esa mana shu ikki vaqt orasidadir›, dedi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Жибрил (алайҳиссалом) менга Байтуллоҳ (Каъба) ёнида икки марта имом бўлди. У менга пешин намозини қуёш оғиб, соя (оёқ кийимнинг) тасмаси миқдорича бўлганида ўқиди; ва менга аср намозини ҳар бир нарсанинг сояси ўзича бўлганида ўқиди; ва менга — яъни шом намозини — рўзадор ифтор қиладиган пайтда ўқиди; ва менга хуфтон намозини шафақ ғойиб бўлганида ўқиди; ва менга бомдод намозини рўзадорга таом ва ичимлик ҳаром бўладиган пайтда ўқиди. Эртаси кун бўлганида эса, менга пешин намозини ҳар бир нарсанинг сояси ўзича бўлганида ўқиди; ва менга аср намозини ҳар бир нарсанинг сояси ўзининг икки баробарича бўлганида ўқиди; ва менга шом намозини рўзадор ифтор қиладиган пайтда ўқиди; ва менга хуфтон намозини кечанинг учдан бири (ўтгунича) ўқиди; ва менга бомдод намозини ёришганида ўқиди. Сўнг менга юзланиб: ‹Эй Муҳаммад, мана шу сендан олдинги пайғамбарларнинг вақтидир, вақт эса мана шу икки вақт орасидадир›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْمُرَادِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ قَاعِدًا عَلَى الْمِنْبَرِ فَأَخَّرَ الْعَصْرَ شَيْئًا فَقَالَ لَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَمَا إِنَّ جِبْرِيلَ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ اعْلَمْ مَا تَقُولُ ‏.‏ فَقَالَ عُرْوَةُ سَمِعْتُ بَشِيرَ بْنَ أَبِي مَسْعُودٍ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَنِي بِوَقْتِ الصَّلاَةِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَحْسُبُ بِأَصَابِعِهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حِينَ يَشْتَدُّ الْحَرُّ وَرَأَيْتُهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا الصُّفْرَةُ فَيَنْصَرِفُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلاَةِ فَيَأْتِي ذَا الْحُلَيْفَةِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ حِينَ تَسْقُطُ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ وَصَلَّى الصُّبْحَ مَرَّةً بِغَلَسٍ ثُمَّ صَلَّى مَرَّةً أُخْرَى فَأَسْفَرَ بِهَا ثُمَّ كَانَتْ صَلاَتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ التَّغْلِيسَ حَتَّى مَاتَ وَلَمْ يَعُدْ إِلَى أَنْ يُسْفِرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَعْمَرٌ وَمَالِكٌ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا الْوَقْتَ الَّذِي صَلَّى فِيهِ وَلَمْ يُفَسِّرُوهُ وَكَذَلِكَ أَيْضًا رَوَاهُ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي مَرْزُوقٍ عَنْ عُرْوَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ مَعْمَرٍ وَأَصْحَابِهِ إِلاَّ أَنَّ حَبِيبًا لَمْ يَذْكُرْ بَشِيرًا وَرَوَى وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الْمَغْرِبِ قَالَ ثُمَّ جَاءَهُ لِلْمَغْرِبِ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - وَقْتًا وَاحِدًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ثُمَّ صَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ يَعْنِي مِنَ الْغَدِ وَقْتًا وَاحِدًا وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ حَدِيثِ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Abdulaziz minbarda oʻtirgan edi, u asr namozini biroz kechiktirdi. Shunda Urva ibn Zubayr unga: «Ogoh boʻlki, Jibril Muhammadga ﷺ namoz vaqtini xabar bergan edi», dedi. Umar unga: «Nima deyayotganingni bilib (gapir)», dedi. Urva: «Men Bashir ibn Abu Masʼudni shunday deganini eshitdim: ‹Men Abu Masʼud al-Ansoriyni shunday deganini eshitdim: men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: ‹Jibril nozil boʻlib, menga namoz vaqtini xabar berdi, men u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim›, deb barmoqlari bilan besh vaqt namozni sanardilar. Men Rasululloh ﷺ peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqiganlarini, baʼzan esa jazirama issiq boʻlganida uni kechiktirganlarini koʻrdim. Yana men u zotning asr namozini quyosh baland va oq, unga sargʻishlik kirmasidan oldin oʻqiganlarini koʻrdim, shunda bir kishi namozdan chiqib, quyosh botishidan oldin Zul-Hulayfaga yetib borardi. Va u zot shom namozini quyosh botgan paytda oʻqirdilar; va xufton namozini ufq qoraygan paytda oʻqirdilar, baʼzan esa odamlar yigʻilgunicha uni kechiktirardilar. Bir marta bomdod namozini qorongʻulikda oʻqigan edilar, soʻng yana bir marta uni yorishtirib oʻqidilar. Soʻng undan keyin u zotning namozlari vafot etgunlaricha qorongʻulikda (oʻqish) boʻlib qoldi va boshqa yorishtirib oʻqishga qaytmadilar›, dedi». Abu Dovud dedi: Ushbu hadisni az-Zuhriydan Maʼmar, Molik, Ibn Uyayna, Shuayb ibn Abu Hamza, al-Lays ibn Saʼd va boshqalar rivoyat qilishgan, (lekin) ular u zot (namoz) oʻqigan vaqtni zikr qilishmagan va uni tafsir ham qilishmagan. Shuningdek, Hishom ibn Urva va Habib ibn Abu Marzuq ham Urvadan Maʼmar va uning sheriklarining rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilishgan, faqat Habib Bashirni zikr qilmagan. Vahb ibn Kayson esa Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shom namozining vaqti haqida rivoyat qilib: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — quyosh botgan paytda unga shom (namozi) uchun bir vaqtda keldi», dedi. Abu Dovud dedi: Shuningdek, bu Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u: «Soʻng — yaʼni ertasi kun — menga shom namozini bir vaqtda oʻqitdi», dedi. Yana shuningdek, bu Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan, Hasson ibn Atiyyaning hadisi orqali, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн Абдулазиз минбарда ўтирган эди, у аср намозини бироз кечиктирди. Шунда Урва ибн Зубайр унга: «Огоҳ бўлки, Жибрил Муҳаммадга ﷺ намоз вақтини хабар берган эди», деди. Умар унга: «Нима деяётганингни билиб (гапир)», деди. Урва: «Мен Башир ибн Абу Масъудни шундай деганини эшитдим: ‹Мен Абу Масъуд ал-Ансорийни шундай деганини эшитдим: мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: ‹Жибрил нозил бўлиб, менга намоз вақтини хабар берди, мен у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим›, деб бармоқлари билан беш вақт намозни санардилар. Мен Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқиганларини, баъзан эса жазирама иссиқ бўлганида уни кечиктирганларини кўрдим. Яна мен у зотнинг аср намозини қуёш баланд ва оқ, унга сарғишлик кирмасидан олдин ўқиганларини кўрдим, шунда бир киши намоздан чиқиб, қуёш ботишидан олдин Зул-Ҳулайфага етиб борарди. Ва у зот шом намозини қуёш ботган пайтда ўқирдилар; ва хуфтон намозини уфқ қорайган пайтда ўқирдилар, баъзан эса одамлар йиғилгунича уни кечиктирардилар. Бир марта бомдод намозини қоронғуликда ўқиган эдилар, сўнг яна бир марта уни ёриштириб ўқидилар. Сўнг ундан кейин у зотнинг намозлари вафот этгунларича қоронғуликда (ўқиш) бўлиб қолди ва бошқа ёриштириб ўқишга қайтмадилар›, деди». Абу Довуд деди: Ушбу ҳадисни аз-Зуҳрийдан Маъмар, Молик, Ибн Уяйна, Шуайб ибн Абу Ҳамза, ал-Лайс ибн Саъд ва бошқалар ривоят қилишган, (лекин) улар у зот (намоз) ўқиган вақтни зикр қилишмаган ва уни тафсир ҳам қилишмаган. Шунингдек, Ҳишом ибн Урва ва Ҳабиб ибн Абу Марзуқ ҳам Урвадан Маъмар ва унинг шерикларининг ривоятига ўхшаш ривоят қилишган, фақат Ҳабиб Баширни зикр қилмаган. Ваҳб ибн Кайсон эса Жобирдан, у Набий ﷺдан шом намозининг вақти ҳақида ривоят қилиб: «Сўнг — яъни эртаси кун — қуёш ботган пайтда унга шом (намози) учун бир вақтда келди», деди. Абу Довуд деди: Шунингдек, бу Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган, у: «Сўнг — яъни эртаси кун — менга шом намозини бир вақтда ўқитди», деди. Яна шунингдек, бу Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан, Ҳассон ибн Атийянинг ҳадиси орқали, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا بَدْرُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ سَائِلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا حَتَّى أَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ لِلْفَجْرِ حِينَ انْشَقَّ الْفَجْرُ فَصَلَّى حِينَ كَانَ الرَّجُلُ لاَ يَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ أَوْ إِنَّ الرَّجُلَ لاَ يَعْرِفُ مَنْ إِلَى جَنْبِهِ ثُمَّ أَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ حَتَّى قَالَ الْقَائِلُ انْتَصَفَ النَّهَارُ ‏.‏ وَهُوَ أَعْلَمُ ثُمَّ أَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَيْضَاءُ مُرْتَفِعَةٌ وَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ حِينَ غَابَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ صَلَّى الْفَجْرَ وَانْصَرَفَ فَقُلْنَا أَطَلَعَتِ الشَّمْسُ فَأَقَامَ الظُّهْرَ فِي وَقْتِ الْعَصْرِ الَّذِي كَانَ قَبْلَهُ وَصَلَّى الْعَصْرَ وَقَدِ اصْفَرَّتِ الشَّمْسُ - أَوْ قَالَ أَمْسَى - وَصَلَّى الْمَغْرِبَ قَبْلَ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ وَصَلَّى الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ وَقْتِ الصَّلاَةِ الْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَغْرِبِ بِنَحْوِ هَذَا قَالَ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ قَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِلَى شَطْرِهِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ ابْنُ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, bir soʻrovchi Nabiy ﷺdan (namoz vaqtlari haqida) soʻradi, u zot esa unga hech narsa deb javob bermadilar. Nihoyat Bilolga buyurdilar, u tong yorishgan paytda bomdod uchun iqomat aytdi. U zot namozni shunday paytda oʻqidilarki, kishi (qorongʻulikdan) hamrohining yuzini taniy olmas yoki kishi yonidagi odamni bilmas edi. Soʻng Bilolga buyurdilar, u quyosh ogʻgan paytda peshin uchun iqomat aytdi, hattoki baʼzilar: «Kun yarmiga keldimi?» derdi, u zot esa (vaqtni) yaxshiroq bilar edilar. Soʻng Bilolga buyurdilar, u quyosh oq va baland boʻlgan paytda asr uchun iqomat aytdi. Soʻng Bilolga buyurdilar, u quyosh botgan paytda shom uchun iqomat aytdi. Soʻng Bilolga buyurdilar, u shafaq gʻoyib boʻlgan paytda xufton uchun iqomat aytdi. Ertasi kun boʻlganida esa, bomdodni shunday oʻqib chiqib ketdilarki, biz: «Quyosh chiqib qoldimi?» dedik. Soʻng peshinni avval asr oʻqigan vaqtida oʻqidilar. Va asrni quyosh sargʻaygan — yoki: kech kirgan — paytda oʻqidilar. Va shomni shafaq gʻoyib boʻlishidan oldin oʻqidilar. Va xuftonni kechaning uchdan biri (oʻtgunicha) oʻqidilar. Soʻng: «Namoz vaqti haqida soʻragan kishi qayerda? Vaqt mana shu ikkisi orasidadir», dedilar. Abu Dovud dedi: Buni Sulaymon ibn Muso Atodan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shom haqida shunga oʻxshash rivoyat qilgan, u: «Soʻng xuftonni oʻqidi», dedi. Baʼzilari: «Kechaning uchdan biri (oʻtgunicha)», baʼzilari esa: «Uning yarmigacha», dedi. Shuningdek, buni Ibn Burayda otasidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, бир сўровчи Набий ﷺдан (намоз вақтлари ҳақида) сўради, у зот эса унга ҳеч нарса деб жавоб бермадилар. Ниҳоят Билолга буюрдилар, у тонг ёришган пайтда бомдод учун иқомат айтди. У зот намозни шундай пайтда ўқидиларки, киши (қоронғуликдан) ҳамроҳининг юзини таний олмас ёки киши ёнидаги одамни билмас эди. Сўнг Билолга буюрдилар, у қуёш оғган пайтда пешин учун иқомат айтди, ҳаттоки баъзилар: «Кун ярмига келдими?» дерди, у зот эса (вақтни) яхшироқ билар эдилар. Сўнг Билолга буюрдилар, у қуёш оқ ва баланд бўлган пайтда аср учун иқомат айтди. Сўнг Билолга буюрдилар, у қуёш ботган пайтда шом учун иқомат айтди. Сўнг Билолга буюрдилар, у шафақ ғойиб бўлган пайтда хуфтон учун иқомат айтди. Эртаси кун бўлганида эса, бомдодни шундай ўқиб чиқиб кетдиларки, биз: «Қуёш чиқиб қолдими?» дедик. Сўнг пешинни аввал аср ўқиган вақтида ўқидилар. Ва асрни қуёш сарғайган — ёки: кеч кирган — пайтда ўқидилар. Ва шомни шафақ ғойиб бўлишидан олдин ўқидилар. Ва хуфтонни кечанинг учдан бири (ўтгунича) ўқидилар. Сўнг: «Намоз вақти ҳақида сўраган киши қаерда? Вақт мана шу иккиси орасидадир», дедилар. Абу Довуд деди: Буни Сулаймон ибн Мусо Атодан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан шом ҳақида шунга ўхшаш ривоят қилган, у: «Сўнг хуфтонни ўқиди», деди. Баъзилари: «Кечанинг учдан бири (ўтгунича)», баъзилари эса: «Унинг ярмигача», деди. Шунингдек, буни Ибн Бурайда отасидан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعَ أَبَا أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَقْتُ الظُّهْرِ مَا لَمْ تَحْضُرِ الْعَصْرُ وَوَقْتُ الْعَصْرِ مَا لَمْ تَصْفَرَّ الشَّمْسُ وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ مَا لَمْ يَسْقُطْ فَوْرُ الشَّفَقِ وَوَقْتُ الْعِشَاءِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ وَوَقْتُ صَلاَةِ الْفَجْرِ مَا لَمْ تَطْلُعِ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot shunday dedilar: «Peshinning vaqti asr (vaqti) kirmaguncha (davom etadi); asrning vaqti quyosh sargʻaymaguncha; shomning vaqti shafaqning yorugʻligi gʻoyib boʻlmaguncha; xufton namozining vaqti kechaning yarmigacha; bomdod namozining vaqti esa quyosh chiqmaguncha (davom etadi)».Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилишича, у зот шундай дедилар: «Пешиннинг вақти аср (вақти) кирмагунча (давом этади); асрнинг вақти қуёш сарғаймагунча; шомнинг вақти шафақнинг ёруғлиги ғойиб бўлмагунча; хуфтон намозининг вақти кечанинг ярмигача; бомдод намозининг вақти эса қуёш чиқмагунча (давом этади)».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، - وَهُوَ ابْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ - قَالَ - سَأَلْنَا جَابِرًا عَنْ وَقْتِ، صَلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ وَالْعَصْرَ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ وَالْمَغْرِبَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَالْعِشَاءَ إِذَا كَثُرَ النَّاسُ عَجَّلَ وَإِذَا قَلُّوا أَخَّرَ وَالصُّبْحَ بِغَلَسٍ ‏.‏

Muhammad ibn Amr ibn al-Hasan — u Hasan ibn Ali ibn Abu Tolibning (nabirasi) — dan rivoyat qilinadi: Biz Jobirdan Nabiy ﷺning namoz vaqti haqida soʻradik. U: «U zot peshinni jazirama issiqda, asrni quyosh tirik (baland va yorqin) boʻlgan paytda, shomni quyosh botgan paytda oʻqirdilar; xuftonni esa odamlar koʻp boʻlsa erta, oz boʻlsa kechroq oʻqirdilar; bomdodni esa qorongʻulikda oʻqirdilar», dedi.Муҳаммад ибн Амр ибн ал-Ҳасан — у Ҳасан ибн Али ибн Абу Толибнинг (набираси) — дан ривоят қилинади: Биз Жобирдан Набий ﷺнинг намоз вақти ҳақида сўрадик. У: «У зот пешинни жазирама иссиқда, асрни қуёш тирик (баланд ва ёрқин) бўлган пайтда, шомни қуёш ботган пайтда ўқирдилар; хуфтонни эса одамлар кўп бўлса эрта, оз бўлса кечроқ ўқирдилар; бомдодни эса қоронғуликда ўқирдилар», деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الظُّهْرَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَيُصَلِّي الْعَصْرَ وَإِنَّ أَحَدَنَا لَيَذْهَبُ إِلَى أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَيَرْجِعُ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ وَنَسِيتُ الْمَغْرِبَ وَكَانَ لاَ يُبَالِي تَأْخِيرَ الْعِشَاءِ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ إِلَى شَطْرِ اللَّيْلِ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَهَا وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا وَكَانَ يُصَلِّي الصُّبْحَ وَمَا يَعْرِفُ أَحَدُنَا جَلِيسَهُ الَّذِي كَانَ يَعْرِفُهُ وَكَانَ يَقْرَأُ فِيهَا مِنَ السِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ ‏.‏

Abu Barza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqirdilar; va asr namozini shunday (paytda) oʻqirdilarki, bizdan biri Madinaning eng chekkasiga borib qaytar, quyosh esa hali tirik (baland va yorqin) boʻlardi. Shomni esa (u nima deganini) unutdim. U zot xufton namozini kechaning uchdan biri (oʻtgunicha) kechiktirishga parvo qilmas edilar. (Roviy) dedi: Soʻng: «Kechaning yarmigacha», dedi. (Roviy) dedi: U zot undan oldin uxlashni va undan keyin (gap-soʻz) suhbat qilishni yoqtirmas edilar. Va bomdod namozini shunday (paytda) oʻqirdilarki, bizdan biri yaxshi taniydigan yonidagi kishisini (zoʻrgʻa) tanir edi. U (zot bomdodda) oltmishdan yuzgacha (oyat) oʻqirdilar.Абу Барза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқирдилар; ва аср намозини шундай (пайтда) ўқирдиларки, биздан бири Мадинанинг энг чеккасига бориб қайтар, қуёш эса ҳали тирик (баланд ва ёрқин) бўларди. Шомни эса (у нима деганини) унутдим. У зот хуфтон намозини кечанинг учдан бири (ўтгунича) кечиктиришга парво қилмас эдилар. (Ровий) деди: Сўнг: «Кечанинг ярмигача», деди. (Ровий) деди: У зот ундан олдин ухлашни ва ундан кейин (гап-сўз) суҳбат қилишни ёқтирмас эдилар. Ва бомдод намозини шундай (пайтда) ўқирдиларки, биздан бири яхши танийдиган ёнидаги кишисини (зўрға) танир эди. У (зот бомдодда) олтмишдан юзгача (оят) ўқирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ أُصَلِّي الظُّهْرَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَآخُذُ قَبْضَةً مِنَ الْحَصَى لِتَبْرُدَ فِي كَفِّي أَضَعُهَا لِجَبْهَتِي أَسْجُدُ عَلَيْهَا لِشِدَّةِ الْحَرِّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga peshin namozini oʻqirdim, shunda issiqning qattiqligidan kaftimda sovushi uchun bir hovuch maydatosh olib, sajda qilganimda peshonamni qoʻyishim uchun uni (oldimga) qoʻyardim.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга пешин намозини ўқирдим, шунда иссиқнинг қаттиқлигидан кафтимда совуши учун бир ҳовуч майдатош олиб, сажда қилганимда пешонамни қўйишим учун уни (олдимга) қўярдим.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، سَعْدِ بْنِ طَارِقٍ عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُدْرِكٍ، عَنِ الأَسْوَدِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَتْ قَدْرُ صَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّيْفِ ثَلاَثَةَ أَقْدَامٍ إِلَى خَمْسَةِ أَقْدَامٍ وَفِي الشِّتَاءِ خَمْسَةَ أَقْدَامٍ إِلَى سَبْعَةِ أَقْدَامٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (peshin) namozini oʻqigan paytdagi (soyaning) miqdori yozda uch qadamdan besh qadamgacha, qishda esa besh qadamdan yetti qadamgacha boʻlardi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (пешин) намозини ўқиган пайтдаги (соянинг) миқдори ёзда уч қадамдан беш қадамгача, қишда эса беш қадамдан етти қадамгача бўларди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي أَبُو الْحَسَنِ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ هُوَ مُهَاجِرٌ - قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ، يَقُولُ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَرَادَ الْمُؤَذِّنُ أَنْ يُؤَذِّنَ الظُّهْرَ فَقَالَ ‏"‏ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُؤَذِّنَ فَقَالَ ‏"‏ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا حَتَّى رَأَيْنَا فَىْءَ التُّلُولِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا بِالصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan birga edik. Muazzin peshinga azon aytmoqchi boʻldi, shunda u zot: «Salqinlatib (kechiktir)», dedilar. Soʻng (muazzin) azon aytmoqchi boʻldi, u zot: «Salqinlatib (kechiktir)», dedilar. (Bu) ikki yoki uch marta (takrorlandi), hattoki biz tepaliklarning soyasini koʻrdik. Soʻng u zot: «Albatta issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir, bas, issiq qattiq boʻlganda, namozni salqinlatib (kechiktirib) oʻqinglar», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан бирга эдик. Муаззин пешинга азон айтмоқчи бўлди, шунда у зот: «Салқинлатиб (кечиктир)», дедилар. Сўнг (муаззин) азон айтмоқчи бўлди, у зот: «Салқинлатиб (кечиктир)», дедилар. (Бу) икки ёки уч марта (такрорланди), ҳаттоки биз тепаликларнинг соясини кўрдик. Сўнг у зот: «Албатта иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир, бас, иссиқ қаттиқ бўлганда, намозни салқинлатиб (кечиктириб) ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ مَوْهَبٍ الْهَمْدَانِيُّ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّقَفِيُّ، أَنَّ اللَّيْثَ، حَدَّثَهُمْ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَوْهَبٍ ‏"‏ بِالصَّلاَةِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Issiq qattiq boʻlganda, namozni salqinlatib (kechiktirib) oʻqinglar» — Ibn Mavhab (rivoyatida): «namozni salqinlatib (oʻqinglar)», (deyilgan) — «chunki issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Иссиқ қаттиқ бўлганда, намозни салқинлатиб (кечиктириб) ўқинглар» — Ибн Мавҳаб (ривоятида): «намозни салқинлатиб (ўқинглар)», (дейилган) — «чунки иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، أَنَّ بِلاَلاً، كَانَ يُؤَذِّنُ الظُّهْرَ إِذَا دَحَضَتِ الشَّمْسُ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Bilol peshinga quyosh ogʻgan paytda azon aytardi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Билол пешинга қуёш оғган пайтда азон айтарди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَيْضَاءُ مُرْتَفِعَةٌ حَيَّةٌ وَيَذْهَبُ الذَّاهِبُ إِلَى الْعَوَالِي وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh oq, baland va tirik boʻlgan paytda oʻqirdilar, shunda boruvchi kishi al-Avoliga borardi, quyosh esa hamon baland boʻlardi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш оқ, баланд ва тирик бўлган пайтда ўқирдилар, шунда борувчи киши ал-Аволига борарди, қуёш эса ҳамон баланд бўларди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ وَالْعَوَالِي عَلَى مِيلَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةٍ ‏.‏ قَالَ وَأَحْسَبُهُ قَالَ أَوْ أَرْبَعَةٍ ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga, Abdurrazzoq bizga, Maʼmar az-Zuhriydan xabar berib aytdi: Ulardagi Avoliy (Madinadan) ikki yoki uch mil masofada edi. (Roviy) aytdi: Oʻylashimcha, u: yoki toʻrt mil, dedi.Ҳасан ибн Али бизга, Абдурраззоқ бизга, Маъмар аз-Зуҳрийдан хабар бериб айтди: Улардаги Аволий (Мадинадан) икки ёки уч мил масофада эди. (Ровий) айтди: Ўйлашимча, у: ёки тўрт мил, деди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ خَيْثَمَةَ، قَالَ حَيَاتُهَا أَنْ تَجِدَ، حَرَّهَا ‏.‏

Yusuf ibn Muso bizga, Jariyr bizga, Mansurdan, u Xaysamadan rivoyat qildi: U aytdi: Uning (quyoshning) hayoti, deganda — sen uning issigʻini topishing nazarda tutiladi.Юсуф ибн Мусо бизга, Жарийр бизга, Мансурдан, у Хайсамадан ривоят қилди: У айтди: Унинг (қуёшнинг) ҳаёти, деганда — сен унинг иссиғини топишинг назарда тутилади.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ عُرْوَةُ وَلَقَدْ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga aytib berdi: Men Molik ibn Anasga Ibn Shihobdan (rivoyatni) oʻqib berdim. Urva aytdi: Oisha (roziyallohu anho) menga shunday hadis aytib berdiki: Rasululloh ﷺ asr namozini, hali quyosh (devorga) koʻtarilmasidan, uning nuri (Oishaning) hujrasida turgan paytda oʻqir edilar.Қаънабий бизга айтиб берди: Мен Молик ибн Анасга Ибн Шиҳобдан (ривоятни) ўқиб бердим. Урва айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо) менга шундай ҳадис айтиб бердики: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини, ҳали қуёш (деворга) кўтарилмасидан, унинг нури (Оишанинг) ҳужрасида турган пайтда ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ قَالَ قَدِمْنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ فَكَانَ يُؤَخِّرُ الْعَصْرَ مَا دَامَتِ الشَّمْسُ بَيْضَاءَ نَقِيَّةً ‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon al-Anbariy bizga, Ibrohim ibn Abul-Vaziyr bizga, Muhammad ibn Yazid al-Yamomiy bizga, Yazid ibn Abdurrahmon ibn Ali ibn Shaybon menga otasidan, u bobosi Ali ibn Shaybondan rivoyat qilib aytdi: Biz Madinada Rasululloh ﷺ huzurlariga kelgan edik. U zot quyosh oppoq va tiniq turgan ekan, asr namozini kechiktirib oʻqir edilar.Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ал-Анбарий бизга, Иброҳим ибн Абул-Вазийр бизга, Муҳаммад ибн Язид ал-Ямомий бизга, Язид ибн Абдурраҳмон ибн Али ибн Шайбон менга отасидан, у бобоси Али ибн Шайбондан ривоят қилиб айтди: Биз Мадинада Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келган эдик. У зот қуёш оппоқ ва тиниқ турган экан, аср намозини кечиктириб ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، - رضى الله عنه - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ ‏"‏ حَبَسُونَا عَنْ صَلاَةِ الْوُسْطَى صَلاَةِ الْعَصْرِ مَلأَ اللَّهُ بُيُوتَهُمْ وَقُبُورَهُمْ نَارًا ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga, Yahyo ibn Zakariyyo ibn Abu Zoida va Yazid ibn Horun bizga, Hishom ibn Hassondan, u Muhammad ibn Siriyndan, u Abiydadan, u Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki: Rasululloh ﷺ Xandaq kuni: «Ular bizni oʻrtancha namozdan — asr namozidan toʻsishdi. Alloh ularning uylarini va qabrlarini olov bilan toʻldirsin», dedilar.Усмон ибн Абу Шайба бизга, Яҳё ибн Закарийё ибн Абу Зоида ва Язид ибн Ҳорун бизга, Ҳишом ибн Ҳассондан, у Муҳаммад ибн Сирийндан, у Абийдадан, у Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики: Расулуллоҳ ﷺ Хандақ куни: «Улар бизни ўртанча намоздан — аср намозидан тўсишди. Аллоҳ уларнинг уйларини ва қабрларини олов билан тўлдирсин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، مَوْلَى عَائِشَةَ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا - أَنَّهُ قَالَ أَمَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنْ أَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا وَقَالَتْ إِذَا بَلَغْتَ هَذِهِ الآيَةَ فَآذِنِّي ‏{‏ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى ‏}‏ فَلَمَّا بَلَغْتُهَا آذَنْتُهَا فَأَمْلَتْ عَلَىَّ ‏{‏ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَصَلاَةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ‏}‏ ثُمَّ قَالَتْ عَائِشَةُ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Zayd ibn Aslamdan, u Qaʼqoʼ ibn Hakiymdan, u Oisha (roziyallohu anho)ning ozod qilingan quli Abu Yunusdan rivoyat qildiki, u aytdi: Oisha menga oʻzi uchun bir mushaf yozib berishimni buyurdi va: «Mana shu oyatga yetganingda menga xabar ber», dedi: {Namozlarni va oʻrtancha namozni saqlanglar}. Men unga yetganimda, unga xabar berdim. Shunda u menga shularni yozdirdi: {Namozlarni va oʻrtancha namozni va asr namozini saqlanglar hamda Alloh uchun itoatda turinglar}. Soʻng Oisha: «Men buni Rasululloh ﷺdan eshitganman», dedi.Қаънабий бизга Моликдан, у Зайд ибн Асламдан, у Қаъқў ибн Ҳакиймдан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг озод қилинган қули Абу Юнусдан ривоят қилдики, у айтди: Оиша менга ўзи учун бир мушаф ёзиб беришимни буюрди ва: «Мана шу оятга етганингда менга хабар бер», деди: {Намозларни ва ўртанча намозни сақланглар}. Мен унга етганимда, унга хабар бердим. Шунда у менга шуларни ёздирди: {Намозларни ва ўртанча намозни ва аср намозини сақланглар ҳамда Аллоҳ учун итоатда туринглар}. Сўнг Оиша: «Мен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي حَكِيمٍ، قَالَ سَمِعْتُ الزِّبْرِقَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ وَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي صَلاَةً أَشَدَّ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا فَنَزَلَتْ ‏{‏ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاَةِ الْوُسْطَى ‏}‏ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ قَبْلَهَا صَلاَتَيْنِ وَبَعْدَهَا صَلاَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Musanno bizga, Muhammad ibn Jaʼfar menga, Shuʼba bizga, Amr ibn Abu Hakiym menga aytib berib dedi: Men Zibriqonni Urva ibn Zubayrdan, u Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilib aytayotganini eshitdim: Rasululloh ﷺ peshin namozini kunning qoq issigʻida oʻqir edilar, Rasululloh ﷺning sahobalariga undan ogʻirroq keladigan boshqa namoz yoʻq edi. Shunda {Namozlarni va oʻrtancha namozni saqlanglar} (oyati) nozil boʻldi. Va u (roviy): «Albatta, undan oldin ikki namoz, undan keyin ikki namoz bordir», dedi.Муҳаммад ибн Мусанно бизга, Муҳаммад ибн Жаъфар менга, Шуъба бизга, Амр ибн Абу Ҳакийм менга айтиб бериб деди: Мен Зибриқонни Урва ибн Зубайрдан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ пешин намозини куннинг қоқ иссиғида ўқир эдилар, Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларига ундан оғирроқ келадиган бошқа намоз йўқ эди. Шунда {Намозларни ва ўртанча намозни сақланглар} (ояти) нозил бўлди. Ва у (ровий): «Албатта, ундан олдин икки намоз, ундан кейин икки намоз бордир», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنِي ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْعَصْرِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ وَمَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْفَجْرِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ ‏"‏ ‏.‏

Hasan ibn Rabiʼ bizga, Ibnul-Muborak menga, Maʼmardan, u Ibn Tovusdan, u otasidan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim asr namozining bir rakaʼtiga quyosh botishidan oldin yetishsa, (asrga) yetishibdi. Kim bomdod namozining bir rakaʼtiga quyosh chiqishidan oldin yetishsa, (bomdodga) yetishibdi».Ҳасан ибн Рабиъ бизга, Ибнул-Муборак менга, Маъмардан, у Ибн Товусдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким аср намозининг бир ракаътига қуёш ботишидан олдин етишса, (асрга) етишибди. Ким бомдод намозининг бир ракаътига қуёш чиқишидан олдин етишса, (бомдодга) етишибди».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ بَعْدَ الظُّهْرِ فَقَامَ يُصَلِّي الْعَصْرَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلاَتِهِ ذَكَرْنَا تَعْجِيلَ الصَّلاَةِ أَوْ ذَكَرَهَا فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ تِلْكَ صَلاَةُ الْمُنَافِقِينَ تِلْكَ صَلاَةُ الْمُنَافِقِينَ تِلْكَ صَلاَةُ الْمُنَافِقِينَ يَجْلِسُ أَحَدُهُمْ حَتَّى إِذَا اصْفَرَّتِ الشَّمْسُ فَكَانَتْ بَيْنَ قَرْنَىْ شَيْطَانٍ أَوْ عَلَى قَرْنَىِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَ أَرْبَعًا لاَ يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً ‏"‏ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Aloʼ ibn Abdurrahmondan rivoyat qildiki, u aytdi: Biz peshindan keyin Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdik. U turib asr namozini oʻqidi. Namozidan boʻshagach, biz namozni vaqtida erta oʻqishni eslatdik yoki uning oʻzi buni eslatdi. Shunda u aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Mana shu munofiqlarning namozi, mana shu munofiqlarning namozi, mana shu munofiqlarning namozi: ulardan biri (quyoshni kuzatib) oʻtiraveradi, toki quyosh sargʻayib, shaytonning ikki shoxi orasida — yoki shaytonning ikki shoxi ustida — boʻlganida, turib, toʻrt (rakaʼat)ni chuqilab ( shoshib) oʻqiydi, ularda Allohni juda oz zikr qiladi».Қаънабий бизга Моликдан, у Алў ибн Абдурраҳмондан ривоят қилдики, у айтди: Биз пешиндан кейин Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирдик. У туриб аср намозини ўқиди. Намозидан бўшагач, биз намозни вақтида эрта ўқишни эслатдик ёки унинг ўзи буни эслатди. Шунда у айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Мана шу мунофиқларнинг намози, мана шу мунофиқларнинг намози, мана шу мунофиқларнинг намози: улардан бири (қуёшни кузатиб) ўтираверади, токи қуёш сарғайиб, шайтоннинг икки шохи орасида — ёки шайтоннинг икки шохи устида — бўлганида, туриб, тўрт (ракаъат)ни чуқилаб ( шошиб) ўқийди, уларда Аллоҳни жуда оз зикр қилади».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الَّذِي تَفُوتُهُ صَلاَةُ الْعَصْرِ فَكَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ‏"‏ أُتِرَ ‏"‏ ‏.‏ وَاخْتُلِفَ عَلَى أَيُّوبَ فِيهِ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وُتِرَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama bizga Molikdan, u Nofiʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Asr namozi qoʻldan ketgan kishi, goʻyo ahli va moli halok boʻlgan kishiga oʻxshaydi». Abu Dovud aytdi: Ubaydulloh ibn Umar «utira» (deb) aytdi. Bu haqda Ayyubdan (rivoyat qilishda) ixtilof qilingan. Zuhriy esa Solimdan, u otasidan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilib: «vutira», dedi.Абдуллоҳ ибн Маслама бизга Моликдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аср намози қўлдан кетган киши, гўё аҳли ва моли ҳалок бўлган кишига ўхшайди». Абу Довуд айтди: Убайдуллоҳ ибн Умар «утира» (деб) айтди. Бу ҳақда Айюбдан (ривоят қилишда) ихтилоф қилинган. Зуҳрий эса Солимдан, у отасидан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилиб: «вутира», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ قَالَ أَبُو عَمْرٍو يَعْنِي الأَوْزَاعِيَّ وَذَلِكَ أَنْ تَرَى، مَا عَلَى الأَرْضِ مِنَ الشَّمْسِ صَفْرَاءَ ‏.‏

Mahmud ibn Xolid bizga, Validdan rivoyat qildi: U aytdi: Abu Amr — yaʼni al-Avzoiy — aytdi: Bu (asrni kechiktirish) — yer yuzidagi quyosh nurini sargʻaygan holatda koʻrishingdir.Маҳмуд ибн Холид бизга, Валиддан ривоят қилди: У айтди: Абу Амр — яъни ал-Авзоий — айтди: Бу (асрни кечиктириш) — ер юзидаги қуёш нурини сарғайган ҳолатда кўришингдир.

حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا نُصَلِّي الْمَغْرِبَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ نَرْمِي فَيَرَى أَحَدُنَا مَوْضِعَ نَبْلِهِ ‏.‏

Dovud ibn Shabiyb bizga, Hammod bizga, Sobit al-Bunoniydan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytdi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan shom namozini oʻqir, soʻng (kamondan) oʻq otar edik, birortamiz oʻqi tushgan joyni koʻra olar edi.Довуд ибн Шабийб бизга, Ҳаммод бизга, Собит ал-Бунонийдан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтди: Биз Пайғамбар ﷺ билан шом намозини ўқир, сўнг (камондан) ўқ отар эдик, бирортамиз ўқи тушган жойни кўра олар эди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عِيسَى، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْمَغْرِبَ سَاعَةَ تَغْرُبُ الشَّمْسُ إِذَا غَابَ حَاجِبُهَا ‏.‏

Amr ibn Ali bizga Safvon ibn Iysodan, u Yazid ibn Abu Ubayddan, u Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytdi: Paygʻambar ﷺ shom namozini quyosh botgan, uning yuqori chekkasi gʻoyib boʻlgan onida oʻqir edilar.Амр ибн Али бизга Сафвон ибн Ийсодан, у Язид ибн Абу Убайддан, у Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтди: Пайғамбар ﷺ шом намозини қуёш ботган, унинг юқори чеккаси ғойиб бўлган онида ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ عَلَيْنَا أَبُو أَيُّوبَ غَازِيًا وَعُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ يَوْمَئِذٍ عَلَى مِصْرَ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ فَقَامَ إِلَيْهِ أَبُو أَيُّوبَ فَقَالَ لَهُ مَا هَذِهِ الصَّلاَةُ يَا عُقْبَةُ فَقَالَ شُغِلْنَا ‏.‏ قَالَ أَمَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ - أَوْ قَالَ عَلَى الْفِطْرَةِ - مَا لَمْ يُؤَخِّرُوا الْمَغْرِبَ إِلَى أَنْ تَشْتَبِكَ النُّجُومُ ‏"‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Umar bizga, Yazid ibn Zurayʼ bizga, Muhammad ibn Ishoq bizga, Yazid ibn Abu Habiyb menga Marsad ibn Abdullohdan rivoyat qilib aytdi: U aytdi: Abu Ayyub (roziyallohu anhu) bizga gʻazotchi boʻlib kelganida, oʻsha kunlarda Uqba ibn Omir Misr (hokimi) edi. U shom namozini kechiktirdi. Shunda Abu Ayyub uning oldiga turib bordi va unga: «Ey Uqba, bu qanaqa namoz?» dedi. U: «Band boʻlib qoldik», dedi. (Abu Ayyub): «Sen Rasululloh ﷺning: ‹Ummatim yulduzlar (toʻr kabi) qalin chiqquncha shom namozini kechiktirmas ekan, doimo yaxshilikda — yoki: fitratda — boʻlaveradi›, deganlarini eshitmaganmiding?» dedi.Убайдуллоҳ ибн Умар бизга, Язид ибн Зурайъ бизга, Муҳаммад ибн Ишоқ бизга, Язид ибн Абу Ҳабийб менга Марсад ибн Абдуллоҳдан ривоят қилиб айтди: У айтди: Абу Айюб (розияллоҳу анҳу) бизга ғазотчи бўлиб келганида, ўша кунларда Уқба ибн Омир Миср (ҳокими) эди. У шом намозини кечиктирди. Шунда Абу Айюб унинг олдига туриб борди ва унга: «Эй Уқба, бу қанақа намоз?» деди. У: «Банд бўлиб қолдик», деди. (Абу Айюб): «Сен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Умматим юлдузлар (тўр каби) қалин чиққунча шом намозини кечиктирмас экан, доимо яхшиликда — ёки: фитратда — бўлаверади›, деганларини эшитмаганмидинг?» деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ، بِوَقْتِ هَذِهِ الصَّلاَةِ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّيهَا لِسُقُوطِ الْقَمَرِ لِثَالِثَةٍ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U: «Men odamlar ichida bu namozning — oxirgi xufton namozining vaqtini eng yaxshi bilganidirman. Rasululloh ﷺ uni oyning uchinchi kechasidagi botishi paytida oʻqir edilar», dedi.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У: «Мен одамлар ичида бу намознинг — охирги хуфтон намозининг вақтини энг яхши билганидирман. Расулуллоҳ ﷺ уни ойнинг учинчи кечасидаги ботиши пайтида ўқир эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ مَكَثْنَا ذَاتَ لَيْلَةٍ نَنْتَظِرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِصَلاَةِ الْعِشَاءِ فَخَرَجَ إِلَيْنَا حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ أَوْ بَعْدَهُ فَلاَ نَدْرِي أَشَىْءٌ شَغَلَهُ أَمْ غَيْرُ ذَلِكَ فَقَالَ حِينَ خَرَجَ ‏"‏ أَتَنْتَظِرُونَ هَذِهِ الصَّلاَةَ لَوْلاَ أَنْ تَثْقُلَ عَلَى أُمَّتِي لَصَلَّيْتُ بِهِمْ هَذِهِ السَّاعَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَمَرَ الْمُؤَذِّنَ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Bir kecha xufton namozi uchun Rasululloh ﷺni kutib oʻtirdik. U zot bizning oldimizga kechaning uchdan biri oʻtganda yoki undan keyinroq chiqdilar. Biz u zotni biror narsa mashgʻul qildimi yoki boshqa narsami — buni bilmas edik. U zot chiqqanlarida: ‹Mana shu namozni kutyapsizlarmi? Agar ummatimga ogʻir boʻlmaganida edi, ularga bu namozni mana shu soatda oʻqirdim›, dedilar. Soʻng muazzinga buyurdilar, u namozga iqomat aytdi».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У деди: «Бир кеча хуфтон намози учун Расулуллоҳ ﷺни кутиб ўтирдик. У зот бизнинг олдимизга кечанинг учдан бири ўтганда ёки ундан кейинроқ чиқдилар. Биз у зотни бирор нарса машғул қилдими ёки бошқа нарсами — буни билмас эдик. У зот чиққанларида: ‹Мана шу намозни кутяпсизларми? Агар умматимга оғир бўлмаганида эди, уларга бу намозни мана шу соатда ўқирдим›, дедилар. Сўнг муаззинга буюрдилар, у намозга иқомат айтди».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا حَرِيزٌ، عَنْ رَاشِدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ السَّكُونِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ، يَقُولُ ارْتَقَبْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْعَتَمَةِ فَأَخَّرَ حَتَّى ظَنَّ الظَّانُّ أَنَّهُ لَيْسَ بِخَارِجٍ وَالْقَائِلُ مِنَّا يَقُولُ صَلَّى فَإِنَّا لَكَذَلِكَ حَتَّى خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا لَهُ كَمَا قَالُوا فَقَالَ لَهُمْ ‏"‏ أَعْتِمُوا بِهَذِهِ الصَّلاَةِ فَإِنَّكُمْ قَدْ فُضِّلْتُمْ بِهَا عَلَى سَائِرِ الأُمَمِ وَلَمْ تُصَلِّهَا أُمَّةٌ قَبْلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Biz Paygʻambar ﷺni xufton namozida kutib turdik. U zot shu qadar kechiktirdilarki, hatto ayrim kishilar u zot chiqmaslar deb oʻylab qoldi, bizdan baʼzimiz esa: ‹U zot namozni oʻqib boʻldilar›, der edi. Biz shu holatda turganimizda Paygʻambar ﷺ chiqdilar. Odamlar u zotga aytgan gaplarini aytishdi. Shunda u zot ularga: ‹Bu namozni qorongʻulikda oʻqinglar, chunki sizlar shu namoz bilan boshqa barcha ummatlardan ustun qilingansizlar va sizlardan oldin hech bir ummat uni oʻqimagan›, dedilar».Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Биз Пайғамбар ﷺни хуфтон намозида кутиб турдик. У зот шу қадар кечиктирдиларки, ҳатто айрим кишилар у зот чиқмаслар деб ўйлаб қолди, биздан баъзимиз эса: ‹У зот намозни ўқиб бўлдилар›, дер эди. Биз шу ҳолатда турганимизда Пайғамбар ﷺ чиқдилар. Одамлар у зотга айтган гапларини айтишди. Шунда у зот уларга: ‹Бу намозни қоронғуликда ўқинглар, чунки сизлар шу намоз билан бошқа барча умматлардан устун қилингансизлар ва сизлардан олдин ҳеч бир уммат уни ўқимаган›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ صَلَّيْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْعَتَمَةِ فَلَمْ يَخْرُجْ حَتَّى مَضَى نَحْوٌ مِنْ شَطْرِ اللَّيْلِ فَقَالَ ‏"‏ خُذُوا مَقَاعِدَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْنَا مَقَاعِدَنَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا وَأَخَذُوا مَضَاجِعَهُمْ وَإِنَّكُمْ لَنْ تَزَالُوا فِي صَلاَةٍ مَا انْتَظَرْتُمُ الصَّلاَةَ وَلَوْلاَ ضَعْفُ الضَّعِيفِ وَسَقَمُ السَّقِيمِ لأَخَّرْتُ هَذِهِ الصَّلاَةَ إِلَى شَطْرِ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Rasululloh ﷺ bilan birga xufton namozini oʻqidik. U zot kechaning yarmiga yaqini oʻtmaguncha chiqmadilar. Soʻng: ‹Joylaringizni egallanglar›, dedilar. Biz joylarimizni egalladik. Keyin u zot: ‹Albatta odamlar namozlarini oʻqib, oʻrinlariga yotib boʻldilar. Sizlar esa namozni kutar ekansiz, doimo namozda boʻlasizlar. Agar zaifning zaifligi va kasalning kasalligi boʻlmaganida edi, bu namozni kechaning yarmigacha kechiktirardim›, dedilar».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга хуфтон намозини ўқидик. У зот кечанинг ярмига яқини ўтмагунча чиқмадилар. Сўнг: ‹Жойларингизни эгалланглар›, дедилар. Биз жойларимизни эгалладик. Кейин у зот: ‹Албатта одамлар намозларини ўқиб, ўринларига ётиб бўлдилар. Сизлар эса намозни кутар экансиз, доимо намозда бўласизлар. Агар заифнинг заифлиги ва касалнинг касаллиги бўлмаганида эди, бу намозни кечанинг ярмигача кечиктирардим›, дедилар».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - أَنَّهَا قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُصَلِّي الصُّبْحَ فَيَنْصَرِفُ النِّسَاءُ مُتَلَفِّعَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ مَا يُعْرَفْنَ مِنَ الْغَلَسِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U: «Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqirdilar, soʻng ayollar choyshablariga oʻralgan holda qaytib ketishar va tong oldidagi qorongʻulikdan ular tanib boʻlmas edi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У: «Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқирдилар, сўнг аёллар чойшабларига ўралган ҳолда қайтиб кетишар ва тонг олдидаги қоронғуликдан улар таниб бўлмас эди», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصْبِحُوا بِالصُّبْحِ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ لأُجُورِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ أَعْظَمُ لِلأَجْرِ ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh ﷺ: «Bomdod namozini tong yorishganda oʻqinglar, zero bu sizlar uchun savobning kattaroq boʻlishidir», — yoki: «savobning kattaroq boʻlishidir», — dedilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Расулуллоҳ ﷺ: «Бомдод намозини тонг ёришганда ўқинглар, зеро бу сизлар учун савобнинг каттароқ бўлишидир», — ёки: «савобнинг каттароқ бўлишидир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصُّنَابِحِيِّ، قَالَ زَعَمَ أَبُو مُحَمَّدٍ أَنَّ الْوِتْرَ، وَاجِبٌ، فَقَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ كَذَبَ أَبُو مُحَمَّدٍ أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ خَمْسُ صَلَوَاتٍ افْتَرَضَهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ أَحْسَنَ وُضُوءَهُنَّ وَصَلاَّهُنَّ لِوَقْتِهِنَّ وَأَتَمَّ رُكُوعَهُنَّ وَخُشُوعَهُنَّ كَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ عَهْدٌ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَيْسَ لَهُ عَلَى اللَّهِ عَهْدٌ إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ وَإِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Sunobihiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Abu Muhammad: «Vitr namozi vojibdir», deb daʼvo qildi. Shunda Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu): «Abu Muhammad xato qildi. Men Rasululloh ﷺning shunday deganlariga guvohlik beraman: ‹Allohu taolo besh namozni farz qilgan. Kim ularning tahoratini chiroyli qilsa, ularni oʻz vaqtida oʻqisa, rukuʼlarini va xushuʼlarini toʻkis bajarsa, unga Allohning uni magʻfirat qilishi haqida ahdi boʻladi. Kim bunday qilmasa, unga Allohning ahdi yoʻq: xohlasa magʻfirat qiladi, xohlasa azoblaydi›», dedi.Абдуллоҳ ибн Сунобиҳий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Абу Муҳаммад: «Витр намози вожибдир», деб даъво қилди. Шунда Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу): «Абу Муҳаммад хато қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларига гувоҳлик бераман: ‹Аллоҳу таоло беш намозни фарз қилган. Ким уларнинг таҳоратини чиройли қилса, уларни ўз вақтида ўқиса, рукуъларини ва хушуъларини тўкис бажарса, унга Аллоҳнинг уни мағфират қилиши ҳақида аҳди бўлади. Ким бундай қилмаса, унга Аллоҳнинг аҳди йўқ: хоҳласа мағфират қилади, хоҳласа азоблайди›», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ غَنَّامٍ، عَنْ بَعْضِ، أُمَّهَاتِهِ عَنْ أُمِّ فَرْوَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الْخُزَاعِيُّ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عَمَّةٍ لَهُ يُقَالُ لَهَا أُمُّ فَرْوَةَ قَدْ بَايَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ ‏.‏

Ummu Farva (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺdan: «Qaysi amal afzal?» deb soʻraldi. U zot: «Namozni avvalgi vaqtida oʻqimoq», dedilar. Xuzoiy oʻz rivoyatida uni ammasidan keltirdi: u ayolni Ummu Farva deyilar va u Paygʻambar ﷺga bayʼat qilgan edi; Paygʻambar ﷺdan soʻralgani aytildi.Умму Фарва (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси амал афзал?» деб сўралди. У зот: «Намозни аввалги вақтида ўқимоқ», дедилар. Хузоий ўз ривоятида уни аммасидан келтирди: у аёлни Умму Фарва дейилар ва у Пайғамбар ﷺга байъат қилган эди; Пайғамбар ﷺдан сўралгани айтилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عُمَارَةَ بْنِ رُؤَيْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَقَالَ أَخْبِرْنِي مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَلِجُ النَّارَ رَجُلٌ صَلَّى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ وَوَعَاهُ قَلْبِي ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ وَأَنَا سَمِعْتُهُ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ذَلِكَ ‏.‏

Abu Bakr ibn Umora ibn Ruvayba otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U dedi: Basralik bir kishi undan soʻrab: «Rasululloh ﷺdan eshitgan narsangni menga xabar ber», dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin namoz oʻqigan kishi doʻzaxga kirmaydi›, deganlarini eshitdim», dedi. Haligi kishi: «Buni undan oʻzing eshitdingmi?» deb uch marta soʻradi. U: «Ha, buni ikkala qulogʻim eshitdi va qalbim yodlab oldi», deb javob berdi. Shunda haligi kishi: «Men ham u zot ﷺning buni aytganlarini eshitganman», dedi.Абу Бакр ибн Умора ибн Рувайба отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У деди: Басралик бир киши ундан сўраб: «Расулуллоҳ ﷺдан эшитган нарсангни менга хабар бер», деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин намоз ўқиган киши дўзахга кирмайди›, деганларини эшитдим», деди. Ҳалиги киши: «Буни ундан ўзинг эшитдингми?» деб уч марта сўради. У: «Ҳа, буни иккала қулоғим эшитди ва қалбим ёдлаб олди», деб жавоб берди. Шунда ҳалиги киши: «Мен ҳам у зот ﷺнинг буни айтганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ فِيمَا عَلَّمَنِي ‏"‏ وَحَافِظْ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ إِنَّ هَذِهِ سَاعَاتٌ لِي فِيهَا أَشْغَالٌ فَمُرْنِي بِأَمْرٍ جَامِعٍ إِذَا أَنَا فَعَلْتُهُ أَجْزَأَ عَنِّي فَقَالَ ‏"‏ حَافِظْ عَلَى الْعَصْرَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَا كَانَتْ مِنْ لُغَتِنَا فَقُلْتُ وَمَا الْعَصْرَانِ فَقَالَ ‏"‏ صَلاَةٌ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَصَلاَةٌ قَبْلَ غُرُوبِهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Fazola otasi Fazola (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ menga (dinni) oʻrgatdilar. Menga oʻrgatgan narsalari orasida: «Besh vaqt namozni saqla», degan ham bor edi. Men: «Bu vaqtlarda mening mashgʻulotlarim boʻladi. Shuning uchun menga shunday bir keng amrni buyuringki, men uni qilsam, menga kifoya qilsin», dedim. U zot: «Ikki asrni saqla», dedilar. Bu (soʻz) bizning lahjamizda yoʻq edi. Shunda men: «Ikki asr nima?» dedim. U zot: «Quyosh chiqishidan oldingi namoz va botishidan oldingi namoz», dedilar.Абдуллоҳ ибн Фазола отаси Фазола (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ менга (динни) ўргатдилар. Менга ўргатган нарсалари орасида: «Беш вақт намозни сақла», деган ҳам бор эди. Мен: «Бу вақтларда менинг машғулотларим бўлади. Шунинг учун менга шундай бир кенг амрни буюрингки, мен уни қилсам, менга кифоя қилсин», дедим. У зот: «Икки асрни сақла», дедилар. Бу (сўз) бизнинг лаҳжамизда йўқ эди. Шунда мен: «Икки аср нима?» дедим. У зот: «Қуёш чиқишидан олдинги намоз ва ботишидан олдинги намоз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ، عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، وَأَبَانُ، كِلاَهُمَا عَنْ خُلَيْدٍ الْعَصَرِيِّ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمْسٌ مَنْ جَاءَ بِهِنَّ مَعَ إِيمَانٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ مَنْ حَافَظَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ عَلَى وُضُوئِهِنَّ وَرُكُوعِهِنَّ وَسُجُودِهِنَّ وَمَوَاقِيتِهِنَّ وَصَامَ رَمَضَانَ وَحَجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَأَعْطَى الزَّكَاةَ طَيِّبَةً بِهَا نَفْسُهُ وَأَدَّى الأَمَانَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَمَا أَدَاءُ الأَمَانَةِ قَالَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh ﷺ dedilar: «Besh narsa borki, kim ularni iymon bilan bajo keltirsa, jannatga kiradi: kim besh vaqt namozni tahoratlari, rukuʼlari, sajdalari va vaqtlari bilan saqlasa, Ramazonda roʻza tutsa, yoʻliga qodir boʻlsa Baytni haj qilsa, koʻngli rozi holda zakot bersa va omonatni ado etsa». Sahobalar: «Ey Abu Dardo, omonatni ado etish nima?» deyishdi. U: «Janobatdan gʻusl qilishdir», dedi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Беш нарса борки, ким уларни иймон билан бажо келтирса, жаннатга киради: ким беш вақт намозни таҳоратлари, рукуълари, саждалари ва вақтлари билан сақласа, Рамазонда рўза тутса, йўлига қодир бўлса Байтни ҳаж қилса, кўнгли рози ҳолда закот берса ва омонатни адо этса». Саҳобалар: «Эй Абу Дардо, омонатни адо этиш нима?» дейишди. У: «Жанобатдан ғусл қилишдир», деди.

حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، عَنْ ضُبَارَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلِيكٍ الأَلْهَانِيِّ، أَخْبَرَنِي ابْنُ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، قَالَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ إِنَّ أَبَا قَتَادَةَ بْنَ رِبْعِيٍّ أَخْبَرَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِنِّي فَرَضْتُ عَلَى أُمَّتِكَ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَعَهِدْتُ عِنْدِي عَهْدًا أَنَّهُ مَنْ جَاءَ يُحَافِظُ عَلَيْهِنَّ لِوَقْتِهِنَّ أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ وَمَنْ لَمْ يُحَافِظْ عَلَيْهِنَّ فَلاَ عَهْدَ لَهُ عِنْدِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda ibn Ribʼiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Rasululloh ﷺ dedilar: «Allohu taolo aytdi: ‹Albatta Men sening ummatingga besh vaqt namozni farz qildim va Oʻz huzurimda ahd qildimki, kim ularni oʻz vaqtida saqlab kelsa, uni jannatga kiritaman. Kim ularni saqlamasa, uning uchun Mening huzurimda ahd yoʻq›».Абу Қатода ибн Рибъий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Аллоҳу таоло айтди: ‹Албатта Мен сенинг умматингга беш вақт намозни фарз қилдим ва Ўз ҳузуримда аҳд қилдимки, ким уларни ўз вақтида сақлаб келса, уни жаннатга киритаман. Ким уларни сақламаса, унинг учун Менинг ҳузуримда аҳд йўқ›».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ، - يَعْنِي الْجَوْنِيَّ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ كَيْفَ أَنْتَ إِذَا كَانَتْ عَلَيْكَ أُمَرَاءُ يُمِيتُونَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ يُؤَخِّرُونَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا تَأْمُرُنِي قَالَ ‏"‏ صَلِّ الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا فَإِنْ أَدْرَكْتَهَا مَعَهُمْ فَصَلِّهَا فَإِنَّهَا لَكَ نَافِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Abu Zar, sening ustingda namozni oʻldiradigan — yoki: namozni kechiktiradigan — amirlar boʻlsa, qanday qilasan?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, menga nimani buyurasiz?» dedim. U zot: «Namozni oʻz vaqtida oʻqi. Agar uni ular bilan birga (qaytadan) yetkazsang, oʻqib ol, zero u sen uchun nafl boʻladi», dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Абу Зар, сенинг устингда намозни ўлдирадиган — ёки: намозни кечиктирадиган — амирлар бўлса, қандай қиласан?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга нимани буюрасиз?» дедим. У зот: «Намозни ўз вақтида ўқи. Агар уни улар билан бирга (қайтадан) етказсанг, ўқиб ол, зеро у сен учун нафл бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، دُحَيْمٌ الدِّمَشْقِيُّ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي حَسَّانُ، - يَعْنِي ابْنَ عَطِيَّةَ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ الْيَمَنَ رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْنَا - قَالَ - فَسَمِعْتُ تَكْبِيرَهُ مَعَ الْفَجْرِ رَجُلٌ أَجَشُّ الصَّوْتِ - قَالَ - فَأُلْقِيَتْ عَلَيْهِ مَحَبَّتِي فَمَا فَارَقْتُهُ حَتَّى دَفَنْتُهُ بِالشَّامِ مَيْتًا ثُمَّ نَظَرْتُ إِلَى أَفْقَهِ النَّاسِ بَعْدَهُ فَأَتَيْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَلَزِمْتُهُ حَتَّى مَاتَ فَقَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَيْفَ بِكُمْ إِذَا أَتَتْ عَلَيْكُمْ أُمَرَاءُ يُصَلُّونَ الصَّلاَةَ لِغَيْرِ مِيقَاتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَمَا تَأْمُرُنِي إِنْ أَدْرَكَنِي ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ صَلِّ الصَّلاَةَ لِمِيقَاتِهَا وَاجْعَلْ صَلاَتَكَ مَعَهُمْ سُبْحَةً ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Maymun al-Avdiy aytdi: Allohning Rasuli ﷺ tomonidan bizga elchi qilib yuborilgan Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Yamanga, bizning oldimizga keldi. Men uning bomdod paytidagi takbirini eshitdim — u jarangdor ovozli kishi edi. Shunda menga unga nisbatan muhabbat solindi va men uni Shomda dafn etgunimcha — vafotigacha undan ajralmadim. Soʻng undan keyin odamlarning eng faqihroqiga nazar soldim va Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)ning oldiga keldim hamda u vafot etgunicha unga yaqin boʻldim. U dedi: Rasululloh ﷺ menga: «Sizlarga namozni oʻz vaqtidan boshqada oʻqiydigan amirlar kelsa, holingiz qanday boʻladi?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, bunga yoʻliqsam, menga nimani buyurasiz?» dedim. U zot: «Namozni oʻz vaqtida oʻqi va ular bilan oʻqigan namozingni nafl qilib ol», dedilar.Амр ибн Маймун ал-Авдий айтди: Аллоҳнинг Расули ﷺ томонидан бизга элчи қилиб юборилган Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Яманга, бизнинг олдимизга келди. Мен унинг бомдод пайтидаги такбирини эшитдим — у жарангдор овозли киши эди. Шунда менга унга нисбатан муҳаббат солинди ва мен уни Шомда дафн этгунимча — вафотигача ундан ажралмадим. Сўнг ундан кейин одамларнинг энг фақиҳроқига назар солдим ва Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдим ҳамда у вафот этгунича унга яқин бўлдим. У деди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Сизларга намозни ўз вақтидан бошқада ўқийдиган амирлар келса, ҳолингиз қандай бўлади?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, бунга йўлиқсам, менга нимани буюрасиз?» дедим. У зот: «Намозни ўз вақтида ўқи ва улар билан ўқиган намозингни нафл қилиб ол», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ بْنِ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ أَبِي الْمُثَنَّى، عَنِ ابْنِ أُخْتِ، عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، - الْمَعْنَى - عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ أَبِي الْمُثَنَّى الْحِمْصِيِّ، عَنْ أَبِي أُبَىِّ ابْنِ امْرَأَةِ، عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهَا سَتَكُونُ عَلَيْكُمْ بَعْدِي أُمَرَاءُ تَشْغَلُهُمْ أَشْيَاءُ عَنِ الصَّلاَةِ لِوَقْتِهَا حَتَّى يَذْهَبَ وَقْتُهَا فَصَلُّوا الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُصَلِّي مَعَهُمْ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ إِنْ أَدْرَكْتُهَا مَعَهُمْ أَأُصَلِّي مَعَهُمْ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Qudoma ibn Aʼyan bizga Jarirdan, u Mansurdan, u Hilol ibn Yisofdan, u Abul-Musannodan, u Uboda ibn Somitning singlisining oʻgʻlidan, u Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan hadis aytib berdi; shuningdek Muhammad ibn Sulaymon al-Anboriy bizga Vakiʼdan, u Sufyondan — maʼno bir xil — u Mansurdan, u Hilol ibn Yisofdan, u Abul-Musanno al-Himsiydan, u Uboda ibn Somitning ayolining oʻgʻli Abu Ubaydan, u Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, mendan keyin ustingizdan shunday amirlar boʻladiki, baʼzi narsalar ularni namozni oʻz vaqtida oʻqishdan mashgʻul qilib qoʻyadi, hatto uning vaqti oʻtib ketadi. Bas, siz namozni oʻz vaqtida oʻqinglar», dedilar. Bir kishi: «Yo Rasululloh, ular bilan (yana) oʻqiyveraymi?» deb soʻradi. U zot: «Ha, agar xohlasang», dedilar. Sufyon esa (shu kishining): «Agar uni ular bilan birga topsam, ular bilan oʻqiyveraymi?» degan deydi. U zot: «Ha, agar xohlasang», dedilar.Муҳаммад ибн Қудома ибн Аъян бизга Жарирдан, у Мансурдан, у Ҳилол ибн Йисофдан, у Абул-Мусаннодан, у Убода ибн Сомитнинг синглисининг ўғлидан, у Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ҳадис айтиб берди; шунингдек Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Анборий бизга Вакиъдан, у Суфёндан — маъно бир хил — у Мансурдан, у Ҳилол ибн Йисофдан, у Абул-Мусанно ал-Ҳимсийдан, у Убода ибн Сомитнинг аёлининг ўғли Абу Убайдан, у Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мендан кейин устингиздан шундай амирлар бўладики, баъзи нарсалар уларни намозни ўз вақтида ўқишдан машғул қилиб қўяди, ҳатто унинг вақти ўтиб кетади. Бас, сиз намозни ўз вақтида ўқинглар», дедилар. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, улар билан (яна) ўқийверайми?» деб сўради. У зот: «Ҳа, агар хоҳласанг», дедилар. Суфён эса (шу кишининг): «Агар уни улар билан бирга топсам, улар билан ўқийверайми?» деган дейди. У зот: «Ҳа, агар хоҳласанг», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ، - يَعْنِي الزَّعْفَرَانِيَّ - حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ وَقَّاصٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَكُونُ عَلَيْكُمْ أُمَرَاءُ مِنْ بَعْدِي يُؤَخِّرُونَ الصَّلاَةَ فَهِيَ لَكُمْ وَهِيَ عَلَيْهِمْ فَصَلُّوا مَعَهُمْ مَا صَلَّوُا الْقِبْلَةَ ‏"‏ ‏.‏

Abul-Validut-Tayolisiy bizga Abu Hoshim — yaʼni az-Zaʼfaroniydan, unga Solih ibn Ubayd Qabisa ibn Vaqqos (roziyallohu anhu)dan hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Mendan keyin ustingizdan namozni kechiktiradigan amirlar boʻladi. Bas, u (oʻz vaqtida oʻqigan namoz) sizning foydangizga va ularning ziyoniga boʻladi. Modomiki, ular qiblaga qarab namoz oʻqir ekan, ular bilan birga oʻqinglar», dedilar.Абул-Валидут-Таёлисий бизга Абу Ҳошим — яъни аз-Заъфаронийдан, унга Солиҳ ибн Убайд Қабиса ибн Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мендан кейин устингиздан намозни кечиктирадиган амирлар бўлади. Бас, у (ўз вақтида ўқиган намоз) сизнинг фойдангизга ва уларнинг зиёнига бўлади. Модомики, улар қиблага қараб намоз ўқир экан, улар билан бирга ўқинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَفَلَ مِنْ غَزْوَةِ خَيْبَرَ فَسَارَ لَيْلَةً حَتَّى إِذَا أَدْرَكَنَا الْكَرَى عَرَّسَ وَقَالَ لِبِلاَلٍ ‏"‏ اكْلأْ لَنَا اللَّيْلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَغَلَبَتْ بِلاَلاً عَيْنَاهُ وَهُوَ مُسْتَنِدٌ إِلَى رَاحِلَتِهِ فَلَمْ يَسْتَيْقِظِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ بِلاَلٌ وَلاَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى إِذَا ضَرَبَتْهُمُ الشَّمْسُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوَّلَهُمُ اسْتِيقَاظًا فَفَزِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَخَذَ بِنَفْسِي الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاقْتَادُوا رَوَاحِلَهُمْ شَيْئًا ثُمَّ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ لَهُمُ الصَّلاَةَ وَصَلَّى بِهِمُ الصُّبْحَ فَلَمَّا قَضَى الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ ‏{‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ لِلذِّكْرَى ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يُونُسُ وَكَانَ ابْنُ شِهَابٍ يَقْرَؤُهَا كَذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ قَالَ عَنْبَسَةُ - يَعْنِي عَنْ يُونُسَ - فِي هَذَا الْحَدِيثِ لِذِكْرِي ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ الْكَرَى النُّعَاسُ ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga Ibn Vahbdan, unga Yunus Ibn Shihobdan, u Ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: Rasululloh ﷺ Xaybar gʻazotidan qaytib, kechasi yurib ketdilar. Bizni uyqu bosa boshlaganda, dam olish uchun toʻxtadilar va Bilolga: «Biz uchun kechani qoʻriqlab tur», dedilar. (Rovin) aytdi: Bilolning koʻzlarini uyqu yengdi, holbuki u tuyasiga suyangan edi. Nabiy ﷺ ham, Bilol ham, sahobalaridan birortasi ham, quyosh ularni urguncha (yaʼni quyosh chiqquncha) uygʻonmadi. Rasululloh ﷺ ulardan birinchi boʻlib uygʻondilar. Rasululloh ﷺ hovliqib: «Yo Bilol!» dedilar. U: «Sizning joningizni olgan Zot mening jonimni ham oldi, ota-onam sizga fido boʻlsin, yo Rasululloh», dedi. Soʻng ular tuyalarini biroz haydab ketishdi, keyin Nabiy ﷺ taharat oldilar va Bilolga buyurdilar, u ularga iqomat aytdi va u zot ularga bomdod namozini oʻqib berdilar. Namozni tugatgach: «Kim bir namozni unutsa, eslagan vaqtida uni oʻqisin. Zero, Alloh taolo: {Meni eslash uchun namozni toʻkis ado et}, degan» dedilar. Yunus aytdi: Ibn Shihob uni shunday (yaʼni lizzikro deb) oʻqir edi. Ahmad aytdi: Anbasa — yaʼni Yunusdan (rivoyat qilib) — bu hadisda «lizikriy» dedi. Yana Ahmad aytdi: «al-Karo» — bu uyqu bosishidir.Аҳмад ибн Солиҳ бизга Ибн Ваҳбдан, унга Юнус Ибн Шиҳобдан, у Ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ғазотидан қайтиб, кечаси юриб кетдилар. Бизни уйқу боса бошлаганда, дам олиш учун тўхтадилар ва Билолга: «Биз учун кечани қўриқлаб тур», дедилар. (Ровин) айтди: Билолнинг кўзларини уйқу енгди, ҳолбуки у туясига суянган эди. Набий ﷺ ҳам, Билол ҳам, саҳобаларидан бирортаси ҳам, қуёш уларни ургунча (яъни қуёш чиққунча) уйғонмади. Расулуллоҳ ﷺ улардан биринчи бўлиб уйғондилар. Расулуллоҳ ﷺ ҳовлиқиб: «Ё Билол!» дедилар. У: «Сизнинг жонингизни олган Зот менинг жонимни ҳам олди, ота-онам сизга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ», деди. Сўнг улар туяларини бироз ҳайдаб кетишди, кейин Набий ﷺ таҳарат олдилар ва Билолга буюрдилар, у уларга иқомат айтди ва у зот уларга бомдод намозини ўқиб бердилар. Намозни тугатгач: «Ким бир намозни унутса, эслаган вақтида уни ўқисин. Зеро, Аллоҳ таоло: {Мени эслаш учун намозни тўкис адо эт}, деган» дедилар. Юнус айтди: Ибн Шиҳоб уни шундай (яъни лиззикро деб) ўқир эди. Аҳмад айтди: Анбаса — яъни Юнусдан (ривоят қилиб) — бу ҳадисда «лизикрий» деди. Яна Аҳмад айтди: «ал-Каро» — бу уйқу босишидир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَحَوَّلُوا عَنْ مَكَانِكُمُ الَّذِي أَصَابَتْكُمْ فِيهِ الْغَفْلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ وَأَقَامَ وَصَلَّى ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ وَابْنِ إِسْحَاقَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ الأَذَانَ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ هَذَا وَلَمْ يُسْنِدْهُ مِنْهُمُ إِلاَّ الأَوْزَاعِيُّ وَأَبَانُ الْعَطَّارُ عَنْ مَعْمَرٍ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Abondan, unga Maʼmar az-Zuhriydan, u Said ibnul-Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Sizni gʻaflat bosgan bu joydan boshqa joyga koʻchinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, iqomat aytdi va (u zot) namoz oʻqitdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Molik, Sufyon ibn Uyayna, al-Avzoiy va Abdurrazzoq Maʼmar hamda Ibn Ishoqdan rivoyat qilishdi. Ulardan birortasi az-Zuhriyning shu hadisida azonni zikr qilmadi, ulardan al-Avzoiy va Abon al-Attordan boshqasi uni (Maʼmardan rivoyat qilib) musnad qilib (yaʼni sanad bilan) keltirmadi.Мусо ибн Исмоил бизга Абондан, унга Маъмар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизни ғафлат босган бу жойдан бошқа жойга кўчинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, иқомат айтди ва (у зот) намоз ўқитдилар. Абу Довуд айтди: Буни Молик, Суфён ибн Уяйна, ал-Авзоий ва Абдурраззоқ Маъмар ҳамда Ибн Ишоқдан ривоят қилишди. Улардан бирортаси аз-Зуҳрийнинг шу ҳадисида азонни зикр қилмади, улардан ал-Авзоий ва Абон ал-Аттордан бошқаси уни (Маъмардан ривоят қилиб) муснад қилиб (яъни санад билан) келтирмади.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو قَتَادَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي سَفَرٍ لَهُ فَمَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمِلْتُ مَعَهُ فَقَالَ ‏"‏ انْظُرْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ هَذَا رَاكِبٌ هَذَانِ رَاكِبَانِ هَؤُلاَءِ ثَلاَثَةٌ حَتَّى صِرْنَا سَبْعَةً ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ احْفَظُوا عَلَيْنَا صَلاَتَنَا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي صَلاَةَ الْفَجْرِ فَضُرِبَ عَلَى آذَانِهِمْ فَمَا أَيْقَظَهُمْ إِلاَّ حَرُّ الشَّمْسِ فَقَامُوا فَسَارُوا هُنَيَّةً ثُمَّ نَزَلُوا فَتَوَضَّئُوا وَأَذَّنَ بِلاَلٌ فَصَلَّوْا رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ثُمَّ صَلَّوُا الْفَجْرَ وَرَكِبُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ قَدْ فَرَّطْنَا فِي صَلاَتِنَا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لاَ تَفْرِيطَ فِي النَّوْمِ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ فَإِذَا سَهَا أَحَدُكُمْ عَنْ صَلاَةٍ فَلْيُصَلِّهَا حِينَ يَذْكُرُهَا وَمِنَ الْغَدِ لِلْوَقْتِ ‏"‏ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga Hammoddan, u Sobit al-Bunoniydan, u Abdulloh ibn Raboh al-Ansoriydan, unga Abu Qatoda (roziyallohu anhu) hadis aytib berdi: Nabiy ﷺ bir safarlarida edilar. Rasululloh ﷺ (yoʻldan) bir tomonga ogʻdilar, men ham u zot bilan ogʻdim. U zot: «Qarab tur», dedilar. Men: «Mana bu bir otliq; mana bular ikki otliq; mana bular uchta» dedim, hatto biz yetti kishi boʻldik. Soʻng u zot: «Bizga namozimizni — yaʼni bomdod namozini — saqlab tur», dedilar. Soʻng ularning quloqlariga (uyqu) urildi, ularni quyoshning issigʻidan boshqa narsa uygʻotmadi. Bas, ular turishib, biroz yurishdi, soʻng (tuyadan) tushib taharat olishdi va Bilol azon aytdi. Ular bomdodning ikki rakaat (sunnatini) oʻqishdi, keyin bomdodni oʻqishdi va (tuyaga) minishdi. Ularning baʼzilari baʼzilariga: «Biz namozimizda yoʻl qoʻyibmiz», deyishdi. Nabiy ﷺ: «Uyquda yoʻl qoʻyish (gunoh) yoʻq. Yoʻl qoʻyish faqat uygʻoqlikdadir. Bas, qachon biringiz bir namozdan gʻofil boʻlsa, uni eslagan vaqtida oʻqisin va ertasi kuni (oʻsha namozni) oʻz vaqtida (oʻqisin)», dedilar.Мусо ибн Исмоил бизга Ҳаммоддан, у Собит ал-Бунонийдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорийдан, унга Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) ҳадис айтиб берди: Набий ﷺ бир сафарларида эдилар. Расулуллоҳ ﷺ (йўлдан) бир томонга оғдилар, мен ҳам у зот билан оғдим. У зот: «Қараб тур», дедилар. Мен: «Мана бу бир отлиқ; мана булар икки отлиқ; мана булар учта» дедим, ҳатто биз етти киши бўлдик. Сўнг у зот: «Бизга намозимизни — яъни бомдод намозини — сақлаб тур», дедилар. Сўнг уларнинг қулоқларига (уйқу) урилди, уларни қуёшнинг иссиғидан бошқа нарса уйғотмади. Бас, улар туришиб, бироз юришди, сўнг (туядан) тушиб таҳарат олишди ва Билол азон айтди. Улар бомдоднинг икки ракаат (суннатини) ўқишди, кейин бомдодни ўқишди ва (туяга) минишди. Уларнинг баъзилари баъзиларига: «Биз намозимизда йўл қўйибмиз», дейишди. Набий ﷺ: «Уйқуда йўл қўйиш (гуноҳ) йўқ. Йўл қўйиш фақат уйғоқликдадир. Бас, қачон бирингиз бир намоздан ғофил бўлса, уни эслаган вақтида ўқисин ва эртаси куни (ўша намозни) ўз вақтида (ўқисин)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ شَيْبَانَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ سُمَيْرٍ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيُّ مِنَ الْمَدِينَةِ وَكَانَتِ الأَنْصَارُ تُفَقِّهُهُ - فَحَدَّثَنَا قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو قَتَادَةَ الأَنْصَارِيُّ فَارِسُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشَ الأُمَرَاءِ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ تُوقِظْنَا إِلاَّ الشَّمْسُ طَالِعَةً فَقُمْنَا وَهِلِينَ لِصَلاَتِنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رُوَيْدًا رُوَيْدًا ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى إِذَا تَعَالَتِ الشَّمْسُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَرْكَعُ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيَرْكَعْهُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ مَنْ كَانَ يَرْكَعُهُمَا وَمَنْ لَمْ يَكُنْ يَرْكَعُهُمَا فَرَكَعَهُمَا ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنَادَى بِالصَّلاَةِ فَنُودِيَ بِهَا فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِنَا فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّا نَحْمَدُ اللَّهَ أَنَّا لَمْ نَكُنْ فِي شَىْءٍ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا يَشْغَلُنَا عَنْ صَلاَتِنَا وَلَكِنَّ أَرْوَاحَنَا كَانَتْ بِيَدِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَأَرْسَلَهَا أَنَّى شَاءَ فَمَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ صَلاَةَ الْغَدَاةِ مِنْ غَدٍ صَالِحًا فَلْيَقْضِ مَعَهَا مِثْلَهَا ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Nasr bizga Vahb ibn Jarirdan, unga al-Asvad ibn Shaybon, unga Xolid ibn Sumayr hadis aytib berdi. U dedi: Bizning oldimizga Madinadan Abdulloh ibn Raboh al-Ansoriy keldi — ansorlar uni faqih (deb bilishar) edi — va u bizga hadis aytib berib dedi: Menga Abu Qatoda al-Ansoriy (roziyallohu anhu) — Rasululloh ﷺning chavandozi — hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ amirlar qoʻshinini joʻnatdilar — shu qissa bilan. (Abu Qatoda) aytdi: Bizni quyosh chiqib qolgani (issigʻi)dan boshqa narsa uygʻotmadi. Bas, biz namozimiz uchun hovliqib turdik. Nabiy ﷺ: «Sekin, sekin», dedilar. Hatto quyosh koʻtarilgach, Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim bomdodning ikki rakaatini oʻqir boʻlsa, ularni oʻqisin», dedilar. Bas, ularni oʻqiydigan kishi ham, oʻqimaydigan kishi ham turib oʻqidi. Soʻng Rasululloh ﷺ namozga (iqomatga) chaqirilishini buyurdilar, namozga chaqirildi. Rasululloh ﷺ turib bizga namoz oʻqib berdilar. Namozdan boʻshagach, u zot: «Ogoh boʻlinglar, biz Allohga hamd aytamizki, bizni namozimizdan mashgʻul qilib qoʻyadigan dunyo ishlaridan birortasida boʻlmadik. Lekin bizning ruhlarimiz Allohning — azza va jalla — qoʻlida edi, U ularni xohlagan paytida qaytarib yubordi. Bas, sizlardan kim ertaga bomdod namozini sogʻ-salomat topsa, u bilan birga uning misli (qazosini) ado etsin», dedilar.Али ибн Наср бизга Ваҳб ибн Жарирдан, унга ал-Асвад ибн Шайбон, унга Холид ибн Сумайр ҳадис айтиб берди. У деди: Бизнинг олдимизга Мадинадан Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорий келди — ансорлар уни фақиҳ (деб билишар) эди — ва у бизга ҳадис айтиб бериб деди: Менга Абу Қатода ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) — Расулуллоҳ ﷺнинг чавандози — ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ амирлар қўшинини жўнатдилар — шу қисса билан. (Абу Қатода) айтди: Бизни қуёш чиқиб қолгани (иссиғи)дан бошқа нарса уйғотмади. Бас, биз намозимиз учун ҳовлиқиб турдик. Набий ﷺ: «Секин, секин», дедилар. Ҳатто қуёш кўтарилгач, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким бомдоднинг икки ракаатини ўқир бўлса, уларни ўқисин», дедилар. Бас, уларни ўқийдиган киши ҳам, ўқимайдиган киши ҳам туриб ўқиди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ намозга (иқоматга) чақирилишини буюрдилар, намозга чақирилди. Расулуллоҳ ﷺ туриб бизга намоз ўқиб бердилар. Намоздан бўшагач, у зот: «Огоҳ бўлинглар, биз Аллоҳга ҳамд айтамизки, бизни намозимиздан машғул қилиб қўядиган дунё ишларидан бирортасида бўлмадик. Лекин бизнинг руҳларимиз Аллоҳнинг — азза ва жалла — қўлида эди, У уларни хоҳлаган пайтида қайтариб юборди. Бас, сизлардан ким эртага бомдод намозини соғ-саломат топса, у билан бирга унинг мисли (қазосини) адо этсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَبَضَ أَرْوَاحَكُمْ حَيْثُ شَاءَ وَرَدَّهَا حَيْثُ شَاءَ قُمْ فَأَذِّنْ بِالصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامُوا فَتَطَهَّرُوا حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَتِ الشَّمْسُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِالنَّاسِ ‏.‏

Amr ibn Avn bizga Xoliddan, u Husayndan, u Ibn Abu Qatodadan, u Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida xabar berdi. U dedi: Bas, (Nabiy ﷺ): «Albatta, Alloh jonlaringizni xohlagan joyida oldi va xohlagan joyida qaytardi. Tur, namozga azon ayt», dedilar. Bas, ular turishib tahorat olishdi. Quyosh koʻtarilgach, Nabiy ﷺ turib odamlarga namoz oʻqib berdilar.Амр ибн Авн бизга Холиддан, у Ҳусайндан, у Ибн Абу Қатодадан, у Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида хабар берди. У деди: Бас, (Набий ﷺ): «Албатта, Аллоҳ жонларингизни хоҳлаган жойида олди ва хоҳлаган жойида қайтарди. Тур, намозга азон айт», дедилар. Бас, улар туришиб таҳорат олишди. Қуёш кўтарилгач, Набий ﷺ туриб одамларга намоз ўқиб бердилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْثَرٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ فَتَوَضَّأَ حِينَ ارْتَفَعَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى بِهِمْ ‏.‏

Hannod bizga Absardan, u Husayndan, u Abdulloh ibn Abu Qatodadan, u otasi (Abu Qatoda roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda hadis aytib berdi. U dedi: Bas, (Nabiy ﷺ) quyosh koʻtarilgan vaqtda taharat oldilar va ularga namoz oʻqib berdilar.Ҳаннод бизга Абсардан, у Ҳусайндан, у Абдуллоҳ ибн Абу Қатодадан, у отаси (Абу Қатода розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шу маънода ҳадис айтиб берди. У деди: Бас, (Набий ﷺ) қуёш кўтарилган вақтда таҳарат олдилар ва уларга намоз ўқиб бердилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، - وَهُوَ الطَّيَالِسِيُّ - حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُغِيرَةِ - عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ أَنْ تُؤَخَّرَ صَلاَةٌ حَتَّى يَدْخُلَ وَقْتُ أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏

al-Abbos al-Anbariy bizga Sulaymon ibn Dovud — u Tayolisiydan, unga Sulaymon — yaʼni Ibnul-Mugʻiyradan, u Sobitdan, u Abdulloh ibn Robohdan, u Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan hadis aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Uyquda yoʻl qoʻyish (gunoh) yoʻq. Yoʻl qoʻyish faqat uygʻoqlikda boʻladi — namozni boshqa (namozning) vaqti kirib qolguncha kechiktirishingdir», dedilar.ал-Аббос ал-Анбарий бизга Сулаймон ибн Довуд — у Таёлисийдан, унга Сулаймон — яъни Ибнул-Муғийрадан, у Собитдан, у Абдуллоҳ ибн Робоҳдан, у Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ҳадис айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Уйқуда йўл қўйиш (гуноҳ) йўқ. Йўл қўйиш фақат уйғоқликда бўлади — намозни бошқа (намознинг) вақти кириб қолгунча кечиктиришингдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا لاَ كَفَّارَةَ لَهَا إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga Hammomdan, u Qatodadan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: Nabiy ﷺ: «Kim bir namozni unutsa, eslagan vaqtida uni oʻqisin. Bundan boshqa unga (boshqa) kafforat yoʻq», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга Ҳаммомдан, у Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: Набий ﷺ: «Ким бир намозни унутса, эслаган вақтида уни ўқисин. Бундан бошқа унга (бошқа) каффорат йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي مَسِيرٍ لَهُ فَنَامُوا عَنْ صَلاَةِ الْفَجْرِ فَاسْتَيْقَظُوا بِحَرِّ الشَّمْسِ فَارْتَفَعُوا قَلِيلاً حَتَّى اسْتَقَلَّتِ الشَّمْسُ ثُمَّ أَمَرَ مُؤَذِّنًا فَأَذَّنَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَقَامَ ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ ‏.‏

Vahb ibn Baqiyya bizga Xoliddan, u Yunus ibn Ubayddan, u al-Hasandan, u Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan xabar berdi: Rasululloh ﷺ bir safarlarida edilar. Bas, (odamlar) bomdod namozidan (uxlab) qolishdi va quyoshning issigʻidan uygʻonishdi. Soʻng quyosh koʻtarilguncha biroz yurishdi, keyin (u zot) bir muazzinga buyurdilar, u azon aytdi. (U zot) bomdoddan oldin ikki rakaat (sunnat) oʻqidilar, soʻng iqomat aytildi, keyin bomdodni oʻqidilar.Ваҳб ибн Бақийя бизга Холиддан, у Юнус ибн Убайддан, у ал-Ҳасандан, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан хабар берди: Расулуллоҳ ﷺ бир сафарларида эдилар. Бас, (одамлар) бомдод намозидан (ухлаб) қолишди ва қуёшнинг иссиғидан уйғонишди. Сўнг қуёш кўтарилгунча бироз юришди, кейин (у зот) бир муаззинга буюрдилар, у азон айтди. (У зот) бомдоддан олдин икки ракаат (суннат) ўқидилар, сўнг иқомат айтилди, кейин бомдодни ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، - وَهَذَا لَفْظُ عَبَّاسٍ - أَنَّ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ حَدَّثَهُمْ عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ عَيَّاشِ بْنِ عَبَّاسٍ - يَعْنِي الْقِتْبَانِيَّ - أَنَّ كُلَيْبَ بْنَ صُبْحٍ حَدَّثَهُمْ أَنَّ الزِّبْرِقَانَ حَدَّثَهُ عَنْ عَمِّهِ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَنَامَ عَنِ الصُّبْحِ حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَاسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ تَنَحُّوا عَنْ هَذَا الْمَكَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ ثُمَّ تَوَضَّئُوا وَصَلَّوْا رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ ثُمَّ أَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَصَلَّى بِهِمْ صَلاَةَ الصُّبْحِ ‏"‏ ‏.‏

Abbos al-Anbariy bizga (hadis aytib berdi); shuningdek Ahmad ibn Solih bizga hadis aytib berdi — bu Abbosning lafzi — Abdulloh ibn Yazid ularga Hayva ibn Shurayhdan, u Ayyosh ibn Abbos — yaʼni al-Qitboniydan (hadis aytib berdi)ki, Kulayb ibn Subh ularga hadis aytib berib (aytdi)ki, az-Zibriqon unga amakisi Amr ibn Umayya az-Zamriy (roziyallohu anhu)dan hadis aytib berdi. U dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlarida birga edik. Bas, u zot quyosh chiqquncha bomdoddan (uxlab) qoldilar. Rasululloh ﷺ uygʻonib: «Bu joydan nariga ketinglar», dedilar. (Rovin) aytdi: Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, keyin (odamlar) taharat olishdi va bomdodning ikki rakaat (sunnatini) oʻqishdi. Soʻng Bilolga buyurdilar, u iqomat aytdi va (u zot) ularga bomdod namozini oʻqib berdilar.Аббос ал-Анбарий бизга (ҳадис айтиб берди); шунингдек Аҳмад ибн Солиҳ бизга ҳадис айтиб берди — бу Аббоснинг лафзи — Абдуллоҳ ибн Язид уларга Ҳайва ибн Шурайҳдан, у Айёш ибн Аббос — яъни ал-Қитбонийдан (ҳадис айтиб берди)ки, Кулайб ибн Субҳ уларга ҳадис айтиб бериб (айтди)ки, аз-Зибриқон унга амакиси Амр ибн Умайя аз-Замрий (розияллоҳу анҳу)дан ҳадис айтиб берди. У деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларида бирга эдик. Бас, у зот қуёш чиққунча бомдоддан (ухлаб) қолдилар. Расулуллоҳ ﷺ уйғониб: «Бу жойдан нарига кетинглар», дедилар. (Ровин) айтди: Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди, кейин (одамлар) таҳарат олишди ва бомдоднинг икки ракаат (суннатини) ўқишди. Сўнг Билолга буюрдилар, у иқомат айтди ва (у зот) уларга бомдод намозини ўқиб бердилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - حَدَّثَنَا حَرِيزٌ، ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ، حَدَّثَنَا مُبَشِّرٌ، - يَعْنِي الْحَلَبِيَّ - حَدَّثَنَا حَرِيزٌ، - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ - حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ ذِي، مِخْبَرٍ الْحَبَشِيِّ وَكَانَ يَخْدُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَتَوَضَّأَ - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - وُضُوءًا لَمْ يَلْثَ مِنْهُ التُّرَابُ ثُمَّ أَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ ثُمَّ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ غَيْرَ عَجِلٍ ثُمَّ قَالَ لِبِلاَلٍ ‏"‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ صَلَّى الْفَرْضَ وَهُوَ غَيْرُ عَجِلٍ ‏.‏ قَالَ عَنْ حَجَّاجٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ صُلَيْحٍ حَدَّثَنِي ذُو مِخْبَرٍ رَجُلٌ مِنَ الْحَبَشَةِ وَقَالَ عُبَيْدٌ يَزِيدُ بْنُ صَالِحٍ ‏.‏

Ibrohim ibnul-Hasan bizga Hajjoj — yaʼni Ibn Muhammaddan, unga Hariz (hadis aytib berdi); shuningdek Ubayd ibn Abil-Vazir bizga Mubashshir — yaʼni al-Halabiydan, unga Hariz — yaʼni Ibn Usmondan, unga Yazid ibn Solih Zu Mixbar al-Habashiy (roziyallohu anhu)dan — u Nabiy ﷺ ga xizmat qilar edi — shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Bas, u — yaʼni Nabiy ﷺ — shunday taharat oldilarki, undan tuproq ifloslanmadi. Soʻng Bilolga buyurdilar, u azon aytdi. Keyin Nabiy ﷺ turib, shoshilmasdan ikki rakaat oʻqidilar, soʻng Bilolga: «Iqomat ayt», dedilar. Soʻng farzni shoshilmay oʻqidilar. (Rovin) Hajjojdan, u Yazid ibn Sulayhdan (rivoyat qilib): «Menga Zu Mixbar — Habashalik bir kishi hadis aytib berdi», dedi. Ubayd esa: «Yazid ibn Solih» dedi.Иброҳим ибнул-Ҳасан бизга Ҳажжож — яъни Ибн Муҳаммаддан, унга Ҳариз (ҳадис айтиб берди); шунингдек Убайд ибн Абил-Вазир бизга Мубашшир — яъни ал-Ҳалабийдан, унга Ҳариз — яъни Ибн Усмондан, унга Язид ибн Солиҳ Зу Михбар ал-Ҳабаший (розияллоҳу анҳу)дан — у Набий ﷺ га хизмат қилар эди — шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Бас, у — яъни Набий ﷺ — шундай таҳарат олдиларки, ундан тупроқ ифлосланмади. Сўнг Билолга буюрдилар, у азон айтди. Кейин Набий ﷺ туриб, шошилмасдан икки ракаат ўқидилар, сўнг Билолга: «Иқомат айт», дедилар. Сўнг фарзни шошилмай ўқидилар. (Ровин) Ҳажжождан, у Язид ибн Сулайҳдан (ривоят қилиб): «Менга Зу Михбар — Ҳабашалик бир киши ҳадис айтиб берди», деди. Убайд эса: «Язид ибн Солиҳ» деди.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ حَرِيزٍ، - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ - عَنْ يَزِيدَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ ذِي، مِخْبَرِ بْنِ أَخِي النَّجَاشِيِّ فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَأَذَّنَ وَهُوَ غَيْرُ عَجِلٍ ‏.‏

Muammal ibnul-Fazl bizga al-Validdan, u Hariz — yaʼni Ibn Usmondan, u Yazid ibn Solihdan, u Najoshiyning jiyani Zu Mixbar (roziyallohu anhu)dan shu xabar haqida hadis aytib berdi. U dedi: Bas, (Bilol) shoshilmay azon aytdi.Муаммал ибнул-Фазл бизга ал-Валиддан, у Ҳариз — яъни Ибн Усмондан, у Язид ибн Солиҳдан, у Нажошийнинг жияни Зу Михбар (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ҳақида ҳадис айтиб берди. У деди: Бас, (Билол) шошилмай азон айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي عَلْقَمَةَ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، قَالَ أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَكْلَؤُنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بِلاَلٌ أَنَا ‏.‏ فَنَامُوا حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَاسْتَيْقَظَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ افْعَلُوا كَمَا كُنْتُمْ تَفْعَلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَفَعَلْنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَكَذَلِكَ فَافْعَلُوا لِمَنْ نَامَ أَوْ نَسِيَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hudaybiya zamonida Rasululloh ﷺ bilan birga yoʻlga chiqqan edik. Rasululloh ﷺ: «Bizni kim qoʻriqlaydi?» dedilar. Bilol: «Men», dedi. Soʻng quyosh chiqquncha uxlab qoldilar. Nabiy ﷺ uygʻonib: «Odatda qiladiganingizdek qilinglar», dedilar. (Abdulloh:) Biz shunday qildik, deydi. (Nabiy ﷺ:) «Uxlab qolgan yoki unutgan kishi ham xuddi shunday qilsin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳудайбия замонида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга йўлга чиққан эдик. Расулуллоҳ ﷺ: «Бизни ким қўриқлайди?» дедилар. Билол: «Мен», деди. Сўнг қуёш чиққунча ухлаб қолдилар. Набий ﷺ уйғониб: «Одатда қиладиганингиздек қилинглар», дедилар. (Абдуллоҳ:) Биз шундай қилдик, дейди. (Набий ﷺ:) «Ухлаб қолган ёки унутган киши ҳам худди шундай қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي فَزَارَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أُمِرْتُ بِتَشْيِيدِ الْمَسَاجِدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَتُزَخْرِفُنَّهَا كَمَا زَخْرَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men masjidlarni baland qilib bezashga buyurilmadim», dedilar. Ibn Abbos: «Albatta siz ularni yahudiylar va nasroniylar bezagani kabi bezaysizlar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен масжидларни баланд қилиб безашга буюрилмадим», дедилар. Ибн Аббос: «Албатта сиз уларни яҳудийлар ва насронийлар безагани каби безайсизлар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، وَقَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَتَبَاهَى النَّاسُ فِي الْمَسَاجِدِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Odamlar masjidlar bilan bir-birlaridan faxrlanib maqtanmaguncha qiyomat qoyim boʻlmaydi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Одамлар масжидлар билан бир-бирларидан фахрланиб мақтанмагунча қиёмат қойим бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ الْمُرَجَّى، حَدَّثَنَا أَبُو هَمَّامٍ الدَّلاَّلُ، مُحَمَّدُ بْنُ مُحَبَّبٍ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيَاضٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يَجْعَلَ مَسْجِدَ الطَّائِفِ حَيْثُ كَانَ طَوَاغِيتُهُمْ ‏.‏

Usmon ibn Abul Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga Toif masjidini ularning butlari turgan joyga qurishni buyurdilar.Усмон ибн Абул Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга Тоиф масжидини уларнинг бутлари турган жойга қуришни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، وَمُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، - وَهُوَ أَتَمُّ - قَالاَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمَسْجِدَ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَبْنِيًّا بِاللَّبِنِ وَالْجَرِيدِ - قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَمَدُهُ مِنْ خَشَبِ النَّخْلِ - فَلَمْ يَزِدْ فِيهِ أَبُو بَكْرٍ شَيْئًا وَزَادَ فِيهِ عُمَرُ وَبَنَاهُ عَلَى بِنَائِهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِاللَّبِنِ وَالْجَرِيدِ وَأَعَادَ عَمَدَهُ - قَالَ مُجَاهِدٌ عُمُدَهُ خَشَبًا - وَغَيَّرَهُ عُثْمَانُ فَزَادَ فِيهِ زِيَادَةً كَثِيرَةً وَبَنَى جِدَارَهُ بِالْحِجَارَةِ الْمَنْقُوشَةِ وَالْقَصَّةِ وَجَعَلَ عَمَدَهُ مِنْ حِجَارَةٍ مَنْقُوشَةٍ وَسَقَّفَهُ بِالسَّاجِ ‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ وَسَقْفُهُ السَّاجُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْقَصَّةُ الْجِصُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ davrlarida masjid gʻisht va xurmo shoxlaridan qurilgan edi — Mujohid: «Uning ustunlari xurmo yogʻochidan edi», dedi. Abu Bakr unga hech narsa qoʻshmadi. Umar esa unga qoʻshib kengaytirdi va uni Rasululloh ﷺ davrida qurilganidek gʻisht va xurmo shoxlaridan bino qildi hamda ustunlarini yangiladi — Mujohid: «Uning ustunlarini yogʻochdan qildi», dedi. Usmon esa uni oʻzgartirib, koʻp narsa qoʻshib kengaytirdi va devorini naqshli tosh hamda gips bilan qurdi, ustunlarini naqshli toshdan qildi va tomini sof yogʻochdan yopdi. Mujohid: «Uning tomi sof yogʻoch edi», dedi. Abu Dovud aytdi: «Qassa» — gips degani.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ даврларида масжид ғишт ва хурмо шохларидан қурилган эди — Мужоҳид: «Унинг устунлари хурмо ёғочидан эди», деди. Абу Бакр унга ҳеч нарса қўшмади. Умар эса унга қўшиб кенгайтирди ва уни Расулуллоҳ ﷺ даврида қурилганидек ғишт ва хурмо шохларидан бино қилди ҳамда устунларини янгилади — Мужоҳид: «Унинг устунларини ёғочдан қилди», деди. Усмон эса уни ўзгартириб, кўп нарса қўшиб кенгайтирди ва деворини нақшли тош ҳамда гипс билан қурди, устунларини нақшли тошдан қилди ва томини соф ёғочдан ёпди. Мужоҳид: «Унинг томи соф ёғоч эди», деди. Абу Довуд айтди: «Қасса» — гипс дегани.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ مَسْجِدَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم كَانَتْ سَوَارِيهِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ جُذُوعِ النَّخْلِ أَعْلاَهُ مُظَلَّلٌ بِجَرِيدِ النَّخْلِ ثُمَّ إِنَّهَا نَخِرَتْ فِي خِلاَفَةِ أَبِي بَكْرٍ فَبَنَاهَا بِجُذُوعِ النَّخْلِ وَبِجَرِيدِ النَّخْلِ ثُمَّ إِنَّهَا نَخِرَتْ فِي خِلاَفَةِ عُثْمَانَ فَبَنَاهَا بِالآجُرِّ فَلَمْ تَزَلْ ثَابِتَةً حَتَّى الآنَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ masjidlarining ustunlari Rasululloh ﷺ davrlarida xurmo tanalaridan boʻlib, usti xurmo shoxlari bilan soyabon qilingan edi. Soʻng ular Abu Bakrning xalifaligi davrida chirib qoldi, u esa uni xurmo tanalari va xurmo shoxlaridan qayta qurdi. Soʻng ular Usmonning xalifaligi davrida yana chirib qoldi, u esa uni pishiq gʻishtdan qurdi. U hozirgacha mustahkam turibdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Набий ﷺ масжидларининг устунлари Расулуллоҳ ﷺ даврларида хурмо таналаридан бўлиб, усти хурмо шохлари билан соябон қилинган эди. Сўнг улар Абу Бакрнинг халифалиги даврида чириб қолди, у эса уни хурмо таналари ва хурмо шохларидан қайта қурди. Сўнг улар Усмоннинг халифалиги даврида яна чириб қолди, у эса уни пишиқ ғиштдан қурди. У ҳозиргача мустаҳкам турибди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ فَنَزَلَ فِي عُلْوِ الْمَدِينَةِ فِي حَىٍّ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ فَأَقَامَ فِيهِمْ أَرْبَعَ عَشَرَةَ لَيْلَةً ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى بَنِي النَّجَّارِ فَجَاءُوا مُتَقَلِّدِينَ سُيُوفَهُمْ - فَقَالَ أَنَسٌ - فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ وَأَبُو بَكْرٍ رِدْفَهُ وَمَلأُ بَنِي النَّجَّارِ حَوْلَهُ حَتَّى أَلْقَى بِفِنَاءِ أَبِي أَيُّوبَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي حَيْثُ أَدْرَكَتْهُ الصَّلاَةُ وَيُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ وَإِنَّهُ أَمَرَ بِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ فَأَرْسَلَ إِلَى بَنِي النَّجَّارِ فَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي النَّجَّارِ ثَامِنُونِي بِحَائِطِكُمْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا وَاللَّهِ لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلاَّ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ وَكَانَ فِيهِ مَا أَقُولُ لَكُمْ كَانَتْ فِيهِ قُبُورُ الْمُشْرِكِينَ وَكَانَتْ فِيهِ خِرَبٌ وَكَانَ فِيهِ نَخْلٌ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمُشْرِكِينَ فَنُبِشَتْ وَبِالْخِرَبِ فَسُوِّيَتْ وَبِالنَّخْلِ فَقُطِعَ فَصَفُّوا النَّخْلَ قِبْلَةَ الْمَسْجِدِ وَجَعَلُوا عِضَادَتَيْهِ حِجَارَةً وَجَعَلُوا يَنْقُلُونَ الصَّخْرَ وَهُمْ يَرْتَجِزُونَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَعَهُمْ وَهُوَ يَقُولُ اللَّهُمَّ لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُ الآخِرَهْ فَانْصُرِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaga keldilar va Madinaning yuqori tomonida, Banu Amr ibn Avf deb ataluvchi bir qabilaga tushdilar. Ularning oʻrtasida oʻn toʻrt kecha turdilar. Soʻng Banu Najjorga (kishi) yubordilar, ular qilichlarini osib kelishdi. Anas: «Goʻyo men Rasululloh ﷺni ulovlari ustida, Abu Bakrni esa ortlarida, atroflarida toʻplangan Banu Najjor jamoasini koʻrib turgandekman, toki ular Abu Ayyubning hovlisiga tushdilar», dedi. Rasululloh ﷺ namoz vaqti yetgan joyda namoz oʻqir va qoʻy-echkilarning qoʻtonlarida ham namoz oʻqir edilar. Soʻngra u zot masjid qurishga buyurdilar va Banu Najjorga (kishi) yuborib: «Ey Banu Najjor, mana shu boqchangizning bahosini menga ayting (sotinglar)», dedilar. Ular: «Allohga qasamki, biz uning bahosini Aziz va Jalil Allohdan boshqadan talab qilmaymiz», dedilar. Anas dedi: «Unda men sizlarga aytadigan narsa bor edi: unda mushriklarning qabrlari, vayrona joylar va xurmolar bor edi». Bas, Rasululloh ﷺ mushriklarning qabrlarini buyurdilar, ular kovlandi; vayronalarni buyurdilar, ular tekislandi; xurmolarni buyurdilar, ular kesildi. Soʻng xurmolarni masjidning qiblasi tomonga tizdilar, eshik tutgichlarini toshdan qildilar va shaʼr aytib toshlarni tashishga tushdilar, Nabiy ﷺ ham ular bilan birga edilar va u zot: «Ey Alloh, oxirat yaxshiligidan boshqa yaxshilik yoʻq, bas Ansoru Muhojirga nusrat ber», deb aytar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келдилар ва Мадинанинг юқори томонида, Бану Амр ибн Авф деб аталувчи бир қабилага тушдилар. Уларнинг ўртасида ўн тўрт кеча турдилар. Сўнг Бану Нажжорга (киши) юбордилар, улар қиличларини осиб келишди. Анас: «Гўё мен Расулуллоҳ ﷺни уловлари устида, Абу Бакрни эса ортларида, атрофларида тўпланган Бану Нажжор жамоасини кўриб тургандекман, токи улар Абу Айюбнинг ҳовлисига тушдилар», деди. Расулуллоҳ ﷺ намоз вақти етган жойда намоз ўқир ва қўй-эчкиларнинг қўтонларида ҳам намоз ўқир эдилар. Сўнгра у зот масжид қуришга буюрдилар ва Бану Нажжорга (киши) юбориб: «Эй Бану Нажжор, мана шу боқчангизнинг баҳосини менга айтинг (сотинглар)», дедилар. Улар: «Аллоҳга қасамки, биз унинг баҳосини Азиз ва Жалил Аллоҳдан бошқадан талаб қилмаймиз», дедилар. Анас деди: «Унда мен сизларга айтадиган нарса бор эди: унда мушрикларнинг қабрлари, вайрона жойлар ва хурмолар бор эди». Бас, Расулуллоҳ ﷺ мушрикларнинг қабрларини буюрдилар, улар ковланди; вайроналарни буюрдилар, улар текисланди; хурмоларни буюрдилар, улар кесилди. Сўнг хурмоларни масжиднинг қибласи томонга тиздилар, эшик тутгичларини тошдан қилдилар ва шаър айтиб тошларни ташишга тушдилар, Набий ﷺ ҳам улар билан бирга эдилар ва у зот: «Эй Аллоҳ, охират яхшилигидан бошқа яхшилик йўқ, бас Ансору Муҳожирга нусрат бер», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ مَوْضِعُ الْمَسْجِدِ حَائِطًا لِبَنِي النَّجَّارِ فِيهِ حَرْثٌ وَنَخْلٌ وَقُبُورُ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَامِنُونِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا لاَ نَبْغِي بِهِ ثَمَنًا ‏.‏ فَقُطِعَ النَّخْلُ وَسُوِّيَ الْحَرْثُ وَنُبِشَ قُبُورُ الْمُشْرِكِينَ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَقَالَ ‏"‏ فَاغْفِرْ ‏"‏ ‏.‏ مَكَانَ ‏"‏ فَانْصُرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُوسَى وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بِنَحْوِهِ وَكَانَ عَبْدُ الْوَارِثِ يَقُولُ خِرَبٌ وَزَعَمَ عَبْدُ الْوَارِثِ أَنَّهُ أَفَادَ حَمَّادًا هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Masjidning oʻrni Banu Najjorga tegishli bir boqcha boʻlib, unda ekinzor, xurmolar va mushriklarning qabrlari bor edi. Rasululloh ﷺ: «Uni menga sotinglar», dedilar. Ular: «Biz uning bahosini istamaymiz», dedilar. Bas, xurmolar kesildi, ekinzor tekislandi va mushriklarning qabrlari kovlandi. (Roviy) hadisni (avvalgidek) keltirdi, ammo «Nusrat ber» oʻrniga «Magʻfirat qil» dedi. Musa: «Bizga Abdulvoris ham shunga oʻxshash rivoyat qildi», dedi. Abdulvoris «vayronalar» derdi va Abdulvoris bu hadisni Hammodga oʻzi yetkazganini daʼvo qilardi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Масжиднинг ўрни Бану Нажжорга тегишли бир боқча бўлиб, унда экинзор, хурмолар ва мушрикларнинг қабрлари бор эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни менга сотинглар», дедилар. Улар: «Биз унинг баҳосини истамаймиз», дедилар. Бас, хурмолар кесилди, экинзор текисланди ва мушрикларнинг қабрлари ковланди. (Ровий) ҳадисни (аввалгидек) келтирди, аммо «Нусрат бер» ўрнига «Мағфират қил» деди. Муса: «Бизга Абдулворис ҳам шунга ўхшаш ривоят қилди», деди. Абдулворис «вайроналар» дерди ва Абдулворис бу ҳадисни Ҳаммодга ўзи етказганини даъво қиларди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِبِنَاءِ الْمَسَاجِدِ فِي الدُّورِ وَأَنْ تُنَظَّفَ وَتُطَيَّبَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mahallalarda masjidlar qurishni hamda ularni toza tutib, xushbuy qilishni buyurdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ маҳаллаларда масжидлар қуришни ҳамда уларни тоза тутиб, хушбуй қилишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ حَسَّانَ - حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ سَمُرَةَ، حَدَّثَنِي خُبَيْبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، سُلَيْمَانَ بْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِيهِ، سَمُرَةَ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى ابْنِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْمُرُنَا بِالْمَسَاجِدِ أَنْ نَصْنَعَهَا فِي دِيَارِنَا وَنُصْلِحَ صَنْعَتَهَا وَنُطَهِّرَهَا ‏.‏

Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u oʻgʻliga (xat) yozib: «Ammo baʼd: Rasululloh ﷺ bizni mahallalarimizda masjidlar qurishga, ularni yaxshilab tuzatishga va toza tutishga buyurar edilar», dedi.Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у ўғлига (хат) ёзиб: «Аммо баъд: Расулуллоҳ ﷺ бизни маҳаллаларимизда масжидлар қуришга, уларни яхшилаб тузатишга ва тоза тутишга буюрар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مِسْكِينٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي سَوْدَةَ، عَنْ مَيْمُونَةَ، مَوْلاَةِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفْتِنَا فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ ‏"‏ ائْتُوهُ فَصَلُّوا فِيهِ ‏"‏ ‏.‏ - وَكَانَتِ الْبِلاَدُ إِذْ ذَاكَ حَرْبًا - فَإِنْ لَمْ تَأْتُوهُ وَتُصَلُّوا فِيهِ فَابْعَثُوا بِزَيْتٍ يُسْرَجُ فِي قَنَادِيلِهِ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺning ozod qilingan choʻrisi Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Ey Rasululloh, bizga Baytul Maqdis haqida fatvo bering», dedi. U zot: «Unga boringlar va unda namoz oʻqinglar», dedilar — oʻsha paytda u oʻlkalar urush holatida edi. «Agar unga borib namoz oʻqiy olmasangiz, uning qandillarida yoqilishi uchun moy yuboringlar», dedilar.Набий ﷺнинг озод қилинган чўриси Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Эй Расулуллоҳ, бизга Байтул Мақдис ҳақида фатво беринг», деди. У зот: «Унга боринглар ва унда намоз ўқинглар», дедилар — ўша пайтда у ўлкалар уруш ҳолатида эди. «Агар унга бориб намоз ўқий олмасангиз, унинг қандилларида ёқилиши учун мой юборинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ تَمَّامِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ سُلَيْمٍ الْبَاهِلِيُّ، عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ، سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الْحَصَى الَّذِي، فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ مُطِرْنَا ذَاتَ لَيْلَةٍ فَأَصْبَحَتِ الأَرْضُ مُبْتَلَّةً فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَأْتِي بِالْحَصَى فِي ثَوْبِهِ فَيَبْسُطُهُ تَحْتَهُ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ مَا أَحْسَنَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏

Abul Validdan rivoyat qilinadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan masjiddagi mayda toshlar haqida soʻradim. U: «Bir kecha bizga yomgʻir yogʻdi va yer namlanib qoldi. Shunda bir kishi etagida mayda tosh keltirib, oʻzining tagiga yoyadigan boʻldi. Rasululloh ﷺ namozni tugatganlarida: ‹Bu naqادar yaxshi boʻlibdi!› dedilar», dedi.Абул Валиддан ривоят қилинади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан масжиддаги майда тошлар ҳақида сўрадим. У: «Бир кеча бизга ёмғир ёғди ва ер намланиб қолди. Шунда бир киши этагида майда тош келтириб, ўзининг тагига ёядиган бўлди. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатганларида: ‹Бу нақادар яхши бўлибди!› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، قَالَ كَانَ يُقَالُ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَخْرَجَ الْحَصَى مِنَ الْمَسْجِدِ يُنَاشِدُهُ ‏.‏

Abu Solih (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U: «Aytilardiki, kishi masjiddan mayda tosh chiqarsa, u (tosh) undan (qaytarib qoʻyishini) iltijo qilib soʻrar edi», dedi.Абу Солиҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У: «Айтилардики, киши масжиддан майда тош чиқарса, у (тош) ундан (қайтариб қўйишини) илтижо қилиб сўрар эди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ أَبُو بَكْرٍ، - يَعْنِي الصَّاغَانِيَّ - حَدَّثَنَا أَبُو بَدْرٍ، شُجَاعُ بْنُ الْوَلِيدِ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، - قَالَ أَبُو بَدْرٍ - أُرَاهُ قَدْ رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْحَصَاةَ لَتُنَاشِدُ الَّذِي يُخْرِجُهَا مِنَ الْمَسْجِدِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Abu Badr: «Uni Nabiy ﷺga marfuʼ qilib (koʻtarib) rivoyat qilgan deb oʻylayman», dedi — u zot: «Albatta mayda tosh oʻzini masjiddan chiqarayotgan kishidan (qaytarib qoʻyishini) iltijo qilib soʻraydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Абу Бадр: «Уни Набий ﷺга марфуъ қилиб (кўтариб) ривоят қилган деб ўйлайман», деди — у зот: «Албатта майда тош ўзини масжиддан чиқараётган кишидан (қайтариб қўйишини) илтижо қилиб сўрайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْخَزَّازُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عُرِضَتْ عَلَىَّ أُجُورُ أُمَّتِي حَتَّى الْقَذَاةُ يُخْرِجُهَا الرَّجُلُ مِنَ الْمَسْجِدِ وَعُرِضَتْ عَلَىَّ ذُنُوبُ أُمَّتِي فَلَمْ أَرَ ذَنْبًا أَعْظَمَ مِنْ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْ آيَةٍ أُوتِيَهَا رَجُلٌ ثُمَّ نَسِيَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulvahhob ibn Abdulhakam al-Xazzoz bizga hadis aytib, Abdulmajid ibn Abdulaziz ibn Abu Ravvod bizga xabar berib, u Ibn Jurayjdan, u Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantabdan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Menga ummatimning ajrlari koʻrsatildi, hatto kishi masjiddan chiqarib tashlaydigan xas-choʻp (ajri) ham. Va menga ummatimning gunohlari koʻrsatildi, men Qurʼondan biror sura yoki kishiga berilgan, soʻng uni unutib qoʻygani gunohidan ulkanroq gunohni koʻrmadim›» dedi.Абдулваҳҳоб ибн Абдулҳакам ал-Хаззоз бизга ҳадис айтиб, Абдулмажид ибн Абдулазиз ибн Абу Раввод бизга хабар бериб, у Ибн Журайждан, у Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантабдан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Менга умматимнинг ажрлари кўрсатилди, ҳатто киши масжиддан чиқариб ташлайдиган хас-чўп (ажри) ҳам. Ва менга умматимнинг гуноҳлари кўрсатилди, мен Қуръондан бирор сура ёки кишига берилган, сўнг уни унутиб қўйгани гуноҳидан улканроқ гуноҳни кўрмадим›» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَأَبُو مَعْمَرٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَرَكْنَا هَذَا الْبَابَ لِلنِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ فَلَمْ يَدْخُلْ مِنْهُ ابْنُ عُمَرَ حَتَّى مَاتَ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُ عَبْدِ الْوَارِثِ قَالَ عُمَرُ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar va Abu Maʼmar bizga hadis aytib, Abdulvoris bizga hadis aytib, Ayyub bizga hadis aytib, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Koshki, bu eshikni ayollar uchun qoldirsak (yaxshi boʻlardi)›, dedilar» dedi. Nofeʼ aytdi: «Shundan soʻng Ibn Umar vafotigacha undan kirmadi». Abdulvorisdan boshqasi esa: «Buni Umar aytgan», dedi va bu ishonchliroqdir.Абдуллоҳ ибн Умар ва Абу Маъмар бизга ҳадис айтиб, Абдулворис бизга ҳадис айтиб, Айюб бизга ҳадис айтиб, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Кошки, бу эшикни аёллар учун қолдирсак (яхши бўларди)›, дедилар» деди. Нофеъ айтди: «Шундан сўнг Ибн Умар вафотигача ундан кирмади». Абдулворисдан бошқаси эса: «Буни Умар айтган», деди ва бу ишончлироқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ بْنِ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ - رضى الله عنه - فَذَكَرَهُ بِمَعْنَاهُ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Muhammad ibn Qudoma ibn Aʼyan bizga hadis aytib, Ismoil bizga hadis aytib, u Ayyubdan, u Nofeʼdan rivoyat qiladi. U: «Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi», deb uni shu maʼnoda zikr qildi va bu ishonchliroqdir.Муҳаммад ибн Қудома ибн Аъян бизга ҳадис айтиб, Исмоил бизга ҳадис айтиб, у Айюбдан, у Нофеъдан ривоят қилади. У: «Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди», деб уни шу маънода зикр қилди ва бу ишончлироқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ - حَدَّثَنَا بَكْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُضَرَ - عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ يَنْهَى أَنْ يُدْخَلَ، مِنْ بَابِ النِّسَاءِ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga hadis aytib, Bakr ibn Muzar bizga hadis aytib, u Amr ibn al-Horisdan, u Bukayrdan, u Nofeʼdan rivoyat qiladiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) ayollar eshigidan kirilishini qaytarar edi.Қутайба ибн Саид бизга ҳадис айтиб, Бакр ибн Музар бизга ҳадис айтиб, у Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Букайрдан, у Нофеъдан ривоят қиладики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) аёллар эшигидан кирилишини қайтарар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ - عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ، أَوْ أَبَا أُسَيْدٍ الأَنْصَارِيَّ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ لْيَقُلِ اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ فَإِذَا خَرَجَ فَلْيَقُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Usmon ad-Dimashqiy bizga hadis aytib, Abdulaziz ad-Darovardiy bizga hadis aytib, u Rabia ibn Abu Abdurrahmondan, u Abdulmalik ibn Said ibn Suvayddan rivoyat qiladi. U aytdi: «Men Abu Humayd yoki Abu Usayd al-Ansoriy (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: ‹Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Biringiz masjidga kirsa, Nabiy ﷺga salavot aytsin, soʻng: ‹Allohim, menga rahmating eshiklarini och›, desin. Chiqsa esa: ‹Allohim, men Sendan fazlu marhamatingni soʻrayman›, desin»›».Муҳаммад ибн Усмон ад-Димашқий бизга ҳадис айтиб, Абдулазиз ад-Даровардий бизга ҳадис айтиб, у Рабиа ибн Абу Абдурраҳмондан, у Абдулмалик ибн Саид ибн Сувайддан ривоят қилади. У айтди: «Мен Абу Ҳумайд ёки Абу Усайд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: ‹Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз масжидга кирса, Набий ﷺга салавот айтсин, сўнг: ‹Аллоҳим, менга раҳматинг эшикларини оч›, десин. Чиқса эса: ‹Аллоҳим, мен Сендан фазлу марҳаматингни сўрайман›, десин»›».

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، قَالَ لَقِيتُ عُقْبَةَ بْنَ مُسْلِمٍ فَقُلْتُ لَهُ بَلَغَنِي أَنَّكَ حَدَّثْتَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ إِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ قَالَ ‏"‏ أَعُوذُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَبِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ وَسُلْطَانِهِ الْقَدِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَقَطُّ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ قَالَ الشَّيْطَانُ حُفِظَ مِنِّي سَائِرَ الْيَوْمِ ‏.‏

Ismoil ibn Bishr ibn Mansur bizga hadis aytib, Abdurrahmon ibn Mahdiy bizga hadis aytib, u Abdulloh ibn al-Muborakdan, u Hayva ibn Shurayhdan rivoyat qiladi. U aytdi: «Men Uqba ibn Muslim bilan uchrashib, unga: ‹Menga shu xabar yetdiki, sen Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilibsan: u zot masjidga kirganlarida: «Aʼuzu billahil-aziymi va bivajhihil-kariymi va sultonihil-qadiymi minash-shaytonir-rojiym (Quvilgan shaytondan ulugʻ Allohga, Uning karamli zotiga va azaliy saltanatiga panoh tilayman)», der edilar›, dedim. U: ‹Shu qadarmi?›, dedi. Men: ‹Ha›, dedim. U: ‹Kim shuni aytsa, shayton: «U mendan kun boʻyi saqlandi», deydi›, dedi».Исмоил ибн Бишр ибн Мансур бизга ҳадис айтиб, Абдурраҳмон ибн Маҳдий бизга ҳадис айтиб, у Абдуллоҳ ибн ал-Муборакдан, у Ҳайва ибн Шурайҳдан ривоят қилади. У айтди: «Мен Уқба ибн Муслим билан учрашиб, унга: ‹Менга шу хабар етдики, сен Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан, у Набий ﷺдан ривоят қилибсан: у зот масжидга кирганларида: «Аъузу биллаҳил-азийми ва биважҳиҳил-карийми ва султониҳил-қадийми минаш-шайтонир-рожийм (Қувилган шайтондан улуғ Аллоҳга, Унинг карамли зотига ва азалий салтанатига паноҳ тилайман)», дер эдилар›, дедим. У: ‹Шу қадарми?›, деди. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У: ‹Ким шуни айтса, шайтон: «У мендан кун бўйи сақланди», дейди›, деди».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيُصَلِّ سَجْدَتَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَجْلِسَ ‏"‏ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga hadis aytib, Molik bizga hadis aytib, u Omir ibn Abdulloh ibn az-Zubayrdan, u Amr ibn Sulaym az-Zuraqiydan, u Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidga kelsa, oʻtirishdan oldin ikki rakaat namoz oʻqisin», dedilar.Қаънабий бизга ҳадис айтиб, Молик бизга ҳадис айтиб, у Омир ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Амр ибн Сулайм аз-Зурақийдан, у Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидга келса, ўтиришдан олдин икки ракаат намоз ўқисин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَيْسٍ، عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي زُرَيْقٍ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ زَادَ ‏"‏ ثُمَّ لْيَقْعُدْ بَعْدُ إِنْ شَاءَ أَوْ لِيَذْهَبْ لِحَاجَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga hadis aytib, Abdulvohid ibn Ziyod bizga hadis aytib, Abu Umays Utba ibn Abdulloh bizga hadis aytib, u Omir ibn Abdulloh ibn az-Zubayrdan, u Bani Zurayqdan boʻlgan bir kishidan, u Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. U bunga: «Soʻng xohlasa oʻtirsin, yoki hojati uchun ketsin», (deganini) qoʻshdi.Мусаддад бизга ҳадис айтиб, Абдулвоҳид ибн Зиёд бизга ҳадис айтиб, Абу Умайс Утба ибн Абдуллоҳ бизга ҳадис айтиб, у Омир ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Бани Зурайқдан бўлган бир кишидан, у Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. У бунга: «Сўнг хоҳласа ўтирсин, ёки ҳожати учун кетсин», (деганини) қўшди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَلاَئِكَةُ تُصَلِّي عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مُصَلاَّهُ الَّذِي صَلَّى فِيهِ مَا لَمْ يُحْدِثْ أَوْ يَقُمِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ ‏"‏ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga hadis aytib, u Molikdan, u Abu Zinoddan, u Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Biringiz namoz oʻqigan joyida turar ekan, toki taharati buzilmaguncha yoki oʻrnidan turmaguncha, farishtalar unga: ‹Allohim, uni magʻfirat qil, Allohim, unga rahm qil›, deb duo qilib turadilar», dedilar.Қаънабий бизга ҳадис айтиб, у Моликдан, у Абу Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз намоз ўқиган жойида турар экан, токи таҳарати бузилмагунча ёки ўрнидан турмагунча, фаришталар унга: ‹Аллоҳим, уни мағфират қил, Аллоҳим, унга раҳм қил›, деб дуо қилиб турадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزَالُ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَةٍ مَا كَانَتِ الصَّلاَةُ تَحْبِسُهُ لاَ يَمْنَعُهُ أَنْ يَنْقَلِبَ إِلَى أَهْلِهِ إِلاَّ الصَّلاَةُ ‏"‏ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga hadis aytib, u Molikdan, u Abu Zinoddan, u Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Biringizni namoz ushlab turgan ekan, u namozda (sanaladi). Uni oilasiga qaytishdan faqat namozgina toʻsib turadi», dedilar.Қаънабий бизга ҳадис айтиб, у Моликдан, у Абу Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингизни намоз ушлаб турган экан, у намозда (саналади). Уни оиласига қайтишдан фақат намозгина тўсиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزَالُ الْعَبْدُ فِي صَلاَةٍ مَا كَانَ فِي مُصَلاَّهُ يَنْتَظِرُ الصَّلاَةَ تَقُولُ الْمَلاَئِكَةُ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ حَتَّى يَنْصَرِفَ أَوْ يُحْدِثَ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ مَا يُحْدِثُ قَالَ يَفْسُو أَوْ يَضْرِطُ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga hadis aytib, Hammod bizga hadis aytib, u Sobitdan, u Abu Rofeʼdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Banda namozni kutib, namoz oʻqigan joyida turar ekan, namozda (sanaladi). Farishtalar: ‹Allohim, uni magʻfirat qil, Allohim, unga rahm qil›, deb turadilar, toki u ketmaguncha yoki taharati buzilmaguncha», dedilar. Shunda: «Taharatning buzilishi nima?», deb soʻraldi. U zot: «Ovozsiz yoki ovoz bilan shamol chiqarishidir», dedilar.Мусо ибн Исмоил бизга ҳадис айтиб, Ҳаммод бизга ҳадис айтиб, у Собитдан, у Абу Рофеъдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Банда намозни кутиб, намоз ўқиган жойида турар экан, намозда (саналади). Фаришталар: ‹Аллоҳим, уни мағфират қил, Аллоҳим, унга раҳм қил›, деб турадилар, токи у кетмагунча ёки таҳарати бузилмагунча», дедилар. Шунда: «Таҳаратнинг бузилиши нима?», деб сўралди. У зот: «Овозсиз ёки овоз билан шамол чиқаришидир», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي الْعَاتِكَةِ الأَزْدِيُّ، عَنْ عُمَيْرِ بْنِ هَانِئٍ الْعَنْسِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَتَى الْمَسْجِدَ لِشَىْءٍ فَهُوَ حَظُّهُ ‏"‏ ‏.‏

Hishom ibn Ammor bizga hadis aytib, Sadaqa ibn Xolid bizga hadis aytib, Usmon ibn Abul-Otika al-Azdiy bizga hadis aytib, u Umayr ibn Honiʼ al-Ansiydan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim masjidga biror narsa uchun kelsa, oʻsha narsa uning nasibasidir›, dedilar» dedi.Ҳишом ибн Аммор бизга ҳадис айтиб, Садақа ибн Холид бизга ҳадис айтиб, Усмон ибн Абул-Отика ал-Аздий бизга ҳадис айтиб, у Умайр ибн Ҳониъ ал-Ансийдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким масжидга бирор нарса учун келса, ўша нарса унинг насибасидир›, дедилар» деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجُشَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، - يَعْنِي ابْنَ شُرَيْحٍ - قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الأَسْوَدِ، - يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ - يَقُولُ أَخْبَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، مَوْلَى شَدَّادٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً يَنْشُدُ ضَالَّةً فِي الْمَسْجِدِ فَلْيَقُلْ لاَ أَدَّاهَا اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنَّ الْمَسَاجِدَ لَمْ تُبْنَ لِهَذَا ‏"‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Umar al-Jushamiy bizga hadis aytib, Abdulloh ibn Yazid bizga hadis aytib, Hayva ibn Shurayh bizga hadis aytib aytdi: «Men Abul-Asvad — yaʼni Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Navfal — ning shunday deganini eshitdim: ‹Menga Shaddodning ozod qilgan quli Abu Abdulloh xabar berishicha, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitibdi: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Kim masjidda biror kishini yoʻqolgan narsasini soʻrab eʼlon qilayotganini eshitsa: «Alloh uni senga qaytarmasin!», desin. Chunki masjidlar buning uchun qurilmagan›, deyayotganlarini eshitdim»›».Убайдуллоҳ ибн Умар ал-Жушамий бизга ҳадис айтиб, Абдуллоҳ ибн Язид бизга ҳадис айтиб, Ҳайва ибн Шурайҳ бизга ҳадис айтиб айтди: «Мен Абул-Асвад — яъни Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Навфал — нинг шундай деганини эшитдим: ‹Менга Шаддоднинг озод қилган қули Абу Абдуллоҳ хабар беришича, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитибди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким масжидда бирор кишини йўқолган нарсасини сўраб эълон қилаётганини эшитса: «Аллоҳ уни сенга қайтармасин!», десин. Чунки масжидлар бунинг учун қурилмаган›, деяётганларини эшитдим»›».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، وَشُعْبَةُ، وَأَبَانُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ التَّفْلُ فِي الْمَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهُ أَنْ تُوَارِيَهُ ‏"‏ ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim bizga hadis aytib, Hishom, Shuʼba va Abon bizga hadis aytib, ular Qatodadan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ: «Masjidga tupurish xatodir va uning kafforati uni koʻmib yuborishdir», dedilar.Муслим ибн Иброҳим бизга ҳадис айтиб, Ҳишом, Шуъба ва Абон бизга ҳадис айтиб, улар Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ: «Масжидга тупуриш хатодир ва унинг каффорати уни кўмиб юборишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبُزَاقُ فِي الْمَسْجِدِ خَطِيئَةٌ وَكَفَّارَتُهَا دَفْنُهَا ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Masjidga tupurish gunohdir va uning kafforati uni koʻmib tashlashdir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидга тупуриш гуноҳдир ва унинг каффорати уни кўмиб ташлашдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ - عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ النُّخَاعَةُ فِي الْمَسْجِدِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مِثْلَهُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Masjidga balgʻam (tashlash)…», dedilar. Soʻng (roviy hadisning) shunga oʻxshashini zikr qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидга балғам (ташлаш)…», дедилар. Сўнг (ровий ҳадиснинг) шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مَوْدُودٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ دَخَلَ هَذَا الْمَسْجِدَ فَبَزَقَ فِيهِ أَوْ تَنَخَّمَ فَلْيَحْفِرْ فَلْيَدْفِنْهُ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيَبْزُقْ فِي ثَوْبِهِ ثُمَّ لْيَخْرُجْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bu masjidga kirib unga tupursa yoki balgʻam tashlasa, (yer) qazib uni koʻmib qoʻysin. Agar shunday qilmasa, oʻz kiyimiga tupursin, soʻngra uni (kiyimga oʻrab) olib chiqib ketsin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бу масжидга кириб унга тупурса ёки балғам ташласа, (ер) қазиб уни кўмиб қўйсин. Агар шундай қилмаса, ўз кийимига тупурсин, сўнгра уни (кийимга ўраб) олиб чиқиб кетсин», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ طَارِقِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا قَامَ الرَّجُلُ إِلَى الصَّلاَةِ - أَوْ إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلاَ يَبْزُقْ أَمَامَهُ وَلاَ عَنْ يَمِينِهِ وَلَكِنْ عَنْ تِلْقَاءِ يَسَارِهِ إِنْ كَانَ فَارِغًا أَوْ تَحْتَ قَدَمِهِ الْيُسْرَى ثُمَّ لْيَقُلْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Toriq ibn Abdulloh al-Muhoribiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi namozga turganda — yoki biringiz namoz oʻqiganda — oldiga ham, oʻng tomoniga ham tupurmasin, balki agar boʻsh boʻlsa chap tomoniga yoki chap oyogʻining ostiga (tupursin), soʻngra uni (oyogʻi bilan) ishqalab qoʻysin», dedilar.Ториқ ибн Абдуллоҳ ал-Муҳорибий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши намозга турганда — ёки бирингиз намоз ўқиганда — олдига ҳам, ўнг томонига ҳам тупурмасин, балки агар бўш бўлса чап томонига ёки чап оёғининг остига (тупурсин), сўнгра уни (оёғи билан) ишқалаб қўйсин», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَوْمًا إِذْ رَأَى نُخَامَةً فِي قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ فَتَغَيَّظَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ حَكَّهَا قَالَ وَأَحْسِبُهُ قَالَ فَدَعَا بِزَعْفَرَانٍ فَلَطَّخَهُ بِهِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قِبَلَ وَجْهِ أَحَدِكُمْ إِذَا صَلَّى فَلاَ يَبْزُقْ بَيْنَ يَدَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ وَعَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ وَمَالِكٌ وَعُبَيْدُ اللَّهِ وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ نَحْوَ حَمَّادٍ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرُوا الزَّعْفَرَانَ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ وَأَثْبَتَ الزَّعْفَرَانَ فِيهِ وَذَكَرَ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ الْخَلُوقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ xutba qilib turgan edilar, masjidning qibla (tomoni)da balgʻam koʻrib qoldilar va odamlardan gʻazablandilar, soʻng uni qirib tashladilar. (Roviy) aytdi: «Oʻylashimcha, u shunday dedi:» Soʻng zaʼfaron keltirishni buyurib, oʻsha joyni u bilan boʻyab qoʻydilar va: «Albatta, Alloh biringiz namoz oʻqiganda yuzining oldida boʻladi, shuning uchun oldiga tupurmasin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Ismoil va Abdulvoris Ayyubdan, u Nofeʼdan rivoyat qildi; Molik, Ubaydulloh va Muso ibn Uqba esa Nofeʼdan Hammod (rivoyatiga) oʻxshash rivoyat qildilar, faqat ular zaʼfaronni zikr qilmadilar. Maʼmar buni Ayyubdan rivoyat qilib, unda zaʼfaronni isbotladi. Yahyo ibn Sulaym esa Ubaydullohdan, u Nofeʼdan «xaluq (atir)» (deb) zikr qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб турган эдилар, масжиднинг қибла (томони)да балғам кўриб қолдилар ва одамлардан ғазабландилар, сўнг уни қириб ташладилар. (Ровий) айтди: «Ўйлашимча, у шундай деди:» Сўнг заъфарон келтиришни буюриб, ўша жойни у билан бўяб қўйдилар ва: «Албатта, Аллоҳ бирингиз намоз ўқиганда юзининг олдида бўлади, шунинг учун олдига тупурмасин», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Исмоил ва Абдулворис Айюбдан, у Нофеъдан ривоят қилди; Молик, Убайдуллоҳ ва Мусо ибн Уқба эса Нофеъдан Ҳаммод (ривоятига) ўхшаш ривоят қилдилар, фақат улар заъфаронни зикр қилмадилар. Маъмар буни Айюбдан ривоят қилиб, унда заъфаронни исботлади. Яҳё ибн Сулайм эса Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан «халуқ (атир)» (деб) зикр қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُحِبُّ الْعَرَاجِينَ وَلاَ يَزَالُ فِي يَدِهِ مِنْهَا فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَرَأَى نُخَامَةً فِي قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ فَحَكَّهَا ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ مُغْضَبًا فَقَالَ ‏"‏ أَيَسُرُّ أَحَدَكُمْ أَنْ يُبْصَقَ فِي وَجْهِهِ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَإِنَّمَا يَسْتَقْبِلُ رَبَّهُ جَلَّ وَعَزَّ وَالْمَلَكُ عَنْ يَمِينِهِ فَلاَ يَتْفُلْ عَنْ يَمِينِهِ وَلاَ فِي قِبْلَتِهِ وَلْيَبْصُقْ عَنْ يَسَارِهِ أَوْ تَحْتَ قَدَمِهِ فَإِنْ عَجِلَ بِهِ أَمْرٌ فَلْيَقُلْ هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَوَصَفَ لَنَا ابْنُ عَجْلاَنَ ذَلِكَ أَنْ يَتْفُلَ فِي ثَوْبِهِ ثُمَّ يَرُدَّ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ xurmo novdalarini yaxshi koʻrar va qoʻllarida doim ulardan biri boʻlar edi. (Bir kuni) masjidga kirib, masjidning qibla (tomoni)da balgʻam koʻrib qoldilar va uni qirib tashladilar. Soʻng odamlarga gʻazabnok holda yuzlanib: «Biringizni yuziga tupurilsa, bu uni xursand qiladimi? Albatta, biringiz qiblaga yuzlanganda, Robbi azza va jallaga yuzlanadi va farishta uning oʻng tomonida (boʻladi). Shuning uchun oʻng tomoniga ham, qiblasiga ham tupurmasin, balki chap tomoniga yoki oyogʻining ostiga tupursin. Agar (tupurish) shoshilinch boʻlsa, mana shunday qilsin», dedilar. Ibn Ajlon bizga buni kiyimiga tupurib, soʻng uni biriga-birini ishqalashdir, deb taʼrifladi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ хурмо новдаларини яхши кўрар ва қўлларида доим улардан бири бўлар эди. (Бир куни) масжидга кириб, масжиднинг қибла (томони)да балғам кўриб қолдилар ва уни қириб ташладилар. Сўнг одамларга ғазабнок ҳолда юзланиб: «Бирингизни юзига тупурилса, бу уни хурсанд қиладими? Албатта, бирингиз қиблага юзланганда, Робби азза ва жаллага юзланади ва фаришта унинг ўнг томонида (бўлади). Шунинг учун ўнг томонига ҳам, қибласига ҳам тупурмасин, балки чап томонига ёки оёғининг остига тупурсин. Агар (тупуриш) шошилинч бўлса, мана шундай қилсин», дедилар. Ибн Ажлон бизга буни кийимига тупуриб, сўнг уни бирига-бирини ишқалашдир, деб таърифлади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ بَكْرِ بْنِ سَوَادَةَ الْجُذَامِيِّ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَيْوَانَ، عَنْ أَبِي سَهْلَةَ السَّائِبِ بْنِ خَلاَّدٍ، - قَالَ أَحْمَدُ - مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَجُلاً أَمَّ قَوْمًا فَبَصَقَ فِي الْقِبْلَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْظُرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ فَرَغَ ‏"‏ لاَ يُصَلِّي لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَرَادَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يُصَلِّيَ لَهُمْ فَمَنَعُوهُ وَأَخْبَرُوهُ بِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ وَحَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ آذَيْتَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlmish Abu Sahla as-Soib ibn Xallod (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi qavmga imomlik qildi va qiblaga tupurdi, Rasululloh ﷺ esa (buni) koʻrib turardilar. Rasululloh ﷺ (u namozdan) boʻshagach: «U sizlarga (boshqa) namoz oʻqib bermasin», dedilar. Shundan keyin u (yana) ularga namoz oʻqib bermoqchi boʻldi, lekin ular uni man qildilar va unga Rasululloh ﷺning soʻzlarini xabar qildilar. U buni Rasululloh ﷺga aytib berdi, shunda u zot: «Ha», dedilar. (Roviy aytadi:) Oʻylashimcha, u zot: «Sen Alloh va Uning Rasulini ozorlading», dedilar.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлмиш Абу Саҳла ас-Соиб ибн Халлод (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши қавмга имомлик қилди ва қиблага тупурди, Расулуллоҳ ﷺ эса (буни) кўриб турардилар. Расулуллоҳ ﷺ (у намоздан) бўшагач: «У сизларга (бошқа) намоз ўқиб бермасин», дедилар. Шундан кейин у (яна) уларга намоз ўқиб бермоқчи бўлди, лекин улар уни ман қилдилар ва унга Расулуллоҳ ﷺнинг сўзларини хабар қилдилар. У буни Расулуллоҳ ﷺга айтиб берди, шунда у зот: «Ҳа», дедилар. (Ровий айтади:) Ўйлашимча, у зот: «Сен Аллоҳ ва Унинг Расулини озорладинг», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي فَبَزَقَ تَحْتَ قَدَمِهِ الْيُسْرَى ‏.‏

Mutarrif (rahimahulloh) otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U aytdi: Men Rasululloh ﷺning oldilariga keldim, u zot namoz oʻqiyotgan edilar, shunda chap oyoqlarining ostiga tupurdilar.Мутарриф (раҳимаҳуллоҳ) отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим, у зот намоз ўқиётган эдилар, шунда чап оёқларининг остига тупурдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِيهِ، بِمَعْنَاهُ زَادَ ثُمَّ دَلَكَهُ بِنَعْلِهِ ‏.‏

Abul Aloʼ (rahimahulloh) otasi (roziyallohu anhu)dan shu maʼnoda rivoyat qiladi va (bunga): «Soʻngra uni kavushi bilan ishqalab qoʻydilar», (deb) qoʻshdi.Абул Алў (раҳимаҳуллоҳ) отаси (розияллоҳу анҳу)дан шу маънода ривоят қилади ва (бунга): «Сўнгра уни кавуши билан ишқалаб қўйдилар», (деб) қўшди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْفَرَجُ بْنُ فَضَالَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ رَأَيْتُ وَاثِلَةَ بْنَ الأَسْقَعِ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ بَصَقَ عَلَى الْبُورِيِّ ثُمَّ مَسَحَهُ بِرِجْلِهِ فَقِيلَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ هَذَا قَالَ لأَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ ‏.‏

Abu Said (rahimahulloh) aytdi: Men Vosila ibn al-Asqaʼ (roziyallohu anhu)ni Damashq masjidida koʻrdim. U boʻyraga tupurdi, soʻng uni oyogʻi bilan ishqalab artdi. Unga: «Nega bunday qilding?» deyildi. U: «Chunki men Rasululloh ﷺning shunday qilganlarini koʻrganman», dedi.Абу Саид (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Восила ибн ал-Асқаъ (розияллоҳу анҳу)ни Дамашқ масжидида кўрдим. У бўйрага тупурди, сўнг уни оёғи билан ишқалаб артди. Унга: «Нега бундай қилдинг?» дейилди. У: «Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай қилганларини кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْفَضْلِ السِّجِسْتَانِيُّ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، بِهَذَا الْحَدِيثِ - وَهَذَا لَفْظُ يَحْيَى بْنِ الْفَضْلِ السِّجِسْتَانِيِّ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ مُجَاهِدٍ أَبُو حَزْرَةَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَتَيْنَا جَابِرًا - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ - وَهُوَ فِي مَسْجِدِهِ فَقَالَ أَتَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِنَا هَذَا وَفِي يَدِهِ عُرْجُونُ ابْنِ طَابٍ فَنَظَرَ فَرَأَى فِي قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ نُخَامَةً فَأَقْبَلَ عَلَيْهَا فَحَتَّهَا بِالْعُرْجُونِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَيُّكُمْ يُحِبُّ أَنْ يُعْرِضَ اللَّهُ عَنْهُ بِوَجْهِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا قَامَ يُصَلِّي فَإِنَّ اللَّهَ قِبَلَ وَجْهِهِ فَلاَ يَبْصُقَنَّ قِبَلَ وَجْهِهِ وَلاَ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَبْزُقْ عَنْ يَسَارِهِ تَحْتَ رِجْلِهِ الْيُسْرَى فَإِنْ عَجِلَتْ بِهِ بَادِرَةٌ فَلْيَقُلْ بِثَوْبِهِ هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَوَضَعَهُ عَلَى فِيهِ ثُمَّ دَلَكَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَرُونِي عَبِيرًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ فَتًى مِنَ الْحَىِّ يَشْتَدُّ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِخَلُوقٍ فِي رَاحَتِهِ فَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَهُ عَلَى رَأْسِ الْعُرْجُونِ ثُمَّ لَطَخَ بِهِ عَلَى أَثَرِ النُّخَامَةِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ فَمِنْ هُنَاكَ جَعَلْتُمُ الْخَلُوقَ فِي مَسَاجِدِكُمْ ‏.‏

Uboda ibn al-Valid ibn Uboda ibn as-Somit (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. (U aytdi:) Biz Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ning oldiga keldik, u oʻz masjidida edi. U aytdi: Rasululloh ﷺ shu masjidimizga keldilar, qoʻllarida Ibn Tob (xurmosi)ning bir novdasi bor edi. Qarab, masjidning qibla (tomoni)da balgʻam koʻrib qoldilar va unga yuzlanib, novda bilan uni qirib tashladilar. Soʻng: «Qaysi biringiz Allohning undan yuzini burishini istaydi?» dedilar. Soʻngra: «Albatta, biringiz namozga turganda, Alloh uning yuzining oldida boʻladi. Bas, u yuzining oldiga ham, oʻng tomoniga ham aslo tupurmasin, balki chap tomoniga, chap oyogʻining ostiga tupursin. Agar (tupurish) toʻsatdan kelib qolsa, kiyimi bilan mana shunday qilsin», dedilar va uni ogʻizlariga qoʻyib, soʻng (ishqalab) artdilar. Soʻngra: «Menga atir koʻrsatinglar (keltiringlar)», dedilar. Shunda mahalladan bir yigit oʻrnidan turib, oʻz ahli (uyi) tomon yugurib bordi va kaftida xaluq (atir) keltirdi. Rasululloh ﷺ uni olib, novdaning uchiga surtdilar, soʻngra balgʻam (artilgan) iz ustiga boʻyab qoʻydilar. Jobir aytdi: «Mana shu sababdan siz masjidlaringizda xaluq (atir) qoʻyadigan boʻldingiz».Убода ибн ал-Валид ибн Убода ибн ас-Сомит (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. (У айтди:) Биз Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келдик, у ўз масжидида эди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ шу масжидимизга келдилар, қўлларида Ибн Тоб (хурмоси)нинг бир новдаси бор эди. Қараб, масжиднинг қибла (томони)да балғам кўриб қолдилар ва унга юзланиб, новда билан уни қириб ташладилар. Сўнг: «Қайси бирингиз Аллоҳнинг ундан юзини буришини истайди?» дедилар. Сўнгра: «Албатта, бирингиз намозга турганда, Аллоҳ унинг юзининг олдида бўлади. Бас, у юзининг олдига ҳам, ўнг томонига ҳам асло тупурмасин, балки чап томонига, чап оёғининг остига тупурсин. Агар (тупуриш) тўсатдан келиб қолса, кийими билан мана шундай қилсин», дедилар ва уни оғизларига қўйиб, сўнг (ишқалаб) артдилар. Сўнгра: «Менга атир кўрсатинглар (келтиринглар)», дедилар. Шунда маҳалладан бир йигит ўрнидан туриб, ўз аҳли (уйи) томон югуриб борди ва кафтида халуқ (атир) келтирди. Расулуллоҳ ﷺ уни олиб, новданинг учига суртдилар, сўнгра балғам (артилган) из устига бўяб қўйдилар. Жобир айтди: «Мана шу сабабдан сиз масжидларингизда халуқ (атир) қўядиган бўлдингиз».

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى جَمَلٍ فَأَنَاخَهُ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ عَقَلَهُ ثُمَّ قَالَ أَيُّكُمْ مُحَمَّدٌ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَّكِئٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ فَقُلْنَا لَهُ هَذَا الأَبْيَضُ الْمُتَّكِئُ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ يَا ابْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أَجَبْتُكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ يَا مُحَمَّدُ إِنِّي سَائِلُكَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Bir kishi tuyaga minib (masjidga) kirdi va uni masjidda choʻktirib, soʻng (oyogʻini) bogʻladi. Soʻngra: «Qaysi biringiz Muhammad?» dedi. Rasululloh ﷺ esa ular orasida (biror narsaga) suyanib oʻtirardilar. Biz unga: «Mana shu suyanib oʻtirgan oq (yuzli) kishi», dedik. U kishi: «Ey Abdulmuttalibning oʻgʻli!» dedi. Nabiy ﷺ unga: «Senga javob berdim (eshityapman)», dedilar. U kishi unga: «Ey Muhammad, men sendan soʻrayman», dedi. (Roviy) hadisni (toʻliq) keltirdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Бир киши туяга миниб (масжидга) кирди ва уни масжидда чўктириб, сўнг (оёғини) боғлади. Сўнгра: «Қайси бирингиз Муҳаммад?» деди. Расулуллоҳ ﷺ эса улар орасида (бирор нарсага) суяниб ўтирардилар. Биз унга: «Мана шу суяниб ўтирган оқ (юзли) киши», дедик. У киши: «Эй Абдулмутталибнинг ўғли!» деди. Набий ﷺ унга: «Сенга жавоб бердим (эшитяпман)», дедилар. У киши унга: «Эй Муҳаммад, мен сендан сўрайман», деди. (Ровий) ҳадисни (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ نُوَيْفِعٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ بَنُو سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ ضِمَامَ بْنَ ثَعْلَبَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَدِمَ عَلَيْهِ فَأَنَاخَ بَعِيرَهُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ ثُمَّ عَقَلَهُ ثُمَّ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ قَالَ فَقَالَ أَيُّكُمُ ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا ابْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Banu Saʼd ibn Bakr (qabilasi) Zimom ibn Saʼlabani Rasululloh ﷺning oldilariga yubordi. U u zotning huzurlariga keldi va tuyasini masjid eshigi oldida choʻktirib, soʻng (oyogʻini) bogʻladi, soʻngra masjidga kirdi. (Roviy hadisning) shunga oʻxshashini zikr qildi. U aytdi: Soʻng (u kishi): «Qaysi biringiz Abdulmuttalibning oʻgʻli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Men Abdulmuttalibning oʻgʻliman», dedilar. U: «Ey Abdulmuttalibning oʻgʻli!» dedi. (Roviy) hadisni (toʻliq) keltirdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: Бану Саъд ибн Бакр (қабиласи) Зимом ибн Саълабани Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига юборди. У у зотнинг ҳузурларига келди ва туясини масжид эшиги олдида чўктириб, сўнг (оёғини) боғлади, сўнгра масжидга кирди. (Ровий ҳадиснинг) шунга ўхшашини зикр қилди. У айтди: Сўнг (у киши): «Қайси бирингиз Абдулмутталибнинг ўғли?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Абдулмутталибнинг ўғлиман», дедилар. У: «Эй Абдулмутталибнинг ўғли!» деди. (Ровий) ҳадисни (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا رَجُلٌ، مِنْ مُزَيْنَةَ وَنَحْنُ عِنْدَ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ الْيَهُودُ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ فِي أَصْحَابِهِ فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ فِي رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ زَنَيَا مِنْهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Yahudiylar Nabiy ﷺning oldilariga keldilar, u zot masjidda sahobalari orasida oʻtirgan edilar. Ular: «Ey Abul Qosim, ulardan (yahudiylardan) bir erkak va bir ayol zino qildi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Яҳудийлар Набий ﷺнинг олдиларига келдилар, у зот масжидда саҳобалари орасида ўтирган эдилар. Улар: «Эй Абул Қосим, улардан (яҳудийлардан) бир эркак ва бир аёл зино қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ جُعِلَتْ لِيَ الأَرْضُ طَهُورًا وَمَسْجِدًا ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: Jarir bizga Aʼmashdan, u Mujohiddan, u Ubaydulloh ibn Umaydan, u Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: Rasululloh ﷺ: «Yer menga pok qiluvchi (taharat vositasi) va masjid qilindi», dedilar, dedi.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: Жарир бизга Аъмашдан, у Мужоҳиддан, у Убайдуллоҳ ибн Умайдан, у Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: Расулуллоҳ ﷺ: «Ер менга пок қилувчи (таҳарат воситаси) ва масжид қилинди», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَيَحْيَى بْنُ أَزْهَرَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ سَعْدٍ الْمُرَادِيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْغِفَارِيِّ، أَنَّ عَلِيًّا، - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - مَرَّ بِبَابِلَ وَهُوَ يَسِيرُ فَجَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ يُؤَذِّنُ بِصَلاَةِ الْعَصْرِ فَلَمَّا بَرَزَ مِنْهَا أَمَرَ الْمُؤَذِّنَ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ إِنَّ حَبِيبِي صلى الله عليه وسلم نَهَانِي أَنْ أُصَلِّيَ فِي الْمَقْبُرَةِ وَنَهَانِي أَنْ أُصَلِّيَ فِي أَرْضِ بَابِلَ فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud bizga aytib berdi: Ibn Vahb bizga xabar berib aytdi: Menga Ibn Lahiya va Yahyo ibn Azhar Ammor ibn Saʼd al-Murodiydan, u Abu Solih al-Gʻiforiydan rivoyat qildiki, Ali (roziyallohu anhu) yoʻl yurib ketayotib, Bobil (degan joy)dan oʻtdi. Shunda muazzin uning oldiga kelib, asr namoziga azon aytdi. U yerdan chiqib oʻtgach, muazzinga buyurdi, u namozga iqomat aytdi. Namozni tugatgach, u: «Albatta, mening doʻstim ﷺ meni qabristonda namoz oʻqishdan qaytargan edilar va meni Bobil yerida namoz oʻqishdan qaytargan edilar, chunki u laʼnatlangan (yer)dir», dedi.Сулаймон ибн Довуд бизга айтиб берди: Ибн Ваҳб бизга хабар бериб айтди: Менга Ибн Лаҳия ва Яҳё ибн Азҳар Аммор ибн Саъд ал-Муродийдан, у Абу Солиҳ ал-Ғифорийдан ривоят қилдики, Али (розияллоҳу анҳу) йўл юриб кетаётиб, Бобил (деган жой)дан ўтди. Шунда муаззин унинг олдига келиб, аср намозига азон айтди. У ердан чиқиб ўтгач, муаззинга буюрди, у намозга иқомат айтди. Намозни тугатгач, у: «Албатта, менинг дўстим ﷺ мени қабристонда намоз ўқишдан қайтарган эдилар ва мени Бобил ерида намоз ўқишдан қайтарган эдилар, чунки у лаънатланган (ер)дир», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَزْهَرَ، وَابْنُ، لَهِيعَةَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْغِفَارِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، بِمَعْنَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ قَالَ فَلَمَّا خَرَجَ ‏.‏ مَكَانَ فَلَمَّا بَرَزَ ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga aytib berdi: Ibn Vahb bizga aytib berdi: Menga Yahyo ibn Azhar va Ibn Lahiya Hajjoj ibn Shaddoddan, u Abu Solih al-Gʻiforiydan, u Alidan Sulaymon ibn Dovudning (rivoyatidagi) maʼnoda xabar berdi. U (bu rivoyatda) «barraza» (oʻtdi) oʻrniga «xaraja» (chiqdi), dedi.Аҳмад ибн Солиҳ бизга айтиб берди: Ибн Ваҳб бизга айтиб берди: Менга Яҳё ибн Азҳар ва Ибн Лаҳия Ҳажжож ибн Шаддоддан, у Абу Солиҳ ал-Ғифорийдан, у Алидан Сулаймон ибн Довуднинг (ривоятидаги) маънода хабар берди. У (бу ривоятда) «барраза» (ўтди) ўрнига «хаража» (чиқди), деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - وَقَالَ مُوسَى فِي حَدِيثِهِ فِيمَا يَحْسَبُ عَمْرٌو - أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدٌ إِلاَّ الْحَمَّامَ وَالْمَقْبُرَةَ ‏"‏ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga aytib berdi: Hammod bizga aytib berdi; (yana) Musaddad bizga aytib berdi: Abdulvohid bizga Amr ibn Yahyodan, u otasidan, u Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan aytib berdi. U: Rasululloh ﷺ aytdilar, dedi. Muso esa oʻz rivoyatida: «Amrning gumonicha, Nabiy ﷺ: ‹Hammom (issiq vanna) va qabristondan boshqa butun yer masjiddir›, dedilar», dedi.Мусо ибн Исмоил бизга айтиб берди: Ҳаммод бизга айтиб берди; (яна) Мусаддад бизга айтиб берди: Абдулвоҳид бизга Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан айтиб берди. У: Расулуллоҳ ﷺ айтдилар, деди. Мусо эса ўз ривоятида: «Амрнинг гумонича, Набий ﷺ: ‹Ҳаммом (иссиқ ванна) ва қабристондан бошқа бутун ер масжиддир›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الصَّلاَةِ فِي مَبَارِكِ الإِبِلِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تُصَلُّوا فِي مَبَارِكِ الإِبِلِ فَإِنَّهَا مِنَ الشَّيَاطِينِ ‏"‏ ‏.‏ وَسُئِلَ عَنِ الصَّلاَةِ فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ فَقَالَ ‏"‏ صَلُّوا فِيهَا فَإِنَّهَا بَرَكَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: Abu Muoviya bizga aytib berdi: Aʼmash bizga Abdulloh ibn Abdulloh ar-Roziydan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan aytib berdi. U: Rasululloh ﷺdan tuyalar choʻkadigan joylarda namoz oʻqish toʻgʻrisida soʻraldi. Shunda u zot: «Tuyalar choʻkadigan joylarda namoz oʻqimanglar, chunki ular shaytonlardandir», dedilar. Yana u zotdan qoʻylar turadigan (ogʻil) joylarda namoz oʻqish toʻgʻrisida soʻraldi. Shunda u zot: «Ularda namoz oʻqinglar, chunki ular barakadir», dedilar, dedi.Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: Абу Муовия бизга айтиб берди: Аъмаш бизга Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ар-Розийдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан айтиб берди. У: Расулуллоҳ ﷺдан туялар чўкадиган жойларда намоз ўқиш тўғрисида сўралди. Шунда у зот: «Туялар чўкадиган жойларда намоз ўқиманглар, чунки улар шайтонлардандир», дедилар. Яна у зотдан қўйлар турадиган (оғил) жойларда намоз ўқиш тўғрисида сўралди. Шунда у зот: «Уларда намоз ўқинглар, чунки улар баракадир», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، - يَعْنِي ابْنَ الطَّبَّاعِ - حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُرُوا الصَّبِيَّ بِالصَّلاَةِ إِذَا بَلَغَ سَبْعَ سِنِينَ وَإِذَا بَلَغَ عَشْرَ سِنِينَ فَاضْرِبُوهُ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Iso — yaʼni Ibn at-Tabboʼ — bizga aytib berdi: Ibrohim ibn Saʼd bizga Abdulmalik ibn ar-Rabiy ibn Sabradan, u otasidan, u bobosi (Sabra) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: Nabiy ﷺ: «Bolaga yetti yoshga yetganida namozni buyuringlar, oʻn yoshga yetganida esa uning uchun (yaʼni namozni tark etgani uchun) uni uringlar», dedilar, dedi.Муҳаммад ибн Исо — яъни Ибн ат-Таббў — бизга айтиб берди: Иброҳим ибн Саъд бизга Абдулмалик ибн ар-Рабий ибн Сабрадан, у отасидан, у бобоси (Сабра) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: Набий ﷺ: «Болага етти ёшга етганида намозни буюринглар, ўн ёшга етганида эса унинг учун (яъни намозни тарк этгани учун) уни уринглар», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ، - يَعْنِي الْيَشْكُرِيَّ - حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ سَوَّارٍ أَبِي حَمْزَةَ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ سَوَّارُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو حَمْزَةَ الْمُزَنِيُّ الصَّيْرَفِيُّ - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُرُوا أَوْلاَدَكُمْ بِالصَّلاَةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا وَهُمْ أَبْنَاءُ عَشْرِ سِنِينَ وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ ‏"‏ ‏.‏

Muammal ibn Hishom — yaʼni al-Yashkuriy — bizga aytib berdi: Ismoil bizga Savvor Abu Hamzadan — Abu Dovud aytdi: U Savvor ibn Dovud Abu Hamza al-Muzaniy as-Sayrafiydir — u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosi (Abdulloh ibn Amr) (roziyallohu anhumo)dan aytib berdi. U: Rasululloh ﷺ: «Farzandlaringizga yetti yoshli boʻlganlarida namozni buyuringlar va oʻn yoshli boʻlganlarida uning uchun ularni uringlar hamda yotadigan joylarini ayri qilinglar», dedilar, dedi.Муаммал ибн Ҳишом — яъни ал-Яшкурий — бизга айтиб берди: Исмоил бизга Саввор Абу Ҳамзадан — Абу Довуд айтди: У Саввор ибн Довуд Абу Ҳамза ал-Музаний ас-Сайрафийдир — у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобоси (Абдуллоҳ ибн Амр) (розияллоҳу анҳумо)дан айтиб берди. У: Расулуллоҳ ﷺ: «Фарзандларингизга етти ёшли бўлганларида намозни буюринглар ва ўн ёшли бўлганларида унинг учун уларни уринглар ҳамда ётадиган жойларини айри қилинглар», дедилар, деди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ سَوَّارٍ الْمُزَنِيُّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ وَزَادَ ‏"‏ وَإِذَا زَوَّجَ أَحَدُكُمْ خَادِمَهُ عَبْدَهُ أَوْ أَجِيرَهُ فَلاَ يَنْظُرْ إِلَى مَا دُونَ السُّرَّةِ وَفَوْقَ الرُّكْبَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهِمَ وَكِيعٌ فِي اسْمِهِ وَرَوَى عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ فَقَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ سَوَّارٌ الصَّيْرَفِيُّ ‏.‏

Zuhayr ibn Harb bizga aytib berdi: Vakiʼ bizga aytib berdi: Menga Dovud ibn Savvor al-Muzaniy oʻz isnodi bilan va oʻsha maʼnoda aytib berdi hamda (quyidagini) ziyoda qildi: «Biringiz oʻz xizmatchisini, qulini yoki ishchisini uylantirsa, (qulning) kindigidan past va tizzasidan yuqori joyiga qaramasin». Abu Dovud aytdi: Vakiʼ uning ismida (Dovud ibn Savvor deb) xato qildi. Abu Dovud at-Toyolisiy esa undan bu hadisni rivoyat qilib: «Bizga Abu Hamza Savvor as-Sayrafiy aytib berdi», dedi.Зуҳайр ибн Ҳарб бизга айтиб берди: Вакиъ бизга айтиб берди: Менга Довуд ибн Саввор ал-Музаний ўз исноди билан ва ўша маънода айтиб берди ҳамда (қуйидагини) зиёда қилди: «Бирингиз ўз хизматчисини, қулини ёки ишчисини уйлантирса, (қулнинг) киндигидан паст ва тиззасидан юқори жойига қарамасин». Абу Довуд айтди: Вакиъ унинг исмида (Довуд ибн Саввор деб) хато қилди. Абу Довуд ат-Тоёлисий эса ундан бу ҳадисни ривоят қилиб: «Бизга Абу Ҳамза Саввор ас-Сайрафий айтиб берди», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي مُعَاذُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خُبَيْبٍ الْجُهَنِيُّ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَيْهِ فَقَالَ لاِمْرَأَتِهِ مَتَى يُصَلِّي الصَّبِيُّ فَقَالَتْ كَانَ رَجُلٌ مِنَّا يَذْكُرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا عَرَفَ يَمِينَهُ مِنْ شِمَالِهِ فَمُرُوهُ بِالصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga aytib berdi: Ibn Vahb bizga aytib berdi: Hishom ibn Saʼd bizga xabar berdi: Menga Muoz ibn Abdulloh ibn Xubayb al-Juhaniy aytib berdiki, biz uning (Muozning) oldiga kirdik. U xotiniga: «Bola qachon namoz oʻqiydi?» dedi. Xotini: «Bizdan boʻlgan bir kishi Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytar ediki, u zotdan shu (masala) toʻgʻrisida soʻralganida: ‹Qachon (bola) oʻng (tomon)ini chap (tomon)idan ajrata bilsa, unga namozni buyuringlar›, dedilar», dedi.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга айтиб берди: Ибн Ваҳб бизга айтиб берди: Ҳишом ибн Саъд бизга хабар берди: Менга Муоз ибн Абдуллоҳ ибн Хубайб ал-Жуҳаний айтиб бердики, биз унинг (Муознинг) олдига кирдик. У хотинига: «Бола қачон намоз ўқийди?» деди. Хотини: «Биздан бўлган бир киши Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтар эдики, у зотдан шу (масала) тўғрисида сўралганида: ‹Қачон (бола) ўнг (томон)ини чап (томон)идан ажрата билса, унга намозни буюринглар›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى الْخُتَّلِيُّ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، - وَحَدِيثُ عَبَّادٍ أَتَمُّ - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، - قَالَ زِيَادٌ أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، - عَنْ أَبِي عُمَيْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ عُمُومَةٍ، لَهُ مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ اهْتَمَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلصَّلاَةِ كَيْفَ يَجْمَعُ النَّاسَ لَهَا فَقِيلَ لَهُ انْصِبْ رَايَةً عِنْدَ حُضُورِ الصَّلاَةِ فَإِذَا رَأَوْهَا آذَنَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَلَمْ يُعْجِبْهُ ذَلِكَ قَالَ فَذُكِرَ لَهُ الْقُنْعُ - يَعْنِي الشَّبُّورَ - وَقَالَ زِيَادٌ شَبُّورَ الْيَهُودِ فَلَمْ يُعْجِبْهُ ذَلِكَ وَقَالَ ‏"‏ هُوَ مِنْ أَمْرِ الْيَهُودِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَذُكِرَ لَهُ النَّاقُوسُ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ مِنْ أَمْرِ النَّصَارَى ‏"‏ ‏.‏ فَانْصَرَفَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ وَهُوَ مُهْتَمٌّ لِهَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُرِيَ الأَذَانَ فِي مَنَامِهِ - قَالَ - فَغَدَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَبَيْنَ نَائِمٍ وَيَقْظَانَ إِذْ أَتَانِي آتٍ فَأَرَانِي الأَذَانَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ - رضى الله عنه - قَدْ رَآهُ قَبْلَ ذَلِكَ فَكَتَمَهُ عِشْرِينَ يَوْمًا - قَالَ - ثُمَّ أَخْبَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ ‏"‏ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُخْبِرَنِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سَبَقَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ فَاسْتَحْيَيْتُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بِلاَلُ قُمْ فَانْظُرْ مَا يَأْمُرُكَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ فَافْعَلْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو بِشْرٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو عُمَيْرٍ أَنَّ الأَنْصَارَ تَزْعُمُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَوْلاَ أَنَّهُ كَانَ يَوْمَئِذٍ مَرِيضًا لَجَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُؤَذِّنًا ‏.‏

Abbod ibn Muso al-Xuttaliy va Ziyod ibn Ayyub bizga aytib berdilar — Abbodning hadisi toʻliqroqdir — ular: Hushaym bizga Abu Bishrdan aytib berdi, dedilar — Ziyod: «Abu Bishr bizga xabar berdi», dedi — u Abu Umayr ibn Anasdan, u oʻzining ansorlardan boʻlgan amakilaridan (rivoyat qilib) aytdi: Nabiy ﷺ namoz uchun odamlarni qanday yigʻish toʻgʻrisida qaygʻurdilar. Shunda u zotga: «Namoz vaqti kelganida bayroq tiking, odamlar uni koʻrganlarida bir-birlariga xabar beradilar», deyildi. Ammo bu u zotga maʼqul boʻlmadi. (Roviy) aytdi: Soʻngra u zotga shox karnay (al-qunʼ — yaʼni ash-shabbur) zikr qilindi — Ziyod: «yahudiylarning shox karnayi», dedi — ammo bu u zotga maʼqul boʻlmadi va u zot: «U yahudiylarning ishidandir», dedilar. (Roviy) aytdi: Soʻngra u zotga (cherkov) qoʻngʻirogʻi zikr qilindi. U zot: «U nasoroning ishidandir», dedilar. Shunda Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihi Rasululloh ﷺning qaygʻusidan qaygʻurgan holda qaytib ketdi va uyqusida unga azon koʻrsatildi. (Roviy) aytdi: Soʻng u ertalab Rasululloh ﷺning oldiga keldi va u zotga xabar berib: «Ey Rasululloh, men uxlab-uygʻonib turgan holda edim, shu vaqt menga keluvchi keldi va menga azonni koʻrsatdi», dedi. (Roviy) aytdi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) buni undan oldin koʻrgan edi, ammo uni yigirma kun yashirgan edi. (Roviy) aytdi: Soʻngra u Nabiy ﷺga xabar berdi. U zot unga: «Menga xabar berishingdan seni nima toʻsdi?» dedilar. U: «Abdulloh ibn Zayd mendan oʻzib ketdi, shuning uchun uyaldim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Bilol, turgin-da, Abdulloh ibn Zayd senga nima buyursa, oʻshani koʻr va uni bajar», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda Bilol azon aytdi. Abu Bishr aytdi: Menga Abu Umayr xabar berdiki, ansorlar: «Agar Abdulloh ibn Zayd oʻsha kuni kasal boʻlmaganida, Rasululloh ﷺ uni muazzin qilgan boʻlar edilar», deb daʼvo qiladilar.Аббод ибн Мусо ал-Хутталий ва Зиёд ибн Айюб бизга айтиб бердилар — Аббоднинг ҳадиси тўлиқроқдир — улар: Ҳушайм бизга Абу Бишрдан айтиб берди, дедилар — Зиёд: «Абу Бишр бизга хабар берди», деди — у Абу Умайр ибн Анасдан, у ўзининг ансорлардан бўлган амакиларидан (ривоят қилиб) айтди: Набий ﷺ намоз учун одамларни қандай йиғиш тўғрисида қайғурдилар. Шунда у зотга: «Намоз вақти келганида байроқ тикинг, одамлар уни кўрганларида бир-бирларига хабар берадилар», дейилди. Аммо бу у зотга маъқул бўлмади. (Ровий) айтди: Сўнгра у зотга шох карнай (ал-қунъ — яъни аш-шаббур) зикр қилинди — Зиёд: «яҳудийларнинг шох карнайи», деди — аммо бу у зотга маъқул бўлмади ва у зот: «У яҳудийларнинг ишидандир», дедилар. (Ровий) айтди: Сўнгра у зотга (черков) қўнғироғи зикр қилинди. У зот: «У насоронинг ишидандир», дедилар. Шунда Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳи Расулуллоҳ ﷺнинг қайғусидан қайғурган ҳолда қайтиб кетди ва уйқусида унга азон кўрсатилди. (Ровий) айтди: Сўнг у эрталаб Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келди ва у зотга хабар бериб: «Эй Расулуллоҳ, мен ухлаб-уйғониб турган ҳолда эдим, шу вақт менга келувчи келди ва менга азонни кўрсатди», деди. (Ровий) айтди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) буни ундан олдин кўрган эди, аммо уни йигирма кун яширган эди. (Ровий) айтди: Сўнгра у Набий ﷺга хабар берди. У зот унга: «Менга хабар беришингдан сени нима тўсди?» дедилар. У: «Абдуллоҳ ибн Зайд мендан ўзиб кетди, шунинг учун уялдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Билол, тургин-да, Абдуллоҳ ибн Зайд сенга нима буюрса, ўшани кўр ва уни бажар», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда Билол азон айтди. Абу Бишр айтди: Менга Абу Умайр хабар бердики, ансорлар: «Агар Абдуллоҳ ибн Зайд ўша куни касал бўлмаганида, Расулуллоҳ ﷺ уни муаззин қилган бўлар эдилар», деб даъво қиладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّاقُوسِ يُعْمَلُ لِيُضْرَبَ بِهِ لِلنَّاسِ لِجَمْعِ الصَّلاَةِ طَافَ بِي وَأَنَا نَائِمٌ رَجُلٌ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ فَقُلْتُ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَتَبِيعُ النَّاقُوسَ قَالَ وَمَا تَصْنَعُ بِهِ فَقُلْتُ نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَفَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لَهُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَقَالَ تَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ ثُمَّ اسْتَأْخَرَ عَنِّي غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ قَالَ وَتَقُولُ إِذَا أَقَمْتَ الصَّلاَةَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا رَأَيْتُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقُمْ مَعَ بِلاَلٍ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا رَأَيْتَ فَلْيُؤَذِّنْ بِهِ فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُمْتُ مَعَ بِلاَلٍ فَجَعَلْتُ أُلْقِيهِ عَلَيْهِ وَيُؤَذِّنُ بِهِ - قَالَ - فَسَمِعَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ وَيَقُولُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا رَأَى ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلِلَّهِ الْحَمْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَكَذَا رِوَايَةُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَقَالَ فِيهِ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ وَيُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ لَمْ يُثَنِّيَا ‏.‏

Muhammad ibn Mansur at-Tusiy bizga aytib berdi: Yaʼqub bizga aytib berdi: Otam bizga Muhammad ibn Ishoqdan aytib berdi: Menga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan aytib berdi. U: Menga otam Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytib berdi, dedi. U (Abdulloh) aytdi: Rasululloh ﷺ odamlarni namozga yigʻish uchun qoʻngʻiroq yasalib, u bilan urilishini buyurganlarida, men uxlab yotgan paytimda qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtargan bir kishi mening atrofimda aylanib yurdi. Shunda men: «Ey Abdulloh, qoʻngʻiroqni sotasanmi?» dedim. U: «Uni nima qilasan?» dedi. Men: «Uning bilan namozga chaqiramiz», dedim. U: «Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?» dedi. Men unga: «Ha (koʻrsat)», dedim. U aytdi: «Sen ‹Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan». (Abdulloh) aytdi: Soʻngra u mendan uzoq boʻlmagan masofada (bir oz) chetga oʻtdi-da, keyin: «Namozga iqomat aytganingda esa, ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah. Hayya alal-falah. Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan», dedi. Men tongga chiqqanimda Rasululloh ﷺning oldiga keldim va koʻrgan narsamni u zotga xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta, bu — chin tush, inshaalloh. Bilol bilan tur-da, koʻrgan narsangni unga oʻrgat, u shuni azon qilib aytsin, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», dedilar. Men Bilol bilan turdim va men uni unga oʻrgata boshladim, u esa uni azon qilib aytar edi. (Abdulloh) aytdi: Buni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) eshitib qoldi-da, ridosini sudragan holda chiqib keldi va: «Seni haq (din) bilan yuborgan Zot bilan qasamki, ey Rasululloh, men ham u koʻrgan narsaga oʻxshashni koʻrgan edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh uchun hamd boʻlsin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning Said ibn al-Musayyabdan, uning Abdulloh ibn Zayddan (qilgan) rivoyati shu tarzdadir va Ibn Ishoq unda Zuhriydan (rivoyat qilib): «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Maʼmar va Yunus esa Zuhriydan unda: «Allohu akbar, Allohu akbar», deb, ikki marta qaytarmadilar.Муҳаммад ибн Мансур ат-Тусий бизга айтиб берди: Яъқуб бизга айтиб берди: Отам бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан айтиб берди: Менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан айтиб берди. У: Менга отам Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтиб берди, деди. У (Абдуллоҳ) айтди: Расулуллоҳ ﷺ одамларни намозга йиғиш учун қўнғироқ ясалиб, у билан урилишини буюрганларида, мен ухлаб ётган пайтимда қўлида қўнғироқ кўтарган бир киши менинг атрофимда айланиб юрди. Шунда мен: «Эй Абдуллоҳ, қўнғироқни сотасанми?» дедим. У: «Уни нима қиласан?» деди. Мен: «Унинг билан намозга чақирамиз», дедим. У: «Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?» деди. Мен унга: «Ҳа (кўрсат)», дедим. У айтди: «Сен ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан». (Абдуллоҳ) айтди: Сўнгра у мендан узоқ бўлмаган масофада (бир оз) четга ўтди-да, кейин: «Намозга иқомат айтганингда эса, ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан», деди. Мен тонгга чиққанимда Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келдим ва кўрган нарсамни у зотга хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта, бу — чин туш, иншааллоҳ. Билол билан тур-да, кўрган нарсангни унга ўргат, у шуни азон қилиб айтсин, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», дедилар. Мен Билол билан турдим ва мен уни унга ўргата бошладим, у эса уни азон қилиб айтар эди. (Абдуллоҳ) айтди: Буни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) эшитиб қолди-да, ридосини судраган ҳолда чиқиб келди ва: «Сени ҳақ (дин) билан юборган Зот билан қасамки, эй Расулуллоҳ, мен ҳам у кўрган нарсага ўхшашни кўрган эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ учун ҳамд бўлсин», дедилар. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг Саид ибн ал-Мусайябдан, унинг Абдуллоҳ ибн Зайддан (қилган) ривояти шу тарздадир ва Ибн Ишоқ унда Зуҳрийдан (ривоят қилиб): «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Маъмар ва Юнус эса Зуҳрийдан унда: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деб, икки марта қайтармадилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِي سُنَّةَ الأَذَانِ ‏.‏ قَالَ فَمَسَحَ مُقَدَّمَ رَأْسِي وَقَالَ ‏"‏ تَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ تَرْفَعُ بِهَا صَوْتَكَ ثُمَّ تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ تَخْفِضُ بِهَا صَوْتَكَ ثُمَّ تَرْفَعُ صَوْتَكَ بِالشَّهَادَةِ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ فَإِنْ كَانَ صَلاَةَ الصُّبْحِ قُلْتَ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga aytib berdi: Horis ibn Ubayd bizga Muhammad ibn Abdulmalik ibn Abu Mahzuradan, u otasidan, u bobosi (Abu Mahzura) (roziyallohu anhu)dan aytib berdi. U: Men: «Ey Rasululloh, menga azon sunnatini oʻrgating», dedim. (Abu Mahzura) aytdi: Shunda u zot boshimning oldingi qismini siladilar va: «Sen ovozingni baland qilib ‹Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar›, deysan. Soʻngra ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh›, deb ovozingni pasaytirasan. Soʻngra ovozingni shahodat bilan baland qilib ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah›, deysan. Agar bomdod namozi boʻlsa, ‹As-solatu xayrun minan-navm, as-solatu xayrun minan-navm. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan», dedilar.Мусаддад бизга айтиб берди: Ҳорис ибн Убайд бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абу Маҳзурадан, у отасидан, у бобоси (Абу Маҳзура) (розияллоҳу анҳу)дан айтиб берди. У: Мен: «Эй Расулуллоҳ, менга азон суннатини ўргатинг», дедим. (Абу Маҳзура) айтди: Шунда у зот бошимнинг олдинги қисмини силадилар ва: «Сен овозингни баланд қилиб ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, дейсан. Сўнгра ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ›, деб овозингни пасайтирасан. Сўнгра овозингни шаҳодат билан баланд қилиб ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ›, дейсан. Агар бомдод намози бўлса, ‹Ас-солату хайрун минан-навм, ас-солату хайрун минан-навм. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ بْنُ السَّائِبِ، أَخْبَرَنِي أَبِي وَأُمُّ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْخَبَرِ وَفِيهِ ‏"‏ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ فِي الأُولَى مِنَ الصُّبْحِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ مُسَدَّدٍ أَبْيَنُ قَالَ فِيهِ قَالَ وَعَلَّمَنِي الإِقَامَةَ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ ‏"‏ وَإِذَا أَقَمْتَ الصَّلاَةَ فَقُلْهَا مَرَّتَيْنِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ أَسَمِعْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَبُو مَحْذُورَةَ لاَ يَجُزُّ نَاصِيَتَهُ وَلاَ يَفْرِقُهَا لأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَسَحَ عَلَيْهَا ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga aytib berdi: Abu Osim va Abdurrazzoq bizga Ibn Jurayjdan aytib berdilar. U aytdi: Menga Usmon ibn as-Soib xabar berdi: Menga otam va Abdulmalik ibn Abu Mahzuraning onasi Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shu xabarga oʻxshashini xabar berdilar. Unda: «As-solatu xayrun minan-navm, as-solatu xayrun minan-navm — bomdodning birinchi (azoni)da», (degan jumla bor). Abu Dovud aytdi: Musaddadning hadisi ravshanroqdir. Unda u (Abu Mahzura): «(Nabiy ﷺ) menga iqomatni ikki marta-ikki martadan oʻrgatdilar: ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›», dedi. Abdurrazzoq esa: «Namozga iqomat aytganingda, uni ikki marta ‹Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah› deb aytasan. Eshitdingmi?» (degan jumlani keltirdi). (Roviy) aytdi: Abu Mahzura peshona sochini qirqmas va uni ayirmas edi, chunki Nabiy ﷺ uni (qoʻllari bilan) silagan edilar.Ҳасан ибн Али бизга айтиб берди: Абу Осим ва Абдурраззоқ бизга Ибн Журайждан айтиб бердилар. У айтди: Менга Усмон ибн ас-Соиб хабар берди: Менга отам ва Абдулмалик ибн Абу Маҳзуранинг онаси Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шу хабарга ўхшашини хабар бердилар. Унда: «Ас-солату хайрун минан-навм, ас-солату хайрун минан-навм — бомдоднинг биринчи (азони)да», (деган жумла бор). Абу Довуд айтди: Мусаддаднинг ҳадиси равшанроқдир. Унда у (Абу Маҳзура): «(Набий ﷺ) менга иқоматни икки марта-икки мартадан ўргатдилар: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›», деди. Абдурраззоқ эса: «Намозга иқомат айтганингда, уни икки марта ‹Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ› деб айтасан. Эшитдингми?» (деган жумлани келтирди). (Ровий) айтди: Абу Маҳзура пешона сочини қирқмас ва уни айирмас эди, чунки Набий ﷺ уни (қўллари билан) силаган эдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، وَسَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ، وَحَجَّاجٌ، - وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالُوا حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ الأَحْوَلُ، حَدَّثَنِي مَكْحُولٌ، أَنَّ ابْنَ مُحَيْرِيزٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا مَحْذُورَةَ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَّمَهُ الأَذَانَ تِسْعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً وَالإِقَامَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً الأَذَانُ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَالإِقَامَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ كَذَا فِي كِتَابِهِ فِي حَدِيثِ أَبِي مَحْذُورَةَ ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga aytib berdi: Affon, Said ibn Omir va Hajjoj — maʼnosi bir xil — bizga aytib berdilar. Ular: Hammom bizga aytib berdi, dedilar: Omir al-Ahval bizga aytib berdi: Menga Makhul aytib berdiki, Ibn Muhayriz unga aytib berdi: Abu Mahzura (roziyallohu anhu) unga aytib berdiki, Rasululloh ﷺ unga azonni oʻn toʻqqiz kalima va iqomatni oʻn yetti kalima qilib oʻrgatdilar. Azon — «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh». Iqomat esa — «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh». Uning (Abu Mahzura) hadisi haqidagi kitobida shu tarzdadir.Ҳасан ибн Али бизга айтиб берди: Аффон, Саид ибн Омир ва Ҳажжож — маъноси бир хил — бизга айтиб бердилар. Улар: Ҳаммом бизга айтиб берди, дедилар: Омир ал-Аҳвал бизга айтиб берди: Менга Макҳул айтиб бердики, Ибн Муҳайриз унга айтиб берди: Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу) унга айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўн тўққиз калима ва иқоматни ўн етти калима қилиб ўргатдилар. Азон — «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ». Иқомат эса — «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ». Унинг (Абу Маҳзура) ҳадиси ҳақидаги китобида шу тарздадир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، - يَعْنِي عَبْدَ الْعَزِيزِ - عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، قَالَ أَلْقَى عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم التَّأْذِينَ هُوَ بِنَفْسِهِ فَقَالَ ‏"‏ قُلِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ - مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ - قَالَ ثُمَّ ارْجِعْ فَمُدَّ مِنْ صَوْتِكَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Mahzura (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ menga azonni Ozaning oʻzlari oʻrgatdilar va dedilar: «Sen ayt: ‹Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh›» ‒ ikki marta, ikki marta. Soʻng dedilar: «Keyin qaytar va ovozingni choʻzib ayt: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh›».Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ менга азонни Озанинг ўзлари ўргатдилар ва дедилар: «Сен айт: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ›» ‒ икки марта, икки марта. Сўнг дедилар: «Кейин қайтар ва овозингни чўзиб айт: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ›».

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، قَالَ سَمِعْتُ جَدِّي عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ أَبِي مَحْذُورَةَ، يَذْكُرُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا مَحْذُورَةَ، يَقُولُ أَلْقَى عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يَقُولُ فِي الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ ‏.‏

Abu Mahzura (roziyallohu anhu) aytar edi: Rasululloh ﷺ menga azonni harfma-harf oʻrgatdilar: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah». (Roviy) aytadi: U zot bomdod azonida «As-salatu xayrun minan-navm» deb aytar edilar.Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу) айтар эди: Расулуллоҳ ﷺ менга азонни ҳарфма-ҳарф ўргатдилар: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ». (Ровий) айтади: У зот бомдод азонида «Ас-салату хайрун минан-навм» деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادٌ، - يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ - عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ، - يَعْنِي الْجُمَحِيَّ - عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ الْجُمَحِيِّ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَّمَهُ الأَذَانَ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ مِثْلَ أَذَانِ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَفِي حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ أَبِي مَحْذُورَةَ قُلْتُ حَدِّثْنِي عَنْ أَذَانِ أَبِيكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَطُّ وَكَذَلِكَ حَدِيثُ جَعْفَرِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ عَنْ عَمِّهِ عَنْ جَدِّهِ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ تَرَجَّعْ فَتَرَفَّعْ صَوْتَكَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ unga azonni oʻrgatib: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh» deb aytdilar. Soʻng (roviy) Ibn Jurayjning Abdulaziz ibn Abdulmalikdan qilgan azon hadisiga oʻxshash va shu maʼnoda zikr qildi. Abu Dovud aytadi: Molik ibn Dinor hadisida (shunday) keladi: Ibn Abi Mahzuradan: «Otangning Rasululloh ﷺdan rivoyat qilgan azonini menga aytib ber», deb soʻradim. U zikr qilib: «Allohu akbar, Allohu akbar» (deyish bilan) cheklandi, xolos. Jaʼfar ibn Sulaymonning Ibn Abi Mahzuradan, u amakisidan, u bobosidan qilgan hadisi ham shunday, faqat unda: «Soʻng qaytar va ovozingni koʻtar: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›» deyilgan.Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўргатиб: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ» деб айтдилар. Сўнг (ровий) Ибн Журайжнинг Абдулазиз ибн Абдулмаликдан қилган азон ҳадисига ўхшаш ва шу маънода зикр қилди. Абу Довуд айтади: Молик ибн Динор ҳадисида (шундай) келади: Ибн Аби Маҳзурадан: «Отангнинг Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилган азонини менга айтиб бер», деб сўрадим. У зикр қилиб: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар» (дейиш билан) чекланди, холос. Жаъфар ибн Сулаймоннинг Ибн Аби Маҳзурадан, у амакисидан, у бобосидан қилган ҳадиси ҳам шундай, фақат унда: «Сўнг қайтар ва овозингни кўтар: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›» дейилган.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ أُحِيلَتِ الصَّلاَةُ ثَلاَثَةَ أَحْوَالٍ - قَالَ - وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَقَدْ أَعْجَبَنِي أَنْ تَكُونَ صَلاَةُ الْمُسْلِمِينَ - أَوْ قَالَ الْمُؤْمِنِينَ - وَاحِدَةً حَتَّى لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبُثَّ رِجَالاً فِي الدُّورِ يُنَادُونَ النَّاسَ بِحِينِ الصَّلاَةِ وَحَتَّى هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رِجَالاً يَقُومُونَ عَلَى الآطَامِ يُنَادُونَ الْمُسْلِمِينَ بِحِينِ الصَّلاَةِ حَتَّى نَقَسُوا أَوْ كَادُوا أَنْ يَنْقُسُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمَّا رَجَعْتُ - لِمَا رَأَيْتُ مِنَ اهْتِمَامِكَ - رَأَيْتُ رَجُلاً كَأَنَّ عَلَيْهِ ثَوْبَيْنِ أَخْضَرَيْنِ فَقَامَ عَلَى الْمَسْجِدِ فَأَذَّنَ ثُمَّ قَعَدَ قَعْدَةً ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مِثْلَهَا إِلاَّ أَنَّهُ يَقُولُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ وَلَوْلاَ أَنْ يَقُولَ النَّاسُ - قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى أَنْ تَقُولُوا - لَقُلْتُ إِنِّي كُنْتُ يَقْظَانًا غَيْرَ نَائِمٍ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى ‏"‏ لَقَدْ أَرَاكَ اللَّهُ خَيْرًا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ عَمْرٌو ‏"‏ لَقَدْ أَرَاكَ اللَّهُ خَيْرًا فَمُرْ بِلاَلاً فَلْيُؤَذِّنْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ أَمَا إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي رَأَى وَلَكِنِّي لَمَّا سُبِقْتُ اسْتَحْيَيْتُ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا قَالَ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا جَاءَ يَسْأَلُ فَيُخْبَرُ بِمَا سُبِقَ مِنْ صَلاَتِهِ وَإِنَّهُمْ قَامُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَيْنِ قَائِمٍ وَرَاكِعٍ وَقَاعِدٍ وَمُصَلٍّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى قَالَ عَمْرٌو وَحَدَّثَنِي بِهَا حُصَيْنٌ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى حَتَّى جَاءَ مُعَاذٌ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ سَمِعْتُهَا مِنْ حُصَيْنٍ فَقَالَ لاَ أَرَاهُ عَلَى حَالٍ إِلَى قَوْلِهِ كَذَلِكَ فَافْعَلُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ ثُمَّ رَجَعْتُ إِلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مَرْزُوقٍ قَالَ فَجَاءَ مُعَاذٌ فَأَشَارُوا إِلَيْهِ - قَالَ شُعْبَةُ وَهَذِهِ سَمِعْتُهَا مِنْ حُصَيْنٍ - قَالَ فَقَالَ مُعَاذٌ لاَ أَرَاهُ عَلَى حَالٍ إِلاَّ كُنْتُ عَلَيْهَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ إِنَّ مُعَاذًا قَدْ سَنَّ لَكُمْ سُنَّةً كَذَلِكَ فَافْعَلُوا ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ أَمَرَهُمْ بِصِيَامِ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ثُمَّ أُنْزِلَ رَمَضَانُ وَكَانُوا قَوْمًا لَمْ يَتَعَوَّدُوا الصِّيَامَ وَكَانَ الصِّيَامُ عَلَيْهِمْ شَدِيدًا فَكَانَ مَنْ لَمْ يَصُمْ أَطْعَمَ مِسْكِينًا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ‏}‏ فَكَانَتِ الرُّخْصَةُ لِلْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ فَأُمِرُوا بِالصِّيَامِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا قَالَ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَفْطَرَ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يَأْكُلَ لَمْ يَأْكُلْ حَتَّى يُصْبِحَ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَرَادَ امْرَأَتَهُ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ نِمْتُ فَظَنَّ أَنَّهَا تَعْتَلُّ فَأَتَاهَا فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَأَرَادَ الطَّعَامَ فَقَالُوا حَتَّى نُسَخِّنَ لَكَ شَيْئًا فَنَامَ فَلَمَّا أَصْبَحُوا أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abi Laylo (rahimahulloh) aytadi: Namoz uch holatdan oʻtgan. (U) aytadi: Bizga sheriklarimiz rivoyat qilib aytishlaricha, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Musulmonlarning ‒ yoki: moʻminlarning ‒ namozi bir xil (jamoa bilan) boʻlishi meni xursand qildi, hatto namoz vaqtida odamlarni chaqirib turish uchun mahallalarga kishilarni yuborishni ham, musulmonlarni namoz vaqtida chaqirish uchun qalʼalar ustida turadigan kishilarga buyurishni ham koʻngilga tugdim, hatto ular qoʻngʻiroq chaldilar yoki chalishlariga sal qoldi». (Roviy) aytadi: Ansorlardan bir kishi kelib dedi: «Yo Rasululloh, men sizning bu ishga jiddiy ekanligingizni koʻrib qaytgach, (tushimda) ustida ikki yashil kiyim bor bir kishini koʻrdim. U masjid ustida turib azon aytdi, soʻng bir oz oʻtirdi, soʻng turib xuddi shunday (takbir) aytdi, faqat: ‹Qad qomatis-salah› deb qoʻshib aytdi. Agar odamlar ‒ Ibn al-Musanno: ‹siz aytasizlar› dedi ‒ (bir narsa) deyishidan boshqa narsa boʻlmaganida edi, men uyqudan emas, bedor edim degan boʻlardim». Shunda Rasululloh ﷺ ‒ Ibn al-Musanno (shunday) dedi: «Alloh senga yaxshilikni koʻrsatibdi» dedilar. Amr esa: «Alloh senga yaxshilikni koʻrsatibdi, Bilolga buyur, u azon aytsin» deganini aytmadi. (Roviy) aytadi: Umar (roziyallohu anhu): «Men ham u koʻrgan narsaga oʻxshash narsani koʻrgan edim, lekin u meni ortda qoldirgani uchun uyalib (aytmadim)» dedi. (Roviy) aytadi: Bizga sheriklarimiz rivoyat qilib aytishlaricha, bir kishi (namozga) kelib soʻraganida, namozidan nimasi oʻtib ketgani aytilar edi, ular Rasululloh ﷺ bilan qaysi biri tik turgan, qaysi biri rukuda, qaysi biri oʻtirgan va qaysi biri Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqiyotgan holatda turishar edi. Ibn al-Musanno aytadi: Amr aytdi: Buni menga Husayn Ibn Abi Laylodan: «hatto Muoz keldi» (degangacha) rivoyat qildi. Shuʼba aytadi: Men ham uni Husayndan eshitganman, u: «Men uni har qanday holatda ham koʻrmadim» dedi, «‹shunday qilinglar›» degan soʻzigacha. Abu Dovud aytadi: Soʻng men Amr ibn Marzuq hadisiga qaytdim, u aytdi: Muoz keldi, unga ishora qilishdi ‒ Shuʼba: «Mana buni Husayndan eshitganman» dedi ‒ Muoz dedi: «Men uni qaysi holatda koʻrsam, men ham oʻsha holatda boʻlganman». (Roviy) aytadi: U: «Muoz sizlarga shunday bir sunnat qildi, shunday qilinglar» dedi. (Roviy) aytadi: Bizga sheriklarimiz rivoyat qilib aytishlaricha, Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida ularga uch kun roʻza tutishni buyurdilar, soʻng Ramazon nozil boʻldi. Ular roʻza tutishga oʻrganmagan qavm edi va roʻza ularga ogʻir edi, kim roʻza tutmasa bir miskinni taomlantirar edi. Shu (haqda) bu oyat nozil boʻldi: {Bas, sizlardan kim bu oyga (sogʻ-salomat) hozir boʻlsa, uni roʻza tutsin} (Baqara 185). Bemor va musofirga ruxsat berilib, (qolganlar) roʻza tutishga buyurildilar. (Roviy) aytadi: Bizga sheriklarimiz rivoyat qilib aytishlaricha, bir kishi iftor qilib, ovqat yemasdan oldin uxlab qolsa, tonggacha hech narsa yemas edi. (Roviy) aytadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) kelib, ayoliga yaqinlik qilmoqchi boʻldi, u: «Men uxlab qoldim» dedi. (Umar) uni barona qilyapti deb oʻyladi va unga yaqinlashdi. Ansorlardan bir kishi kelib ovqat istadi, ular: «Senga bir narsa isitib beraylik» dedilar, u (kutib) uxlab qoldi. Tongga chiqqanlarida unga bu oyat nozil boʻldi: {Roʻza kechasida ayollaringizga yaqinlashish sizlarga halol qilindi} (Baqara 187).Ибн Аби Лайло (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Намоз уч ҳолатдан ўтган. (У) айтади: Бизга шерикларимиз ривоят қилиб айтишларича, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мусулмонларнинг ‒ ёки: мўминларнинг ‒ намози бир хил (жамоа билан) бўлиши мени хурсанд қилди, ҳатто намоз вақтида одамларни чақириб туриш учун маҳаллаларга кишиларни юборишни ҳам, мусулмонларни намоз вақтида чақириш учун қалъалар устида турадиган кишиларга буюришни ҳам кўнгилга тугдим, ҳатто улар қўнғироқ чалдилар ёки чалишларига сал қолди». (Ровий) айтади: Ансорлардан бир киши келиб деди: «Ё Расулуллоҳ, мен сизнинг бу ишга жиддий эканлигингизни кўриб қайтгач, (тушимда) устида икки яшил кийим бор бир кишини кўрдим. У масжид устида туриб азон айтди, сўнг бир оз ўтирди, сўнг туриб худди шундай (такбир) айтди, фақат: ‹Қад қоматис-салаҳ› деб қўшиб айтди. Агар одамлар ‒ Ибн ал-Мусанно: ‹сиз айтасизлар› деди ‒ (бир нарса) дейишидан бошқа нарса бўлмаганида эди, мен уйқудан эмас, бедор эдим деган бўлардим». Шунда Расулуллоҳ ﷺ ‒ Ибн ал-Мусанно (шундай) деди: «Аллоҳ сенга яхшиликни кўрсатибди» дедилар. Амр эса: «Аллоҳ сенга яхшиликни кўрсатибди, Билолга буюр, у азон айтсин» деганини айтмади. (Ровий) айтади: Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен ҳам у кўрган нарсага ўхшаш нарсани кўрган эдим, лекин у мени ортда қолдиргани учун уялиб (айтмадим)» деди. (Ровий) айтади: Бизга шерикларимиз ривоят қилиб айтишларича, бир киши (намозга) келиб сўраганида, намозидан нимаси ўтиб кетгани айтилар эди, улар Расулуллоҳ ﷺ билан қайси бири тик турган, қайси бири рукуда, қайси бири ўтирган ва қайси бири Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқиётган ҳолатда туришар эди. Ибн ал-Мусанно айтади: Амр айтди: Буни менга Ҳусайн Ибн Аби Лайлодан: «ҳатто Муоз келди» (дегангача) ривоят қилди. Шуъба айтади: Мен ҳам уни Ҳусайндан эшитганман, у: «Мен уни ҳар қандай ҳолатда ҳам кўрмадим» деди, «‹шундай қилинглар›» деган сўзигача. Абу Довуд айтади: Сўнг мен Амр ибн Марзуқ ҳадисига қайтдим, у айтди: Муоз келди, унга ишора қилишди ‒ Шуъба: «Мана буни Ҳусайндан эшитганман» деди ‒ Муоз деди: «Мен уни қайси ҳолатда кўрсам, мен ҳам ўша ҳолатда бўлганман». (Ровий) айтади: У: «Муоз сизларга шундай бир суннат қилди, шундай қилинглар» деди. (Ровий) айтади: Бизга шерикларимиз ривоят қилиб айтишларича, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида уларга уч кун рўза тутишни буюрдилар, сўнг Рамазон нозил бўлди. Улар рўза тутишга ўрганмаган қавм эди ва рўза уларга оғир эди, ким рўза тутмаса бир мискинни таомлантирар эди. Шу (ҳақда) бу оят нозил бўлди: {Бас, сизлардан ким бу ойга (соғ-саломат) ҳозир бўлса, уни рўза тутсин} (Бақара 185). Бемор ва мусофирга рухсат берилиб, (қолганлар) рўза тутишга буюрилдилар. (Ровий) айтади: Бизга шерикларимиз ривоят қилиб айтишларича, бир киши ифтор қилиб, овқат емасдан олдин ухлаб қолса, тонггача ҳеч нарса емас эди. (Ровий) айтади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) келиб, аёлига яқинлик қилмоқчи бўлди, у: «Мен ухлаб қолдим» деди. (Умар) уни барона қиляпти деб ўйлади ва унга яқинлашди. Ансорлардан бир киши келиб овқат истади, улар: «Сенга бир нарса иситиб берайлик» дедилар, у (кутиб) ухлаб қолди. Тонгга чиққанларида унга бу оят нозил бўлди: {Рўза кечасида аёлларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди} (Бақара 187).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ أَبِي دَاوُدَ، ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أُحِيلَتِ الصَّلاَةُ ثَلاَثَةَ أَحْوَالٍ وَأُحِيلَ الصِّيَامُ ثَلاَثَةَ أَحْوَالٍ وَسَاقَ نَصْرٌ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَاقْتَصَّ ابْنُ الْمُثَنَّى مِنْهُ قِصَّةَ صَلاَتِهِمْ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَطُّ قَالَ الْحَالُ الثَّالِثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدِمَ الْمَدِينَةَ فَصَلَّى - يَعْنِي نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ - ثَلاَثَةَ عَشَرَ شَهْرًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ‏}‏ فَوَجَّهَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْكَعْبَةِ ‏.‏ وَتَمَّ حَدِيثُهُ وَسَمَّى نَصْرٌ صَاحِبَ الرُّؤْيَا قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَقَالَ فِيهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ مَرَّتَيْنِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ مَرَّتَيْنِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ثُمَّ أَمْهَلَ هُنَيَّةً ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مِثْلَهَا إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ زَادَ بَعْدَ مَا قَالَ ‏"‏ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ‏"‏ ‏.‏ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقِّنْهَا بِلاَلاً ‏"‏ ‏.‏ فَأَذَّنَ بِهَا بِلاَلٌ وَقَالَ فِي الصَّوْمِ قَالَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَصُومُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَيَصُومُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنَ قَبْلِكُمْ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏}‏ فَكَانَ مَنْ شَاءَ أَنْ يَصُومَ صَامَ وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُفْطِرَ وَيُطْعِمَ كُلَّ يَوْمٍ مِسْكِينًا أَجْزَأَهُ ذَلِكَ وَهَذَا حَوْلٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ‏}‏ إِلَى ‏{‏ أَيَّامٍ أُخَرَ ‏}‏ فَثَبَتَ الصِّيَامُ عَلَى مَنْ شَهِدَ الشَّهْرَ وَعَلَى الْمُسَافِرِ أَنْ يَقْضِيَ وَثَبَتَ الطَّعَامُ لِلشَّيْخِ الْكَبِيرِ وَالْعَجُوزِ اللَّذَيْنِ لاَ يَسْتَطِيعَانِ الصَّوْمَ وَجَاءَ صِرْمَةُ وَقَدْ عَمِلَ يَوْمَهُ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytadi: Namoz uch holatdan oʻtgan va roʻza ham uch holatdan oʻtgan. Nasr hadisni toʻliq keltirdi, Ibn al-Musanno esa undan ularning Baytul-Maqdis tomon namoz oʻqishlari qissasini qisqacha aytdi. (Muoz) aytdi: Uchinchi holat shuki, Rasululloh ﷺ Madinaga kelib, Baytul-Maqdis tomonga qarab oʻn uch oy namoz oʻqidilar. Soʻng Alloh taolo bu oyatni nozil qildi: {(Ey Muhammad,) Biz yuzingizning osmonga oʻgirilayotganini koʻrib turibmiz. Bas, albatta, Biz sizni oʻzingiz rozi boʻladigan qiblaga yuzlantiramiz. Endi yuzingizni Masjidul-Harom tomon qayuring. (Ey musulmonlar,) qaerda boʻlsangiz, yuzlaringizni oʻsha tomon qayuringlar} (Baqara 144). Shunda Alloh taolo uni Kaʼba tomon yuzlantirdi. Uning hadisi shu (yerda) tamom boʻldi. Nasr ruʼyo (tush) sohibining ismini aytib (shunday) dedi: Ansorlardan bir kishi ‒ Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) keldi, (Nasr hadisida): «U qiblaga yuzlanib: ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah› ‒ ikki marta, ‹Hayya alal-falah› ‒ ikki marta, ‹Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh› dedi. Soʻng bir oz toʻxtab, soʻng turib xuddi shunday aytdi, faqat ‹Hayya alal-falah› deganidan keyin ‹Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah› deb qoʻshdi» degan soʻzlar bor. (Roviy) aytadi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Buni Bilolga oʻrgat» dedilar. Bilol u bilan azon aytdi. (Muoz) roʻza haqida (shunday) dedi: Rasululloh ﷺ har oyda uch kun roʻza tutar va Ashuro kunini roʻza tutar edilar. Soʻng Alloh taolo: {Sizlardan oldingilarga farz qilingani kabi sizlarga ham roʻza farz qilindi} (oyatini) {miskinning taomidir} (degan soʻzigacha) nozil qildi (Baqara 183-184). Bas, kim xohlasa roʻza tutar, kim xohlasa iftor qilib, har kuni bir miskinni taomlantirsa, bu unga kifoya qilar edi ‒ bu (ikkinchi) holat edi. Soʻng Alloh taolo: {Ramazon oyiki, unda Qurʼon nozil qilingan} (oyatini) {boshqa kunlardan (sanab roʻza tutsin)} (degan soʻzigacha) nozil qildi (Baqara 185). Shu bilan oyga (sogʻ-salomat) hozir boʻlgan kishiga roʻza, musofirga esa qazo qilish qaror topdi va roʻza tuta olmaydigan keksa chol va kampirga taomlantirish qaror topdi. (Shu kunda) Sirma keldi, u kuni (kun boʻyi) ishlagan edi... (roviy) hadisni davom ettirdi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтади: Намоз уч ҳолатдан ўтган ва рўза ҳам уч ҳолатдан ўтган. Наср ҳадисни тўлиқ келтирди, Ибн ал-Мусанно эса ундан уларнинг Байтул-Мақдис томон намоз ўқишлари қиссасини қисқача айтди. (Муоз) айтди: Учинчи ҳолат шуки, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келиб, Байтул-Мақдис томонга қараб ўн уч ой намоз ўқидилар. Сўнг Аллоҳ таоло бу оятни нозил қилди: {(Эй Муҳаммад,) Биз юзингизнинг осмонга ўгирилаётганини кўриб турибмиз. Бас, албатта, Биз сизни ўзингиз рози бўладиган қиблага юзлантирамиз. Энди юзингизни Масжидул-Ҳаром томон қаюринг. (Эй мусулмонлар,) қаэрда бўлсангиз, юзларингизни ўша томон қаюринглар} (Бақара 144). Шунда Аллоҳ таоло уни Каъба томон юзлантирди. Унинг ҳадиси шу (ерда) тамом бўлди. Наср руъё (туш) соҳибининг исмини айтиб (шундай) деди: Ансорлардан бир киши ‒ Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) келди, (Наср ҳадисида): «У қиблага юзланиб: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ› ‒ икки марта, ‹Ҳайя алал-фалаҳ› ‒ икки марта, ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ› деди. Сўнг бир оз тўхтаб, сўнг туриб худди шундай айтди, фақат ‹Ҳайя алал-фалаҳ› деганидан кейин ‹Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ› деб қўшди» деган сўзлар бор. (Ровий) айтади: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Буни Билолга ўргат» дедилар. Билол у билан азон айтди. (Муоз) рўза ҳақида (шундай) деди: Расулуллоҳ ﷺ ҳар ойда уч кун рўза тутар ва Ашуро кунини рўза тутар эдилар. Сўнг Аллоҳ таоло: {Сизлардан олдингиларга фарз қилингани каби сизларга ҳам рўза фарз қилинди} (оятини) {мискиннинг таомидир} (деган сўзигача) нозил қилди (Бақара 183-184). Бас, ким хоҳласа рўза тутар, ким хоҳласа ифтор қилиб, ҳар куни бир мискинни таомлантирса, бу унга кифоя қилар эди ‒ бу (иккинчи) ҳолат эди. Сўнг Аллоҳ таоло: {Рамазон ойики, унда Қуръон нозил қилинган} (оятини) {бошқа кунлардан (санаб рўза тутсин)} (деган сўзигача) нозил қилди (Бақара 185). Шу билан ойга (соғ-саломат) ҳозир бўлган кишига рўза, мусофирга эса қазо қилиш қарор топди ва рўза тута олмайдиган кекса чол ва кампирга таомлантириш қарор топди. (Шу кунда) Сирма келди, у куни (кун бўйи) ишлаган эди... (ровий) ҳадисни давом эттирди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْمُبَارَكِ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ عَطِيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، جَمِيعًا عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أُمِرَ بِلاَلٌ أَنْ يَشْفَعَ، الأَذَانَ وَيُوتِرَ الإِقَامَةَ ‏.‏ زَادَ حَمَّادٌ فِي حَدِيثِهِ إِلاَّ الإِقَامَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Bilol azonni juft (qoʻsh) aytishga va iqomatni toq aytishga buyurildi. Hammod oʻz hadisida: «Iqomatdan boshqasini» degan (soʻzni) qoʻshdi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Билол азонни жуфт (қўш) айтишга ва иқоматни тоқ айтишга буюрилди. Ҳаммод ўз ҳадисида: «Иқоматдан бошқасини» деган (сўзни) қўшди.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسٍ، مِثْلَ حَدِيثِ وُهَيْبٍ ‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ فَحَدَّثْتُ بِهِ، أَيُّوبَ فَقَالَ إِلاَّ الإِقَامَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan Vuhayb hadisiga oʻxshash rivoyat qilinadi. Ismoil aytadi: Men buni Ayyubga rivoyat qilgan edim, u: «Iqomatdan boshqasini» dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан Вуҳайб ҳадисига ўхшаш ривоят қилинади. Исмоил айтади: Мен буни Айюбга ривоят қилган эдим, у: «Иқоматдан бошқасини» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ مُسْلِمٍ أَبِي الْمُثَنَّى، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ إِنَّمَا كَانَ الأَذَانُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ وَالإِقَامَةُ مَرَّةً مَرَّةً غَيْرَ أَنَّهُ يَقُولُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ فَإِذَا سَمِعْنَا الإِقَامَةَ تَوَضَّأْنَا ثُمَّ خَرَجْنَا إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ وَلَمْ أَسْمَعْ مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ davrlarida azon ikki marta, ikki marta (juft) aytilar, iqomat esa bir marta, bir marta (toq) aytilar edi, faqat «Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah» (degani ikki marta aytilar) edi. Biz iqomatni eshitsak, taharat qilib, soʻng namozga chiqar edik. Shuʼba aytadi: Men Abu Jaʼfardan bu hadisdan boshqasini eshitmaganman.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ даврларида азон икки марта, икки марта (жуфт) айтилар, иқомат эса бир марта, бир марта (тоқ) айтилар эди, фақат «Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ» (дегани икки марта айтилар) эди. Биз иқоматни эшитсак, таҳарат қилиб, сўнг намозга чиқар эдик. Шуъба айтади: Мен Абу Жаъфардан бу ҳадисдан бошқасини эшитмаганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، - يَعْنِي الْعَقَدِيَّ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو - حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، مُؤَذِّنِ مَسْجِدِ الْعُرْيَانِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْمُثَنَّى، مُؤَذِّنَ مَسْجِدِ الأَكْبَرِ يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، وَسَاقَ الْحَدِيثَ

Bu hadis Abu Jaʼfar ‒ Uryon masjidining muazzini orqali ham rivoyat qilingan. U aytadi: Akbar masjidining muazzini Abul-Musannodan eshitdim, u: «Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan eshitdim», deb hadisni (yuqoridagiga oʻxshash) keltirdi.Бу ҳадис Абу Жаъфар ‒ Урён масжидининг муаззини орқали ҳам ривоят қилинган. У айтади: Акбар масжидининг муаззини Абул-Мусаннодан эшитдим, у: «Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан эшитдим», деб ҳадисни (юқоридагига ўхшаш) келтирди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الأَذَانِ أَشْيَاءَ لَمْ يَصْنَعْ مِنْهَا شَيْئًا قَالَ فَأُرِيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَلْقِهِ عَلَى بِلاَلٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَلْقَاهُ عَلَيْهِ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَنَا رَأَيْتُهُ وَأَنَا كُنْتُ أُرِيدُهُ قَالَ ‏"‏ فَأَقِمْ أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ azon (uchun odamlarni chaqirish) borasida bir necha narsani (qilishni) niyat qildilar, ammo ulardan birortasini qilmadilar. (Roviy) aytadi: Soʻng Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)ga tushida azon koʻrsatildi. U Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, (buni) ularga xabar berdi. U zot: «Buni Bilolga oʻrgat» dedilar. U buni unga oʻrgatdi va Bilol azon aytdi. Abdulloh: «Men uni (tushda) koʻrgan edim va men uni (oʻzim aytishni) istardim» dedi. (Nabiy ﷺ): «Sen esa iqomat ayt» dedilar.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ азон (учун одамларни чақириш) борасида бир неча нарсани (қилишни) ният қилдилар, аммо улардан бирортасини қилмадилар. (Ровий) айтади: Сўнг Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)га тушида азон кўрсатилди. У Набий ﷺ ҳузурларига келиб, (буни) уларга хабар берди. У зот: «Буни Билолга ўргат» дедилар. У буни унга ўргатди ва Билол азон айтди. Абдуллоҳ: «Мен уни (тушда) кўрган эдим ва мен уни (ўзим айтишни) истардим» деди. (Набий ﷺ): «Сен эса иқомат айт» дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْقَوَارِيرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، - شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنَ الأَنْصَارِ - قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدٍ قَالَ كَانَ جَدِّي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ يُحَدِّثُ بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَأَقَامَ جَدِّي ‏.‏

Muhammad ibn Amr ‒ Madina ahlidan, ansorlardan boʻlgan bir shayx ‒ aytadi: Men Abdulloh ibn Muhammaddan eshitdim, u: «Bobom Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) bu xabarni rivoyat qilar edi» dedi. (Abdulloh) aytadi: «Bobom iqomat aytdi».Муҳаммад ибн Амр ‒ Мадина аҳлидан, ансорлардан бўлган бир шайх ‒ айтади: Мен Абдуллоҳ ибн Муҳаммаддан эшитдим, у: «Бобом Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) бу хабарни ривоят қилар эди» деди. (Абдуллоҳ) айтади: «Бобом иқомат айтди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ غَانِمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادٍ، - يَعْنِي الإِفْرِيقِيَّ - أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ نُعَيْمٍ الْحَضْرَمِيَّ، أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ الْحَارِثِ الصُّدَائِيَّ، قَالَ لَمَّا كَانَ أَوَّلُ أَذَانِ الصُّبْحِ أَمَرَنِي - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - فَأَذَّنْتُ فَجَعَلْتُ أَقُولُ أُقِيمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى نَاحِيَةِ الْمَشْرِقِ إِلَى الْفَجْرِ فَيَقُولُ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ نَزَلَ فَبَرَزَ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَىَّ وَقَدْ تَلاَحَقَ أَصْحَابُهُ - يَعْنِي فَتَوَضَّأَ - فَأَرَادَ بِلاَلٌ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ لَهُ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَخَا صُدَاءٍ هُوَ أَذَّنَ وَمَنْ أَذَّنَ فَهُوَ يُقِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَأَقَمْتُ ‏.‏

Ziyod ibn al-Horis as-Sudoiy (roziyallohu anhu) aytadi: Bomdod azonining ilk (joriy qilingan) kuni boʻlganida, u zot ‒ yaʼni Nabiy ﷺ ‒ menga buyurdilar, men azon aytdim. Soʻng men: «Iqomat aytaymi, yo Rasululloh?» deb ayta boshladim, u zot esa tong (otishini kutib) mashriq tomonga qarar va: «Yoʻq» der edilar. Nihoyat tong otganida, (u zot) tushib hojat chiqardilar, soʻng yonimga qaytdilar va sahobalari ham yetib kelgan edilar ‒ yaʼni taharat qildilar. Bilol iqomat aytmoqchi boʻldi, shunda Allohning Nabiysi ﷺ unga: «Sudo (qabilasining) birodari azon aytdi, kim azon aytsa, oʻsha iqomat aytadi» dedilar. (Ziyod) aytadi: Shunda men iqomat aytdim.Зиёд ибн ал-Ҳорис ас-Судоий (розияллоҳу анҳу) айтади: Бомдод азонининг илк (жорий қилинган) куни бўлганида, у зот ‒ яъни Набий ﷺ ‒ менга буюрдилар, мен азон айтдим. Сўнг мен: «Иқомат айтайми, ё Расулуллоҳ?» деб айта бошладим, у зот эса тонг (отишини кутиб) машриқ томонга қарар ва: «Йўқ» дер эдилар. Ниҳоят тонг отганида, (у зот) тушиб ҳожат чиқардилар, сўнг ёнимга қайтдилар ва саҳобалари ҳам етиб келган эдилар ‒ яъни таҳарат қилдилар. Билол иқомат айтмоқчи бўлди, шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ унга: «Судо (қабиласининг) биродари азон айтди, ким азон айтса, ўша иқомат айтади» дедилар. (Зиёд) айтади: Шунда мен иқомат айтдим.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي يَحْيَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُؤَذِّنُ يُغْفَرُ لَهُ مَدَى صَوْتِهِ وَيَشْهَدُ لَهُ كُلُّ رَطْبٍ وَيَابِسٍ وَشَاهِدُ الصَّلاَةِ يُكْتَبُ لَهُ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ صَلاَةً وَيُكَفَّرُ عَنْهُ مَا بَيْنَهُمَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Muazzinning ovozi yetgan masofagacha (boʻlgan gunohlari) magʻfirat qilinadi va har bir hoʻl va quruq (narsa) uning foydasiga guvohlik beradi. Namozda hozir boʻlgan kishiga yigirma besh (rakat) namoz yoziladi va ikkisi orasidagi (gunohlari) kechiriladi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Муаззиннинг овози етган масофагача (бўлган гуноҳлари) мағфират қилинади ва ҳар бир ҳўл ва қуруқ (нарса) унинг фойдасига гувоҳлик беради. Намозда ҳозир бўлган кишига йигирма беш (ракат) намоз ёзилади ва иккиси орасидаги (гуноҳлари) кечирилади».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا نُودِيَ بِالصَّلاَةِ أَدْبَرَ الشَّيْطَانُ وَلَهُ ضُرَاطٌ حَتَّى لاَ يَسْمَعَ التَّأْذِينَ فَإِذَا قُضِيَ النِّدَاءُ أَقْبَلَ حَتَّى إِذَا ثُوِّبَ بِالصَّلاَةِ أَدْبَرَ حَتَّى إِذَا قُضِيَ التَّثْوِيبُ أَقْبَلَ حَتَّى يَخْطِرَ بَيْنَ الْمَرْءِ وَنَفْسِهِ وَيَقُولَ اذْكُرْ كَذَا اذْكُرْ كَذَا لِمَا لَمْ يَكُنْ يَذْكُرُ حَتَّى يَضِلَّ الرَّجُلُ إِنْ يَدْرِي كَمْ صَلَّى ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Namozga azon aytilganda, shayton azonni eshitmaslik uchun shamol chiqarib orqasiga qarab qochadi. Azon tugagach, qaytib keladi. Namozga iqomat aytilganda yana orqasiga qarab qochadi, iqomat tugagach yana qaytib keladi va kishi bilan uning koʻngli orasiga kirib: ‹Falon narsani esla, falon narsani esla› deb, u eslamayotgan narsalarni (eslatadi), oqibatda kishi qancha (rakat) namoz oʻqiganini bilmay adashib qoladi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Намозга азон айтилганда, шайтон азонни эшитмаслик учун шамол чиқариб орқасига қараб қочади. Азон тугагач, қайтиб келади. Намозга иқомат айтилганда яна орқасига қараб қочади, иқомат тугагач яна қайтиб келади ва киши билан унинг кўнгли орасига кириб: ‹Фалон нарсани эсла, фалон нарсани эсла› деб, у эсламаётган нарсаларни (эслатади), оқибатда киши қанча (ракат) намоз ўқиганини билмай адашиб қолади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِمَامُ ضَامِنٌ وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الأَئِمَّةَ وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Imom kafildir, muazzin esa ishonib topshirilgan kishidir. Allohim, imomlarni toʻgʻri yoʻlga boshlagin va muazzinlarni magʻfirat qilgin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом кафилдир, муаззин эса ишониб топширилган кишидир. Аллоҳим, имомларни тўғри йўлга бошлагин ва муаззинларни мағфират қилгин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ نُبِّئْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، - قَالَ وَلاَ أُرَانِي إِلاَّ قَدْ سَمِعْتُهُ مِنْهُ، - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshashini aytdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшашини айтдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ امْرَأَةٍ، مِنْ بَنِي النَّجَّارِ قَالَتْ كَانَ بَيْتِي مِنْ أَطْوَلِ بَيْتٍ حَوْلَ الْمَسْجِدِ وَكَانَ بِلاَلٌ يُؤَذِّنُ عَلَيْهِ الْفَجْرَ فَيَأْتِي بِسَحَرٍ فَيَجْلِسُ عَلَى الْبَيْتِ يَنْظُرُ إِلَى الْفَجْرِ فَإِذَا رَآهُ تَمَطَّى ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَحْمَدُكَ وَأَسْتَعِينُكَ عَلَى قُرَيْشٍ أَنْ يُقِيمُوا دِينَكَ قَالَتْ ثُمَّ يُؤَذِّنُ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُهُ كَانَ تَرَكَهَا لَيْلَةً وَاحِدَةً تَعْنِي هَذِهِ الْكَلِمَاتِ ‏.‏

Banun-Najjordan boʻlgan bir ayol (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Mening uyim masjid atrofidagi uylarning eng balandi edi. Bilol unda turib bomdod azonini aytar edi. U tong saharda kelib, uy ustiga oʻtirar va tongni kuzatar edi. Tongni koʻrgach, kerishib, soʻng: «Allohim, men Senga hamd aytaman va Quraysh Sening diningni barpo qilishlari uchun Sendan yordam soʻrayman», der edi. Ayol aytdi: Soʻng u azon aytar edi. Ayol aytdi: Alloh nomiga qasamki, men uning shu kalimalarni biron kecha tark etganini bilmayman.Банун-Нажжордан бўлган бир аёл (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Менинг уйим масжид атрофидаги уйларнинг энг баланди эди. Билол унда туриб бомдод азонини айтар эди. У тонг саҳарда келиб, уй устига ўтирар ва тонгни кузатар эди. Тонгни кўргач, керишиб, сўнг: «Аллоҳим, мен Сенга ҳамд айтаман ва Қурайш Сенинг динингни барпо қилишлари учун Сендан ёрдам сўрайман», дер эди. Аёл айтди: Сўнг у азон айтар эди. Аёл айтди: Аллоҳ номига қасамки, мен унинг шу калималарни бирон кеча тарк этганини билмайман.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ يَعْنِي ابْنَ الرَّبِيعِ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، جَمِيعًا عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ وَهُوَ فِي قُبَّةٍ حَمْرَاءَ مِنْ أَدَمٍ فَخَرَجَ بِلاَلٌ فَأَذَّنَ فَكُنْتُ أَتَتَبَّعُ فَمَهُ هَا هُنَا وَهَا هُنَا ‏.‏ قَالَ ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ حَمْرَاءُ بُرُودٌ يَمَانِيَةٌ قِطْرِيٌّ ‏.‏ وَقَالَ مُوسَى قَالَ رَأَيْتُ بِلاَلاً خَرَجَ إِلَى الأَبْطَحِ فَأَذَّنَ فَلَمَّا بَلَغَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ‏.‏ لَوَى عُنُقَهُ يَمِينًا وَشِمَالاً وَلَمْ يَسْتَدِرْ ثُمَّ دَخَلَ فَأَخْرَجَ الْعَنَزَةَ وَسَاقَ حَدِيثَهُ ‏.‏

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Makkada Paygʻambar ﷺ huzurlariga keldim, u zot terisidan ishlangan qizil chodirda edilar. Soʻng Bilol chiqib, azon aytdi. Men uning ogʻzini bu yoq-bu yoqqa (oʻngga va chapga) burishini kuzatib turdim. Soʻng Rasululloh ﷺ chiqdilar, ustlarida qizil hulla — yamaniy boʻrdiy, qitriy mato bor edi. Musoning rivoyatida (Abu Juhayfa) shunday dedi: Men Bilolni Abtah tomon chiqqanini koʻrdim. U azon aytdi. «Hayya alas-salah, hayya alal-falah» (degan)ga yetganida, boʻynini oʻngga va chapga burdi, lekin oʻzi aylanmadi. Soʻng (u zot) ichkari kirib, nayza chiqardilar. Va hadisini davom ettirdi.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Маккада Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келдим, у зот терисидан ишланган қизил чодирда эдилар. Сўнг Билол чиқиб, азон айтди. Мен унинг оғзини бу ёқ-бу ёққа (ўнгга ва чапга) буришини кузатиб турдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, устларида қизил ҳулла — яманий бўрдий, қитрий мато бор эди. Мусонинг ривоятида (Абу Жуҳайфа) шундай деди: Мен Билолни Абтаҳ томон чиққанини кўрдим. У азон айтди. «Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алал-фалаҳ» (деган)га етганида, бўйнини ўнгга ва чапга бурди, лекин ўзи айланмади. Сўнг (у зот) ичкари кириб, найза чиқардилар. Ва ҳадисини давом эттирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدٍ الْعَمِّيِّ، عَنْ أَبِي إِيَاسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُرَدُّ الدُّعَاءُ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Azon bilan iqoma orasida (qilingan) duo rad etilmaydi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Азон билан иқома орасида (қилинган) дуо рад этилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمُ النِّدَاءَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Azonni eshitsangiz, muazzin aytayotganidek aytinglar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Азонни эшитсангиз, муаззин айтаётганидек айтинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، وَحَيْوَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ ثُمَّ صَلُّوا عَلَىَّ فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَىَّ صَلاَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا ثُمَّ سَلُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِيَ الْوَسِيلَةَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لاَ تَنْبَغِي إِلاَّ لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ فَمَنْ سَأَلَ اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ عَلَيْهِ الشَّفَاعَةُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdi: «Muazzinni eshitsangiz, u aytganidek aytinglar, soʻng menga salovot aytinglar. Zero, kim menga bir marta salovot aytsa, Alloh unga shu sababdan oʻn marta rahmat yogʻdiradi. Soʻng Alloh azza va jalladan men uchun vasilani soʻranglar. Chunki u jannatdagi bir martabadir, u Allohning bandalaridan faqat bir bandaga loyiqdir, men oʻsha banda boʻlishimni umid qilaman. Bas, kim Allohdan men uchun vasilani soʻrasa, unga shafoat halol boʻladi.»Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺнинг шундай деяётганларини эшитди: «Муаззинни эшитсангиз, у айтганидек айтинглар, сўнг менга саловот айтинглар. Зеро, ким менга бир марта саловот айтса, Аллоҳ унга шу сабабдан ўн марта раҳмат ёғдиради. Сўнг Аллоҳ азза ва жалладан мен учун василани сўранглар. Чунки у жаннатдаги бир мартабадир, у Аллоҳнинг бандаларидан фақат бир бандага лойиқдир, мен ўша банда бўлишимни умид қиламан. Бас, ким Аллоҳдан мен учун василани сўраса, унга шафоат ҳалол бўлади.»

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ حُيَىٍّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي الْحُبُلِيَّ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْمُؤَذِّنِينَ يَفْضُلُونَنَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُلْ كَمَا يَقُولُونَ فَإِذَا انْتَهَيْتَ فَسَلْ تُعْطَهْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, muazzinlar bizdan afzal boʻlib ketishyapti», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen ham ular aytganidek ayt. Tugatganingda esa soʻra, senga ato etiladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, муаззинлар биздан афзал бўлиб кетишяпти», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен ҳам улар айтганидек айт. Тугатганингда эса сўра, сенга ато этилади», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْحُكَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ الْمُؤَذِّنَ وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا غُفِرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot: «Kim muazzinni eshitgan paytida: ‹Va men ham guvohlik beramanki, Allohdan oʻzga iloh yoʻq, U yolgʻizdir, sherigi yoʻqdir, va guvohlik beramanki, Muhammad Uning bandasi va Rasulidir. Men Allohni Rabb deb, Muhammadni Rasul deb, Islomni din deb rozi boʻldim›, desa, u magʻfirat qilinadi», dedilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинадики, у зот: «Ким муаззинни эшитган пайтида: ‹Ва мен ҳам гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ёлғиздир, шериги йўқдир, ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Унинг бандаси ва Расулидир. Мен Аллоҳни Рабб деб, Муҳаммадни Расул деб, Исломни дин деб рози бўлдим›, деса, у мағфират қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ يَتَشَهَّدُ قَالَ ‏"‏ وَأَنَا وَأَنَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muazzinning shahodat aytayotganini eshitsalar: «Men ham, men ham», der edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ муаззиннинг шаҳодат айтаётганини эшитсалар: «Мен ҳам, мен ҳам», дер эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسَافٍ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَقَالَ أَحَدُكُمُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ فَإِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏.‏ فَإِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ثُمَّ قَالَ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَالَ لاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ ثُمَّ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Muazzin: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, deganida, biringiz: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, desa; u: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh›, deganida, u: ‹Ashhadu an la ilaha illalloh›, desa; u: ‹Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh›, deganida, u: ‹Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh›, desa; soʻng u: ‹Hayya alas-salah›, deganida, u: ‹La havla va la quvvata illa billah›, desa; soʻng u: ‹Hayya alal-falah›, deganida, u: ‹La havla va la quvvata illa billah›, desa; soʻng u: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, deganida, u: ‹Allohu akbar, Allohu akbar›, desa; soʻng u: ‹La ilaha illalloh›, deganida, u chin dilidan: ‹La ilaha illalloh›, desa, jannatga kiradi.»Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Муаззин: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деганида, бирингиз: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деса; у: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ›, деганида, у: ‹Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ›, деса; у: ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ›, деганида, у: ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ›, деса; сўнг у: ‹Ҳайя алас-салаҳ›, деганида, у: ‹Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ›, деса; сўнг у: ‹Ҳайя алал-фалаҳ›, деганида, у: ‹Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ›, деса; сўнг у: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деганида, у: ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар›, деса; сўнг у: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, деганида, у чин дилидан: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ›, деса, жаннатга киради.»

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ ثَابِتٍ، حَدَّثَنِي رَجُلٌ، مِنْ أَهْلِ الشَّامِ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، أَوْ عَنْ بَعْضِ، أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ بِلاَلاً أَخَذَ فِي الإِقَامَةِ فَلَمَّا أَنْ قَالَ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَقَامَهَا اللَّهُ وَأَدَامَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ فِي سَائِرِ الإِقَامَةِ كَنَحْوِ حَدِيثِ عُمَرَ - رضى الله عنه - فِي الأَذَانِ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan yoki Paygʻambar ﷺning sahobalaridan biridan rivoyat qilinadiki, Bilol iqomaga kirishdi. U: «Qod qomatis-salah», deganida, Paygʻambar ﷺ: «Alloh uni barpo qilsin va uni davomli qilsin», dedilar. Iqomaning qolgan qismida esa, azon haqidagi Umar (roziyallohu anhu) hadisidagi kabi aytdi.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ёки Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан биридан ривоят қилинадики, Билол иқомага киришди. У: «Қод қоматис-салаҳ», деганида, Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ уни барпо қилсин ва уни давомли қилсин», дедилар. Иқоманинг қолган қисмида эса, азон ҳақидаги Умар (розияллоҳу анҳу) ҳадисидаги каби айтди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ إِلاَّ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim azonni eshitgan paytida: ‹Allohim, ey shu mukammal daʼvatning va barpo etilayotgan namozning Robbi, Muhammadga vasila va fazilatni ato et, hamda Sen unga vaʼda qilgan maqomi mahmudga uni yetkaz›, desa, qiyomat kuni unga shafoat halol boʻladi.»Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким азонни эшитган пайтида: ‹Аллоҳим, эй шу мукаммал даъватнинг ва барпо этилаётган намознинг Робби, Муҳаммадга васила ва фазилатни ато эт, ҳамда Сен унга ваъда қилган мақоми маҳмудга уни етказ›, деса, қиёмат куни унга шафоат ҳалол бўлади.»

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ إِهَابٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مَعْنٍ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ أَبِي كَثِيرٍ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقُولَ عِنْدَ أَذَانِ الْمَغْرِبِ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا إِقْبَالُ لَيْلِكَ وَإِدْبَارُ نَهَارِكَ وَأَصْوَاتُ دُعَاتِكَ فَاغْفِرْ لِي ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama, moʻminlarning onasi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ menga shom azoni paytida shunday deyishni oʻrgatdilar: «Allohim, albatta bu Sening kechang kirib kelishi, kunduzing ortga ketishi va Senga chorlovchilaring ovozlaridir, bas, meni magʻfirat qil.»Умму Салама, мўминларнинг онаси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга шом азони пайтида шундай дейишни ўргатдилар: «Аллоҳим, албатта бу Сенинг кечанг кириб келиши, кундузинг ортга кетиши ва Сенга чорловчиларинг овозларидир, бас, мени мағфират қил.»

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ، قَالَ قُلْتُ وَقَالَ مُوسَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِنَّ عُثْمَانَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اجْعَلْنِي إِمَامَ قَوْمِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ إِمَامُهُمْ وَاقْتَدِ بِأَضْعَفِهِمْ وَاتَّخِذْ مُؤَذِّنًا لاَ يَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْرًا ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Abul-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Allohning Rasuli, meni qavmimga imom qilib qoʻying», dedim. U zot ﷺ: «Sen ularning imomisan, ularning eng zaifiga qarab ish tut va azoniga haq olmaydigan muazzin tut», dedilar.Усмон ибн Абул-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени қавмимга имом қилиб қўйинг», дедим. У зот ﷺ: «Сен уларнинг имомисан, уларнинг энг заифига қараб иш тут ва азонига ҳақ олмайдиган муаззин тут», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَدَاوُدُ بْنُ شَبِيبٍ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ بِلاَلاً، أَذَّنَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَرْجِعَ فَيُنَادِيَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ الْعَبْدَ قَدْ نَامَ أَلاَ إِنَّ الْعَبْدَ قَدْ نَامَ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ مُوسَى فَرَجَعَ فَنَادَى أَلاَ إِنَّ الْعَبْدَ نَامَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا الْحَدِيثُ لَمْ يَرْوِهِ عَنْ أَيُّوبَ إِلاَّ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Bilol tong yorishmasdan oldin azon aytdi. Shunda Paygʻambar ﷺ unga qaytib: «Ogʻoh boʻlinglar, banda uxlab qolgan ekan, ogʻoh boʻlinglar, banda uxlab qolgan ekan», deb chaqirishni buyurdilar. Muso oʻz rivoyatida shuni qoʻshimcha qildi: «U qaytib: ‹Ogʻoh boʻlinglar, banda uxlab qolgan ekan›, deb chaqirdi». Abu Dovud aytadi: Bu hadisni Ayyubdan faqat Hammod ibn Salama rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Билол тонг ёришмасдан олдин азон айтди. Шунда Пайғамбар ﷺ унга қайтиб: «Оғоҳ бўлинглар, банда ухлаб қолган экан, оғоҳ бўлинглар, банда ухлаб қолган экан», деб чақиришни буюрдилар. Мусо ўз ривоятида шуни қўшимча қилди: «У қайтиб: ‹Оғоҳ бўлинглар, банда ухлаб қолган экан›, деб чақирди». Абу Довуд айтади: Бу ҳадисни Айюбдан фақат Ҳаммод ибн Салама ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنْ مُؤَذِّنٍ، لِعُمَرَ يُقَالُ لَهُ مَسْرُوحٌ أَذَّنَ قَبْلَ الصُّبْحِ فَأَمَرَهُ عُمَرُ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ أَوْ غَيْرِهِ أَنَّ مُؤَذِّنًا لِعُمَرَ يُقَالُ لَهُ مَسْرُوحٌ أَوْ غَيْرُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ كَانَ لِعُمَرَ مُؤَذِّنٌ يُقَالُ لَهُ مَسْعُودٌ وَذَكَرَ نَحْوَهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umarning Masruh degan muazzini bomdoddan oldin azon aytdi, shunda Umar unga (buyruq berdi) — keyin u shunga oʻxshash hadisni zikr qildi. Abu Dovud aytadi: Buni Hammod ibn Zayd, Ubaydulloh ibn Umardan, u Nofeʼ yoki boshqasidan rivoyat qilib: «Umarning Masruh yoki boshqa nom bilan ataluvchi muazzini bor edi», degan. Abu Dovud aytadi: Va buni ad-Darovardiy Ubaydullohdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan rivoyat qilib: «Umarning Masʼud deb ataluvchi muazzini bor edi», degan va shunga oʻxshashni zikr qilgan. Bu rivoyat undan koʻra sahihroqdir.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умарнинг Масруҳ деган муаззини бомдоддан олдин азон айтди, шунда Умар унга (буйруқ берди) — кейин у шунга ўхшаш ҳадисни зикр қилди. Абу Довуд айтади: Буни Ҳаммод ибн Зайд, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъ ёки бошқасидан ривоят қилиб: «Умарнинг Масруҳ ёки бошқа ном билан аталувчи муаззини бор эди», деган. Абу Довуд айтади: Ва буни ад-Даровардий Убайдуллоҳдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан ривоят қилиб: «Умарнинг Масъуд деб аталувчи муаззини бор эди», деган ва шунга ўхшашни зикр қилган. Бу ривоят ундан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنْ شَدَّادٍ، مَوْلَى عِيَاضِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ بِلاَلٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ لاَ تُؤَذِّنْ حَتَّى يَسْتَبِينَ لَكَ الْفَجْرُ هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَمَدَّ يَدَيْهِ عَرْضًا قَالَ أَبُو دَاوُدَ شَدَّادٌ مَوْلَى عِيَاضٍ لَمْ يُدْرِكْ بِلاَلاً ‏.‏

Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Rasuli ﷺ unga: «Senga tong mana shunday ravshan boʻlguncha azon aytmagin», dedilar va qoʻllarini koʻndalangiga uzatdilar. Abu Dovud aytadi: Iyoz mavlosi Shaddod Bilolga yetishmagan (yaʼni uni koʻrmagan).Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Расули ﷺ унга: «Сенга тонг мана шундай равшан бўлгунча азон айтмагин», дедилар ва қўлларини кўндалангига узатдилар. Абу Довуд айтади: Иёз мавлоси Шаддод Билолга етишмаган (яъни уни кўрмаган).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَسَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ، كَانَ مُؤَذِّنًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَعْمَى ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Ummi Maktum Allohning Rasuli ﷺning muazzini edi va u koʻzi ojiz edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ибн Умми Мактум Аллоҳнинг Расули ﷺнинг муаззини эди ва у кўзи ожиз эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُهَاجِرِ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، قَالَ كُنَّا مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْمَسْجِدِ فَخَرَجَ رَجُلٌ حِينَ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ لِلْعَصْرِ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَمَّا هَذَا فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏

Abush-Shaʼso (rahimahulloh) aytadi: Biz Abu Hurayra (roziyallohu anhu) bilan masjidda edik. Muazzin asr namoziga azon aytganida bir kishi (masjiddan) chiqib ketdi. Shunda Abu Hurayra (roziyallohu anhu): «Bu kishiga kelsak, u Abul-Qosim alayhissalomga osiy boʻldi», dedi.Абуш-Шаъсо (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Биз Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) билан масжидда эдик. Муаззин аср намозига азон айтганида бир киши (масжиддан) чиқиб кетди. Шунда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу): «Бу кишига келсак, у Абул-Қосим алайҳиссаломга осий бўлди», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ كَانَ بِلاَلٌ يُؤَذِّنُ ثُمَّ يُمْهِلُ فَإِذَا رَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ خَرَجَ أَقَامَ الصَّلاَةَ ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytadi: Bilol azon aytar, soʻng kutib turar edi. Paygʻambar ﷺning chiqib kelganlarini koʻrsa, namozga iqomat aytar edi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтади: Билол азон айтар, сўнг кутиб турар эди. Пайғамбар ﷺнинг чиқиб келганларини кўрса, намозга иқомат айтар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى الْقَتَّاتُ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ فَثَوَّبَ رَجُلٌ فِي الظُّهْرِ أَوِ الْعَصْرِ قَالَ اخْرُجْ بِنَا فَإِنَّ هَذِهِ بِدْعَةٌ ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh) aytadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan birga edim. Bir kishi peshin yoki asr namozida tasvib qildi (azondan keyin namozga chaqirdi). Shunda u: «Biz bilan chiqaylik, chunki bu bidʼatdir», dedi.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бирга эдим. Бир киши пешин ёки аср намозида тасвиб қилди (азондан кейин намозга чақирди). Шунда у: «Биз билан чиқайлик, чунки бу бидъатдир», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَكَذَا رَوَاهُ أَيُّوبُ وَحَجَّاجٌ الصَّوَّافُ عَنْ يَحْيَى ‏.‏ وَهِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ قَالَ كَتَبَ إِلَىَّ يَحْيَى ‏.‏ وَرَوَاهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلاَّمٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ يَحْيَى وَقَالاَ فِيهِ ‏"‏ حَتَّى تَرَوْنِي وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) otasidan rivoyat qiladi, Paygʻambar ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda, meni koʻrmaguningizcha turmanglar», dedilar. Abu Dovud aytadi: Buni Ayyub va Hajjoj as-Savvof Yahyodan shunday rivoyat qilganlar. Hishom ad-Dastavoiy esa: «Yahyo menga (shunday) yozib yubordi», dedi. Va buni Muoviya ibn Sallom hamda Ali ibn al-Muborak Yahyodan rivoyat qilib, unda: «Meni koʻrmaguningizcha (turmanglar) va vazminlikni lozim tutinglar», deb keltirganlar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) отасидан ривоят қилади, Пайғамбар ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда, мени кўрмагунингизча турманглар», дедилар. Абу Довуд айтади: Буни Айюб ва Ҳажжож ас-Саввоф Яҳёдан шундай ривоят қилганлар. Ҳишом ад-Даставоий эса: «Яҳё менга (шундай) ёзиб юборди», деди. Ва буни Муовия ибн Саллом ҳамда Али ибн ал-Муборак Яҳёдан ривоят қилиб, унда: «Мени кўрмагунингизча (турманглар) ва вазминликни лозим тутинглар», деб келтирганлар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عِيسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ يَحْيَى، بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ قَالَ ‏"‏ حَتَّى تَرَوْنِي قَدْ خَرَجْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَذْكُرْ ‏"‏ قَدْ خَرَجْتُ ‏"‏ ‏.‏ إِلاَّ مَعْمَرٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مَعْمَرٍ لَمْ يَقُلْ فِيهِ ‏"‏ قَدْ خَرَجْتُ ‏"‏ ‏.‏

Bu hadis boshqa sanad bilan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan, unda: «Meni chiqqanimni koʻrmaguningizcha (turmanglar)», deyilgan. Abu Dovud aytadi: ‹Chiqqanimni› degan soʻzni Maʼmardan boshqa hech kim zikr qilmagan. Va buni Ibn Uyayna Maʼmardan rivoyat qilganida, unda ‹chiqqanimni› demagan.Бу ҳадис бошқа санад билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган, унда: «Мени чиққанимни кўрмагунингизча (турманглар)», дейилган. Абу Довуд айтади: ‹Чиққанимни› деган сўзни Маъмардан бошқа ҳеч ким зикр қилмаган. Ва буни Ибн Уяйна Маъмардан ривоят қилганида, унда ‹чиққанимни› демаган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ قَالَ أَبُو عَمْرٍو ح وَحَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ رُشَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ الصَّلاَةَ، كَانَتْ تُقَامُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَأْخُذُ النَّاسُ مَقَامَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَأْخُذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Rasuli ﷺ uchun namozga iqomat aytilar, odamlar esa Paygʻambar ﷺ oʻz oʻrinlarini egallamaslaridan oldin oʻz joylarini egallar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Расули ﷺ учун намозга иқомат айтилар, одамлар эса Пайғамбар ﷺ ўз ўринларини эгалламасларидан олдин ўз жойларини эгаллар эдилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَأَلْتُ ثَابِتًا الْبُنَانِيَّ عَنِ الرَّجُلِ، يَتَكَلَّمُ بَعْدَ مَا تُقَامُ الصَّلاَةُ فَحَدَّثَنِي عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَعَرَضَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَحَبَسَهُ بَعْدَ مَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ ‏.‏

Humayd (rahimahulloh) aytadi: Men Sobit al-Bunoniydan namozga iqomat aytilgandan keyin gaplashadigan kishi haqida soʻradim. Shunda u menga Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytdi: Namozga iqomat aytildi, shunda bir kishi Allohning Rasuli ﷺ oldiga keldi va iqomat aytilgandan keyin u zotni ushlab qoldi.Ҳумайд (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Собит ал-Бунонийдан намозга иқомат айтилгандан кейин гаплашадиган киши ҳақида сўрадим. Шунда у менга Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтди: Намозга иқомат айтилди, шунда бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ олдига келди ва иқомат айтилгандан кейин у зотни ушлаб қолди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدِ بْنِ مَنْجُوفٍ السَّدُوسِيُّ، حَدَّثَنَا عَوْنُ بْنُ كَهْمَسٍ، عَنْ أَبِيهِ، كَهْمَسٍ قَالَ قُمْنَا إِلَى الصَّلاَةِ بِمِنًى وَالإِمَامُ لَمْ يَخْرُجْ فَقَعَدَ بَعْضُنَا فَقَالَ لِي شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ مَا يُقْعِدُكَ قُلْتُ ابْنُ بُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ هَذَا السُّمُودُ ‏.‏ فَقَالَ لِي الشَّيْخُ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْسَجَةَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ كُنَّا نَقُومُ فِي الصُّفُوفِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَوِيلاً قَبْلَ أَنْ يُكَبِّرَ قَالَ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الَّذِينَ يَلُونَ الصُّفُوفَ الأُوَلَ وَمَا مِنْ خَطْوَةٍ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ خَطْوَةٍ يَمْشِيهَا يَصِلُ بِهَا صَفًّا ‏"‏ ‏.‏

Kahmas (rahimahulloh) aytadi: Biz Minoda namozga turdik, imom esa hali chiqmagan edi. Baʼzilarimiz oʻtirdi. Shunda Kufa ahlidan boʻlgan bir shayx menga: «Seni nima oʻtqazib qoʻydi?» dedi. Men: «Ibn Burayda», dedim. U: «Bu — sumud (imomni tik turib kutish)», dedi. Soʻng u shayx menga aytdi: Menga Abdurrahmon ibn Avsaja Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytdi: Biz Allohning Rasuli ﷺ zamonlarida takbir aytishlaridan oldin saflarda uzoq vaqt tik turar edik. Va u zot ﷺ: «Albatta, Alloh va Uning farishtalari birinchi saflarga ulanadigan kishilarga salovot aytadilar. Allohga kishi saf ulash uchun bosadigan qadamdan koʻra suyukliroq qadam yoʻqdir», dedilar.Каҳмас (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Биз Минода намозга турдик, имом эса ҳали чиқмаган эди. Баъзиларимиз ўтирди. Шунда Куфа аҳлидан бўлган бир шайх менга: «Сени нима ўтқазиб қўйди?» деди. Мен: «Ибн Бурайда», дедим. У: «Бу — сумуд (имомни тик туриб кутиш)», деди. Сўнг у шайх менга айтди: Менга Абдурраҳмон ибн Авсажа Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтди: Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ замонларида такбир айтишларидан олдин сафларда узоқ вақт тик турар эдик. Ва у зот ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг фаришталари биринчи сафларга уланадиган кишиларга саловот айтадилар. Аллоҳга киши саф улаш учун босадиган қадамдан кўра суюклироқ қадам йўқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَجِيٌّ فِي جَانِبِ الْمَسْجِدِ فَمَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ حَتَّى نَامَ الْقَوْمُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Namozga iqomat aytildi, Allohning Rasuli ﷺ esa masjidning bir chetida (bir kishi bilan) maxfiy suhbat qilib turar edilar. U zot odamlar mudrab qolgunlaricha namozga turmadilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Намозга иқомат айтилди, Аллоҳнинг Расули ﷺ эса масжиднинг бир четида (бир киши билан) махфий суҳбат қилиб турар эдилар. У зот одамлар мудраб қолгунларича намозга турмадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُقَامُ الصَّلاَةُ فِي الْمَسْجِدِ إِذَا رَآهُمْ قَلِيلاً جَلَسَ لَمْ يُصَلِّ وَإِذَا رَآهُمْ جَمَاعَةً صَلَّى ‏.‏

Solim Abun-Nazr (rahimahulloh) aytadilar: Rasululloh ﷺ masjidda namozga iqomat aytilayotgan paytda, agar odamlarni oz koʻrsalar, oʻtirib olar va namoz oʻqimas edilar; agar ularni jamoat (koʻp) koʻrsalar, namoz oʻqir edilar.Солим Абун-Назр (раҳимаҳуллоҳ) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ масжидда намозга иқомат айтилаётган пайтда, агар одамларни оз кўрсалар, ўтириб олар ва намоз ўқимас эдилар; агар уларни жамоат (кўп) кўрсалар, намоз ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الزُّرَقِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، - رضى الله عنه - مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Bu hadis boshqa sanad bilan Abu Masʼud az-Zuraqiy orqali Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan ham xuddi shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Бу ҳадис бошқа санад билан Абу Масъуд аз-Зурақий орқали Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ҳам худди шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، حَدَّثَنَا السَّائِبُ بْنُ حُبَيْشٍ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمُرِيِّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ ثَلاَثَةٍ فِي قَرْيَةٍ وَلاَ بَدْوٍ لاَ تُقَامُ فِيهِمُ الصَّلاَةُ إِلاَّ قَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَعَلَيْكَ بِالْجَمَاعَةِ فَإِنَّمَا يَأْكُلُ الذِّئْبُ الْقَاصِيَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَائِدَةُ قَالَ السَّائِبُ يَعْنِي بِالْجَمَاعَةِ الصَّلاَةَ فِي الْجَمَاعَةِ ‏.‏

Abud-Dardo (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Qishloqda yoki sahroda uch kishi boʻlib, ular orasida namoz jamoat bilan oʻqilmasa, albatta shayton ularni egallab oladi. Bas, jamoat bilan boʻlishni lozim tut. Zero, boʻri faqat (suruvdan) ajralib qolganni yeydi». (Roviy) Zoida aytadi: Soib ‹jamoat› deganda jamoat bilan namoz oʻqishni nazarda tutadi, dedi.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Қишлоқда ёки саҳрода уч киши бўлиб, улар орасида намоз жамоат билан ўқилмаса, албатта шайтон уларни эгаллаб олади. Бас, жамоат билан бўлишни лозим тут. Зеро, бўри фақат (сурувдан) ажралиб қолганни ейди». (Ровий) Зоида айтади: Соиб ‹жамоат› деганда жамоат билан намоз ўқишни назарда тутади, деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَتُقَامَ ثُمَّ آمُرَ رَجُلاً فَيُصَلِّيَ بِالنَّاسِ ثُمَّ أَنْطَلِقَ مَعِي بِرِجَالٍ مَعَهُمْ حُزَمٌ مِنْ حَطَبٍ إِلَى قَوْمٍ لاَ يَشْهَدُونَ الصَّلاَةَ فَأُحَرِّقَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ بِالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men namozni amr qilishni, soʻng iqomat aytilishini, soʻng bir kishiga buyurib, u odamlarga imom boʻlib namoz oʻqishini, soʻng oʻzim oʻt-oʻtin bogʻlamlarini koʻtargan kishilar bilan birga namozga hozir boʻlmaydigan qavm tomon borib, ularning uylarini ustlariga oʻt qoʻyib yoqib yuborishni qattiq koʻnglimga tugdim».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен намозни амр қилишни, сўнг иқомат айтилишини, сўнг бир кишига буюриб, у одамларга имом бўлиб намоз ўқишини, сўнг ўзим ўт-ўтин боғламларини кўтарган кишилар билан бирга намозга ҳозир бўлмайдиган қавм томон бориб, уларнинг уйларини устларига ўт қўйиб ёқиб юборишни қаттиқ кўнглимга тугдим».

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمَلِيحِ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ الأَصَمِّ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَتِي فَيَجْمَعُوا حُزَمًا مِنْ حَطَبٍ ثُمَّ آتِيَ قَوْمًا يُصَلُّونَ فِي بُيُوتِهِمْ لَيْسَتْ بِهِمْ عِلَّةٌ فَأُحَرِّقُهَا عَلَيْهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لِيَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ يَا أَبَا عَوْفٍ الْجُمُعَةَ عَنَى أَوْ غَيْرَهَا قَالَ صُمَّتَا أُذُنَاىَ إِنْ لَمْ أَكُنْ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَأْثِرُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا ذَكَرَ جُمُعَةً وَلاَ غَيْرَهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men yigitlarimga buyurib, oʻt-oʻtin bogʻlamlarini toʻplashlarini, soʻng hech qanday uzri boʻlmasa-da, uylarida namoz oʻqiydigan qavm tomon borib, uylarini ustlariga yoqib yuborishni qattiq koʻnglimga tugdim». (Roviy Yazid ibn Yazid aytadi:) Men Yazid ibn al-Asamga: «Ey Abu Avf, u (Rasululloh) juma namozini nazarda tutdilarmi yoki boshqasinimi?» dedim. U: «Agar men Abu Hurayrani buni Rasululloh ﷺdan rivoyat qilayotganlarini eshitmagan boʻlsam, ikki qulogʻim kar boʻlsin! U juma namozini ham, boshqasini ham aytmadilar», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен йигитларимга буюриб, ўт-ўтин боғламларини тўплашларини, сўнг ҳеч қандай узри бўлмаса-да, уйларида намоз ўқийдиган қавм томон бориб, уйларини устларига ёқиб юборишни қаттиқ кўнглимга тугдим». (Ровий Язид ибн Язид айтади:) Мен Язид ибн ал-Асамга: «Эй Абу Авф, у (Расулуллоҳ) жума намозини назарда тутдиларми ёки бошқасиними?» дедим. У: «Агар мен Абу Ҳурайрани буни Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилаётганларини эшитмаган бўлсам, икки қулоғим кар бўлсин! У жума намозини ҳам, бошқасини ҳам айтмадилар», деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبَّادٍ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الأَقْمَرِ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ حَافِظُوا عَلَى هَؤُلاَءِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ حَيْثُ يُنَادَى بِهِنَّ فَإِنَّهُنَّ مِنْ سُنَنِ الْهُدَى وَإِنَّ اللَّهَ شَرَعَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم سُنَنَ الْهُدَى وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا وَمَا يَتَخَلَّفُ عَنْهَا إِلاَّ مُنَافِقٌ بَيِّنُ النِّفَاقِ وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيُهَادَى بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ حَتَّى يُقَامَ فِي الصَّفِّ وَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ وَلَهُ مَسْجِدٌ فِي بَيْتِهِ وَلَوْ صَلَّيْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ وَتَرَكْتُمْ مَسَاجِدَكُمْ تَرَكْتُمْ سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم وَلَوْ تَرَكْتُمْ سُنَّةَ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم لَكَفَرْتُمْ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadilar: Mana shu besh vaqt namozni, ularga azon aytilgan joyda (jamoat bilan oʻqib), muhofaza qilinglar. Chunki ular hidoyat yoʻllaridandir. Albatta, Alloh oʻz Paygʻambari ﷺga hidoyat yoʻllarini joriy qilgan. Darhaqiqat, men shunday zamonni koʻrdimki, undan (jamoatdan) faqat nifoqi ochiq-oydin boʻlgan munofiqgina qolar edi. Yana shunday zamonni koʻrdimki, bir kishi ikki kishi orasida (suyalib) yetaklab keltirilar va safda turgʻizilar edi. Sizlardan har biringizning uyingizda namozgohi bor. Agar uylaringizda namoz oʻqib, masjidlaringizni tark qilsangiz, Paygʻambaringiz ﷺning sunnatini tark qilgan boʻlasiz; agar Paygʻambaringiz ﷺning sunnatini tark qilsangiz, kofir boʻlasiz.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мана шу беш вақт намозни, уларга азон айтилган жойда (жамоат билан ўқиб), муҳофаза қилинглар. Чунки улар ҳидоят йўлларидандир. Албатта, Аллоҳ ўз Пайғамбари ﷺга ҳидоят йўлларини жорий қилган. Дарҳақиқат, мен шундай замонни кўрдимки, ундан (жамоатдан) фақат нифоқи очиқ-ойдин бўлган мунофиқгина қолар эди. Яна шундай замонни кўрдимки, бир киши икки киши орасида (суялиб) етаклаб келтирилар ва сафда турғизилар эди. Сизлардан ҳар бирингизнинг уйингизда намозгоҳи бор. Агар уйларингизда намоз ўқиб, масжидларингизни тарк қилсангиз, Пайғамбарингиз ﷺнинг суннатини тарк қилган бўласиз; агар Пайғамбарингиз ﷺнинг суннатини тарк қилсангиз, кофир бўласиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ أَبِي جَنَابٍ، عَنْ مَغْرَاءٍ الْعَبْدِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَمِعَ الْمُنَادِيَ فَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنَ اتِّبَاعِهِ عُذْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَمَا الْعُذْرُ قَالَ خَوْفٌ أَوْ مَرَضٌ ‏"‏ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ الصَّلاَةُ الَّتِي صَلَّى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى عَنْ مَغْرَاءٍ أَبُو إِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim azon aytuvchini eshitsa-yu, unga ergashishdan biror uzr toʻsmasa, (lekin u jamoatga kelmasa), oʻqigan namozi undan qabul qilinmaydi». Ular: «Uzr nima?» dedilar. U zot: «Qoʻrquv yoki kasallik», dedilar. Abu Dovud aytadi: Magʻrodan Abu Ishoq ham rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким азон айтувчини эшитса-ю, унга эргашишдан бирор узр тўсмаса, (лекин у жамоатга келмаса), ўқиган намози ундан қабул қилинмайди». Улар: «Узр нима?» дедилар. У зот: «Қўрқув ёки касаллик», дедилар. Абу Довуд айтади: Мағродан Абу Ишоқ ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ، أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَجُلٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ شَاسِعُ الدَّارِ وَلِي قَائِدٌ لاَ يُلاَئِمُنِي فَهَلْ لِي رُخْصَةٌ أَنْ أُصَلِّيَ فِي بَيْتِي قَالَ ‏"‏ هَلْ تَسْمَعُ النِّدَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ أَجِدُ لَكَ رُخْصَةً ‏"‏ ‏.‏

Ibn Ummu Maktum (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Paygʻambar ﷺdan soʻrab: «Ey Rasululloh, men koʻzi ojiz bir kishiman, uyim (masjiddan) uzoqda va menga (boshlab boradigan) bir yetakchim bor, lekin u menga mos kelmaydi. Uyimda namoz oʻqishimga ruxsat bormi?» dedi. U zot: «Sen azonni eshitasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Men senga ruxsat topmayapman», dedilar.Ибн Умму Мактум (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Пайғамбар ﷺдан сўраб: «Эй Расулуллоҳ, мен кўзи ожиз бир кишиман, уйим (масжиддан) узоқда ва менга (бошлаб борадиган) бир етакчим бор, лекин у менга мос келмайди. Уйимда намоз ўқишимга рухсат борми?» деди. У зот: «Сен азонни эшитасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Мен сенга рухсат топмаяпман», дедилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَابِسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْمَدِينَةَ كَثِيرَةُ الْهَوَامِّ وَالسِّبَاعِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَسْمَعُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ فَحَىَّ هَلاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَا رَوَاهُ الْقَاسِمُ الْجَرْمِيُّ عَنْ سُفْيَانَ لَيْسَ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ حَىَّ هَلاَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Ummu Maktum (roziyallohu anhu) aytadilar: «Ey Rasululloh, Madinada zaharli hasharot va yirtqich hayvonlar koʻp», dedim. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Sen ‹Hayya alas-solah, hayya alal-falah› (Namozga kelinglar, najotga kelinglar) deyilganini eshitasanmi? Unday boʻlsa, kel!» dedilar. Abu Dovud aytadi: Qosim al-Jarmiy ham buni Sufyondan shunday rivoyat qilgan, biroq uning rivoyatida ‹hayya halo› (kel) soʻzlari yoʻq.Ибн Умму Мактум (розияллоҳу анҳу) айтадилар: «Эй Расулуллоҳ, Мадинада заҳарли ҳашарот ва йиртқич ҳайвонлар кўп», дедим. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Сен ‹Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ› (Намозга келинглар, нажотга келинглар) дейилганини эшитасанми? Ундай бўлса, кел!» дедилар. Абу Довуд айтади: Қосим ал-Жармий ҳам буни Суфёндан шундай ривоят қилган, бироқ унинг ривоятида ‹ҳайя ҳало› (кел) сўзлари йўқ.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا الصُّبْحَ فَقَالَ ‏"‏ أَشَاهِدٌ فُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَشَاهِدٌ فُلاَنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَاتَيْنِ الصَّلاَتَيْنِ أَثْقَلُ الصَّلَوَاتِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ وَلَوْ تَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لأَتَيْتُمُوهُمَا وَلَوْ حَبْوًا عَلَى الرُّكَبِ وَإِنَّ الصَّفَّ الأَوَّلَ عَلَى مِثْلِ صَفِّ الْمَلاَئِكَةِ وَلَوْ عَلِمْتُمْ مَا فَضِيلَتُهُ لاَبْتَدَرْتُمُوهُ وَإِنَّ صَلاَةَ الرَّجُلِ مَعَ الرَّجُلِ أَزْكَى مِنْ صَلاَتِهِ وَحْدَهُ وَصَلاَتُهُ مَعَ الرَّجُلَيْنِ أَزْكَى مِنْ صَلاَتِهِ مَعَ الرَّجُلِ وَمَا كَثُرَ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى ‏"‏ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytadilar: Bir kuni Rasululloh ﷺ bizga bomdod namozini oʻqitdilar va: «Falonchi hozirmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot (yana): «Falonchi hozirmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. Shunda u zot: «Albatta, mana shu ikki namoz munofiqlarga namozlarning eng ogʻiridir. Agar ularda nima borligini bilsangiz edi, tizzalaringizda emaklab boʻlsa-da, ularga kelar edingiz. Birinchi saf farishtalar safi kabidir; agar uning fazilatini bilsangiz edi, unga (oʻzni urib) shoshilar edingiz. Kishining boshqa bir kishi bilan birga oʻqigan namozi yolgʻiz oʻzi oʻqigan namozidan pokroqdir, uning ikki kishi bilan birga oʻqigan namozi bir kishi bilan oʻqigan namozidan pokroqdir. (Jamoat) qancha koʻp boʻlsa, u Alloh taologa shuncha mahbubroqdir», dedilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод намозини ўқитдилар ва: «Фалончи ҳозирми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот (яна): «Фалончи ҳозирми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. Шунда у зот: «Албатта, мана шу икки намоз мунофиқларга намозларнинг энг оғиридир. Агар уларда нима борлигини билсангиз эди, тиззаларингизда эмаклаб бўлса-да, уларга келар эдингиз. Биринчи саф фаришталар сафи кабидир; агар унинг фазилатини билсангиз эди, унга (ўзни уриб) шошилар эдингиз. Кишининг бошқа бир киши билан бирга ўқиган намози ёлғиз ўзи ўқиган намозидан покроқдир, унинг икки киши билан бирга ўқиган намози бир киши билан ўқиган намозидан покроқдир. (Жамоат) қанча кўп бўлса, у Аллоҳ таолога шунча маҳбуброқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي سَهْلٍ، - يَعْنِي عُثْمَانَ بْنَ حَكِيمٍ - حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ كَقِيَامِ نِصْفِ لَيْلَةٍ وَمَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ كَقِيَامِ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim xufton namozini jamoat bilan oʻqisa, u kechaning yarmini (ibodat bilan) tirik oʻtkazgan kabi boʻladi; kim xufton va bomdod namozlarini jamoat bilan oʻqisa, u butun kechani (ibodat bilan) tirik oʻtkazgan kabi boʻladi».Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким хуфтон намозини жамоат билан ўқиса, у кечанинг ярмини (ибодат билан) тирик ўтказган каби бўлади; ким хуфтон ва бомдод намозларини жамоат билан ўқиса, у бутун кечани (ибодат билан) тирик ўтказган каби бўлади».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَبْعَدُ فَالأَبْعَدُ مِنَ الْمَسْجِدِ أَعْظَمُ أَجْرًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladilar. U zot: «Masjiddan qanchalik uzoq boʻlsa, shunchalik (qadam tashlovchining) ajri ulugʻroqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладилар. У зот: «Масжиддан қанчалик узоқ бўлса, шунчалик (қадам ташловчининг) ажри улуғроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، أَنَّ أَبَا عُثْمَانَ، حَدَّثَهُ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ مِمَّنْ يُصَلِّي الْقِبْلَةَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ أَبْعَدَ مَنْزِلاً مِنَ الْمَسْجِدِ مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ وَكَانَ لاَ تُخْطِئُهُ صَلاَةٌ فِي الْمَسْجِدِ فَقُلْتُ لَوِ اشْتَرَيْتَ حِمَارًا تَرْكَبُهُ فِي الرَّمْضَاءِ وَالظُّلْمَةِ ‏.‏ فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنَّ مَنْزِلِي إِلَى جَنْبِ الْمَسْجِدِ فَنُمِيَ الْحَدِيثُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ عَنْ قَوْلِهِ ذَلِكَ فَقَالَ أَرَدْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ يُكْتَبَ لِي إِقْبَالِي إِلَى الْمَسْجِدِ وَرُجُوعِي إِلَى أَهْلِي إِذَا رَجَعْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَعْطَاكَ اللَّهُ ذَلِكَ كُلَّهُ أَنْطَاكَ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ مَا احْتَسَبْتَ كُلَّهُ أَجْمَعَ ‏"‏ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytadilar: Bir kishi bor edi. Madina ahlidan qiblaga (qarab) namoz oʻquvchilar orasida masjiddan koʻra uyi shu kishinikidan ham uzoqroqda boʻlganini bilmasdim. Shunday boʻlsa-da, undan masjiddagi (birorta) namozi qolib ketmas edi. Men unga: «Bir eshak sotib olsang, uni jaziramada va zulmatda minib (kelsang) boʻlmasmidi?» dedim. U: «Uyimning masjid yonida boʻlishini istamayman», dedi. Bu gap Rasululloh ﷺga yetkazildi. U zot bu soʻzi haqida undan soʻradilar. Shunda u: «Ey Rasululloh, men masjid tomon borishim ham, qaytganimda ahlimga qaytishim ham yozib qoʻyilishini istadim», dedi. Shunda u zot: «Alloh senga bularning barchasini ato qildi. Alloh azza va jalla sen umid qilgan narsalarning hammasini birvarakayiga senga berdi», dedilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Бир киши бор эди. Мадина аҳлидан қиблага (қараб) намоз ўқувчилар орасида масжиддан кўра уйи шу кишиникидан ҳам узоқроқда бўлганини билмасдим. Шундай бўлса-да, ундан масжиддаги (бирорта) намози қолиб кетмас эди. Мен унга: «Бир эшак сотиб олсанг, уни жазирамада ва зулматда миниб (келсанг) бўлмасмиди?» дедим. У: «Уйимнинг масжид ёнида бўлишини истамайман», деди. Бу гап Расулуллоҳ ﷺга етказилди. У зот бу сўзи ҳақида ундан сўрадилар. Шунда у: «Эй Расулуллоҳ, мен масжид томон боришим ҳам, қайтганимда аҳлимга қайтишим ҳам ёзиб қўйилишини истадим», деди. Шунда у зот: «Аллоҳ сенга буларнинг барчасини ато қилди. Аллоҳ азза ва жалла сен умид қилган нарсаларнинг ҳаммасини бирваракайига сенга берди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ مُتَطَهِّرًا إِلَى صَلاَةٍ مَكْتُوبَةٍ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْحَاجِّ الْمُحْرِمِ وَمَنْ خَرَجَ إِلَى تَسْبِيحِ الضُّحَى لاَ يُنْصِبُهُ إِلاَّ إِيَّاهُ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْمُعْتَمِرِ وَصَلاَةٌ عَلَى أَثَرِ صَلاَةٍ لاَ لَغْوَ بَيْنَهُمَا كِتَابٌ فِي عِلِّيِّينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim uyidan taharat olib, farz namozga (masjid tomon) chiqsa, uning ajri ihrom bogʻlagan hojining ajriday boʻladi. Kim duho (chosht) namozini oʻqish uchun chiqsa va uni faqat shu maqsadda qilsa, uning ajri umra qiluvchining ajriday boʻladi. Oralarida behuda gap boʻlmagan, ketma-ket oʻqilgan namoz esa Illiyyiynda (yuqori darajada) yozib qoʻyiladi».Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким уйидан таҳарат олиб, фарз намозга (масжид томон) чиқса, унинг ажри иҳром боғлаган ҳожининг ажридай бўлади. Ким дуҳо (чошт) намозини ўқиш учун чиқса ва уни фақат шу мақсадда қилса, унинг ажри умра қилувчининг ажридай бўлади. Ораларида беҳуда гап бўлмаган, кетма-кет ўқилган намоз эса Иллиййийнда (юқори даражада) ёзиб қўйилади».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الرَّجُلِ فِي جَمَاعَةٍ تَزِيدُ عَلَى صَلاَتِهِ فِي بَيْتِهِ وَصَلاَتِهِ فِي سُوقِهِ خَمْسًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً وَذَلِكَ بِأَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ وَأَتَى الْمَسْجِدَ لاَ يُرِيدُ إِلاَّ الصَّلاَةَ وَلاَ يَنْهَزُهُ إِلاَّ الصَّلاَةُ لَمْ يَخْطُ خَطْوَةً إِلاَّ رُفِعَ لَهُ بِهَا دَرَجَةٌ وَحُطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةٌ حَتَّى يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ فَإِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ كَانَ فِي صَلاَةٍ مَا كَانَتِ الصَّلاَةُ هِيَ تَحْبِسُهُ وَالْمَلاَئِكَةُ يُصَلُّونَ عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ اللَّهُمَّ تُبْ عَلَيْهِ مَا لَمْ يُؤْذِ فِيهِ أَوْ يُحْدِثْ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kishining jamoat bilan oʻqigan namozi uning uyida oʻqigan namozidan va bozorida oʻqigan namozidan yigirma besh daraja ortiqroqdir. Bu shu sababdandirki, biringiz taharat qilib, uni chiroyli qilib bajarsa, soʻng masjidga faqat namozni koʻzlab kelsa va uni namozdan boshqa narsa harakatga keltirmasa, masjidga kirgunicha tashlagan har bir qadami uchun unga bir daraja koʻtariladi va undan bir xato (gunoh) toʻkiladi. Masjidga kirsa, namoz uni ushlab turgan ekan, u namozda boʻladi. U namoz oʻqigan joyida oʻtirgan ekan, hech kimni ozor bermasa yoki taharatini buzmasa, farishtalar unga: ‹Allohim, uni magʻfirat qilgin, Allohim, unga rahm qilgin, Allohim, uning tavbasini qabul qilgin›, deb duo qilib turadilar.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кишининг жамоат билан ўқиган намози унинг уйида ўқиган намозидан ва бозорида ўқиган намозидан йигирма беш даража ортиқроқдир. Бу шу сабабдандирки, бирингиз таҳарат қилиб, уни чиройли қилиб бажарса, сўнг масжидга фақат намозни кўзлаб келса ва уни намоздан бошқа нарса ҳаракатга келтирмаса, масжидга киргунича ташлаган ҳар бир қадами учун унга бир даража кўтарилади ва ундан бир хато (гуноҳ) тўкилади. Масжидга кирса, намоз уни ушлаб турган экан, у намозда бўлади. У намоз ўқиган жойида ўтирган экан, ҳеч кимни озор бермаса ёки таҳаратини бузмаса, фаришталар унга: ‹Аллоҳим, уни мағфират қилгин, Аллоҳим, унга раҳм қилгин, Аллоҳим, унинг тавбасини қабул қилгин›, деб дуо қилиб турадилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصَّلاَةُ فِي جَمَاعَةٍ تَعْدِلُ خَمْسًا وَعِشْرِينَ صَلاَةً فَإِذَا صَلاَّهَا فِي فَلاَةٍ فَأَتَمَّ رُكُوعَهَا وَسُجُودَهَا بَلَغَتْ خَمْسِينَ صَلاَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ فِي الْحَدِيثِ ‏"‏ صَلاَةُ الرَّجُلِ فِي الْفَلاَةِ تُضَاعَفُ عَلَى صَلاَتِهِ فِي الْجَمَاعَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Jamoat bilan oʻqilgan namoz yigirma besh namozga teng. Kishi uni dashtda (yolgʻiz) oʻqib, rukuʼini va sajdasini mukammal bajarsa, ellik namozga yetadi.» Abu Dovud aytdi: Abdulvohid ibn Ziyod bu hadisda: «Kishining dashtda oʻqigan namozi jamoat bilan oʻqigan namozidan koʻp marta ziyodadir», deb hadisni soʻzlab berdi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Жамоат билан ўқилган намоз йигирма беш намозга тенг. Киши уни даштда (ёлғиз) ўқиб, рукуъини ва саждасини мукаммал бажарса, эллик намозга етади.» Абу Довуд айтди: Абдулвоҳид ибн Зиёд бу ҳадисда: «Кишининг даштда ўқиган намози жамоат билан ўқиган намозидан кўп марта зиёдадир», деб ҳадисни сўзлаб берди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ أَبُو سُلَيْمَانَ الْكَحَّالُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ بُرَيْدَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ فِي الظُّلَمِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Burayda ibn al-Hasib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Qorongʻularda masjidlarga koʻp yuruvchilarni qiyomat kunidagi mukammal nur bilan xushxabar berib qoʻy.»Бурайда ибн ал-Ҳасиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Қоронғуларда масжидларга кўп юрувчиларни қиёмат кунидаги мукаммал нур билан хушхабар бериб қўй.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ عَمْرٍو، حَدَّثَهُمْ عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، حَدَّثَنِي أَبُو ثُمَامَةَ الْحَنَّاطُ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ عُجْرَةَ، أَدْرَكَهُ وَهُوَ يُرِيدُ الْمَسْجِدَ أَدْرَكَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ قَالَ فَوَجَدَنِي وَأَنَا مُشَبِّكٌ بِيَدَىَّ فَنَهَانِي عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ثُمَّ خَرَجَ عَامِدًا إِلَى الْمَسْجِدِ فَلاَ يُشَبِّكَنَّ يَدَيْهِ فَإِنَّهُ فِي صَلاَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Sumoma al-Hannot (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu) u masjidga ketayotganida unga yoʻliqdi — ikkisidan biri sherigiga yoʻliqdi. (Abu Sumoma) aytdi: U meni qoʻllarimning barmoqlarini bir-biriga kiritib (chalishtirib) turgan holda topdi-da, meni bundan qaytardi va dedi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Biringiz taharat qilib, taharatini chiroyli qilib bajarib, soʻng masjidni koʻzlab chiqsa, qoʻllarining barmoqlarini bir-biriga kiritib (chalishtirib) olmasin, chunki u namozdadir.»Абу Сумома ал-Ҳаннот (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу) у масжидга кетаётганида унга йўлиқди — иккисидан бири шеригига йўлиқди. (Абу Сумома) айтди: У мени қўлларимнинг бармоқларини бир-бирига киритиб (чалиштириб) турган ҳолда топди-да, мени бундан қайтарди ва деди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз таҳарат қилиб, таҳаратини чиройли қилиб бажариб, сўнг масжидни кўзлаб чиқса, қўлларининг бармоқларини бир-бирига киритиб (чалиштириб) олмасин, чунки у намоздадир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُعَاذِ بْنِ عَبَّادٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ حَضَرَ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ الْمَوْتُ فَقَالَ إِنِّي مُحَدِّثُكُمْ حَدِيثًا مَا أُحَدِّثُكُمُوهُ إِلاَّ احْتِسَابًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ لَمْ يَرْفَعْ قَدَمَهُ الْيُمْنَى إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَلَمْ يَضَعْ قَدَمَهُ الْيُسْرَى إِلاَّ حَطَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ سَيِّئَةً فَلْيُقَرِّبْ أَحَدُكُمْ أَوْ لِيُبَعِّدْ فَإِنْ أَتَى الْمَسْجِدَ فَصَلَّى فِي جَمَاعَةٍ غُفِرَ لَهُ فَإِنْ أَتَى الْمَسْجِدَ وَقَدْ صَلَّوْا بَعْضًا وَبَقِيَ بَعْضٌ صَلَّى مَا أَدْرَكَ وَأَتَمَّ مَا بَقِيَ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنْ أَتَى الْمَسْجِدَ وَقَدْ صَلَّوْا فَأَتَمَّ الصَّلاَةَ كَانَ كَذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishiga oʻlim yetib keldi. Shunda u dedi: Men sizlarga bir hadis aytib beraman, uni sizlarga faqat (Allohdan) ajr umid qilib aytmoqdaman. Men Rasululloh ﷺ shunday deyayotganlarini eshitdim: «Biringiz taharat qilib, taharatini chiroyli qilib bajarsa, soʻng namozga chiqsa, oʻng oyogʻini koʻtarmaydiki, illo Alloh azza va jalla unga bir yaxshilik (savob) yozadi, chap oyogʻini qoʻymaydiki, illo Alloh azza va jalla undan bir yomonlikni (gunohni) toʻkadi. Biringiz (masjidga) yaqin yashasin yoki uzoq yashasin, agar masjidga kelib jamoat bilan namoz oʻqisa, magʻfirat qilinadi. Agar masjidga kelganda ular (jamoat) bir qismini oʻqib, bir qismi qolgan boʻlsa, u yetganini oʻqib, qolganini toʻldirsa ham shunday boʻladi. Agar masjidga kelganda ular namozni oʻqib boʻlgan boʻlsa, u namozni toʻldirsa ham shunday boʻladi.»Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир кишига ўлим етиб келди. Шунда у деди: Мен сизларга бир ҳадис айтиб бераман, уни сизларга фақат (Аллоҳдан) ажр умид қилиб айтмоқдаман. Мен Расулуллоҳ ﷺ шундай деяётганларини эшитдим: «Бирингиз таҳарат қилиб, таҳаратини чиройли қилиб бажарса, сўнг намозга чиқса, ўнг оёғини кўтармайдики, илло Аллоҳ азза ва жалла унга бир яхшилик (савоб) ёзади, чап оёғини қўймайдики, илло Аллоҳ азза ва жалла ундан бир ёмонликни (гуноҳни) тўкади. Бирингиз (масжидга) яқин яшасин ёки узоқ яшасин, агар масжидга келиб жамоат билан намоз ўқиса, мағфират қилинади. Агар масжидга келганда улар (жамоат) бир қисмини ўқиб, бир қисми қолган бўлса, у етганини ўқиб, қолганини тўлдирса ҳам шундай бўлади. Агар масжидга келганда улар намозни ўқиб бўлган бўлса, у намозни тўлдирса ҳам шундай бўлади.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ طَحْلاَءَ - عَنْ مُحْصِنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَوْفِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ثُمَّ رَاحَ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا أَعْطَاهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَزَّ مِثْلَ أَجْرِ مَنْ صَلاَّهَا وَحَضَرَهَا لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أَجْرِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim taharat qilib, taharatini chiroyli qilib bajarsa, soʻng (masjidga) borib, odamlar namozni oʻqib boʻlganini topsa, Alloh jalla va azza unga namozni oʻqigan va unda hozir boʻlgan kishining ajriga oʻxshash ajr beradi va bu ularning ajridan hech narsani kamaytirmaydi.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким таҳарат қилиб, таҳаратини чиройли қилиб бажарса, сўнг (масжидга) бориб, одамлар намозни ўқиб бўлганини топса, Аллоҳ жалла ва азза унга намозни ўқиган ва унда ҳозир бўлган кишининг ажрига ўхшаш ажр беради ва бу уларнинг ажридан ҳеч нарсани камайтирмайди.»

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ وَلَكِنْ لِيَخْرُجْنَ وَهُنَّ تَفِلاَتٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Allohning choʻrilarini Allohning masjidlaridan toʻsmanglar, lekin ular xushboʻylanmagan holda chiqsinlar.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳнинг чўриларини Аллоҳнинг масжидларидан тўсманглар, лекин улар хушбўйланмаган ҳолда чиқсинлар.»

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Allohning choʻrilarini Allohning masjidlaridan toʻsmanglar.»Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳнинг чўриларини Аллоҳнинг масжидларидан тўсманглар.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنِي حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ وَبُيُوتُهُنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ayollaringizni masjidlardan toʻsmanglar, (lekin) ularning uylari ular uchun yaxshiroqdir.»Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аёлларингизни масжидлардан тўсманглар, (лекин) уларнинг уйлари улар учун яхшироқдир.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْذَنُوا لِلنِّسَاءِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِاللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ابْنٌ لَهُ وَاللَّهِ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ فَيَتَّخِذْنَهُ دَغَلاً وَاللَّهِ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ ‏.‏ قَالَ فَسَبَّهُ وَغَضِبَ وَقَالَ أَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْذَنُوا لَهُنَّ ‏"‏ ‏.‏ وَتَقُولُ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ: «Ayollarga kechasi masjidlarga borishga izn beringlar», dedilar. Shunda uning oʻgʻli: «Allohga qasamki, biz ularga izn bermaymiz, ular buni (chiqishni) hiyla-yomonlikka aylantirib oladilar. Allohga qasamki, biz ularga izn bermaymiz», dedi. (Ibn Umar) uni soʻkdi va gʻazablanib dedi: «Men senga ‹Rasululloh ﷺ: ‹Ularga izn beringlar›, dedilar›, deb aytsam-u, sen esa: ‹Biz ularga izn bermaymiz›, deysanmi?!»Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ: «Аёлларга кечаси масжидларга боришга изн беринглар», дедилар. Шунда унинг ўғли: «Аллоҳга қасамки, биз уларга изн бермаймиз, улар буни (чиқишни) ҳийла-ёмонликка айлантириб оладилар. Аллоҳга қасамки, биз уларга изн бермаймиз», деди. (Ибн Умар) уни сўкди ва ғазабланиб деди: «Мен сенга ‹Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уларга изн беринглар›, дедилар›, деб айтсам-у, сен эса: ‹Биз уларга изн бермаймиз›, дейсанми?!»